Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 321-340
tathāpi tu śrūyatām ||
vartamānādhvasaṃpātāt sāmagryāṅgaparigrahāt /
labdhaśakteḥ phalākṣepaḥ kāritramabhidhīyate
anāgatasya khalu dharmasya vartamānādhvasaṃpātādantaraṅgavahiraṅgasāmagryāṅgaparigrahāt labdhasāmarthyasya dharmasya yaḥ phalākṣepastatkāritramityucyate | sā ca vartamānakālā vṛttiḥ kāritramityākhyāyate | tatra yo brūte 'nanyatkāritramiti tasya dravyasvabhāvaparityāgaḥ prasajyate ||
śāstre tu khalu-
na vartamānatā rūpamatītājātatā na ca /
yato 'to nādhvasaṃcārād rūpātmānyathateṣyate
yadi dravyātmano nānyathātvaṃ kiṃ tarhi hetūn pratītya jāyate ? brūmaḥ-
avasthā jāyate kācidvidyamānasya vastunaḥ /
tathā śaktistathā velā tathā sattā tathā kriyā
tatrāvasthāśaktipracayakriyāpekṣā dravyavaśā śaktiḥ kriyāpekṣākṛtaṃ sāmarthyam | kriyānāgataphalā | dravyavṛttirvelā kālo vartamānākhyaḥ | mūrtiḥ paramāṇupracayaviśeṣaḥ | sattā prabodhākhyaṃ prajñaptisatyam | iti sarvametadantaraṅgabahiraṅgakāraṇasāmagrīsannidhānāpekṣāsaktasvarūpam ||
atra sarvāstivādavibhraṣṭirvaituliko nirāha- vayamapi trīn svabhāvān kalpayiṣyāmaḥ | tasmai prativaktavyam-
parikalpairjagadvyāptaṃ mūrkhacittānurañjibhiḥ /
yastu vidvanmanogrāhī parikalpaḥ sa durlabhaḥ
te khalvete bhavatkalpitāstrayaḥ svabhāvāḥ pūrvameva pratyūḍhāḥ | evamanye 'pyasatparikalpāḥ protsārayitavyāḥ | ityetadaparamadhvasaṃmohāṅkanāsthānaṃ kośakārakasyeti |
gatametatprāsaṅgikaṃ prakaraṇam | śāstramevānuvartatām ||
vyākhyātamidaṃ yasminvastuni yaiḥ kleśairyadavasthairyaḥ saṃyuktaḥ | idamidānīṃ vaktavyam | yadvastvaprahīṇaṃ saṃyuktaḥ sa tasminvastuni ? yasmi vā vastuni saṃyukto 'prahīṇaṃ tasya tadvastu ? yattāvadvastvaprahīṇaṃ saṃyuktaḥ sa tasminvastuni | syādvastuni saṃyukto na ca tadvastvaprahīṇaṃ yathā tāvaddarśanamārge |
anyasarvatragairbaddhaḥ prahīṇe duḥkhadṛkkṣaye /
duḥkhajñāne utpanne samudayajñāne cānutpanne duḥkhadarśanaprahātavyaṃ vastu prahīṇaṃ bhavati | tasminprahīṇe 'pi samudayadarśanaprahātavyo 'prahīṇaḥ, tadālambanaiḥ sarvatragaiḥ saṃyuktaḥ |
bhāvanāmārge 'pi-
prahīṇe prākprakāre 'pi śeṣaistadavalambibhiḥ
navānāṃ prakārāṇāṃ yo yaḥ prakāraḥ pūrva prahīṇastasminprahīṇe 'pi śeṣaistadavalambibhiḥ kleśaiḥ saṃyukto vijñātavyaḥ ||
atha kasminvastuni katyanuśayā anuśerate ? atra cālambananiyama eva tāvaddarśayitavyaḥ | katamo dharmaḥ katamasya vijñānasyālambanam ? tata eva tadvispaṣṭaṃ gamyate- amuṣminvastuni iyanto 'nuśayā anuśerata iti | tadidamabhidharmagahvaraṃ pratāyate-
dharmāḥ ṣoḍaśa vijñeyāḥ pratyekaṃ tribhavātmakāḥ /
pañcadhā nirmalāścaiva vijñānāni tathaiva ca
dharmāstāvat kāmarūpārūpyadhātuṣu pratyekaṃ pañcaprakārā duḥkhādidarśanaheyā apraheyāśca nirmalā iti ṣoḍaśa bhavanti | evaṃ vijñānāni draṣṭavyāni ||
tatra tāvadābhidhārmiko 'nyaiḥ pṛṣṭaḥ-
dhātvāyatanasatyeṣu prakāreṣu ca lakṣayet /
dharmasaṃgrahavijñānajñānānuśayacoditaḥ
dharmasaṃgrahavijñāne vā pṛṣṭo dhātvāyatanaskandheṣu pātayitvā lakṣayet | ( Jaini_284 ) jñāneṣu pṛṣṭaḥ satyeṣu pātayitvā lakṣayet | anuśayeṣu pṛṣṭaḥ prakāreṣu pātayitvā nirdiśet | evamasaṃmūḍho vyākarotīti ||
tatra tāvat | vijñāneṣu ṣoḍaśadharmāścodyante | kasya vijñānasya katame dharmā gocarā iti ? tadāviṣkriyate-
saduḥkhahetudṛggheyāḥ kāmāptā bhāvanākṣayāḥ /
svakatrayaikarūpāptivirajāścittagocarāḥ
kāmāvacarāḥ khalu duḥkhasamudayadarśanabhāvanāprahātavyā dharmāḥ pratyekaṃ pañcānāṃ vijñānānāṃ gocarībhavanti | katameṣāṃ pañcānām ? sveṣāṃ trayāṇāṃ kāmāvacarasya duḥkhadarśanaprahātavyasya vijñānasyālambanam | samudayadarśanaprahātavyasya sarvatragasaṃprayuktasya | bhāvanāprahātavyasya kuśalasya | ekasya ca rūpāptasya bhāvanāprahātavyasya kuśalasyānāsravasya ceti | evaṃ samudayadarśanabhāvanāprahātavyāvapi vaktavyau ||
eta eva trayo dharmāḥ
ātmīyādhastrayaikordhvanirmalānāṃ tu rūpajāḥ /
rupāvacaro hi duḥkhadarśanaprahātavyo dharmaḥ aṣṭānāṃ vijñānānāmālambanam | svakatrayasyādharatrayasyordhvaikasyāmalasya ca | svadhātukasya trayasya pūrvavat | adharadhātukasya tu kāmāvacarayorduḥkhasamudayadarśanaprahātavyavisabhāgadhātvālambanayoḥ | bhāvanāprahātavyasya ca kuśalasya ūrdhvaikasyārūpyāvacarasya bhāvanāprahātavyasya kuśalasyānāsravasya ca | evaṃ samudayadarśanabhāvanāprahātavyau vācyau |
ārūpyāptāstridhātvāptatrikanirmalagocarāḥ
ārūpyāvacarāsta eva trayo dharmāḥ, daśānāṃ vijñānānāmālambanam | traidhātukānāṃ pratyekaṃ trayāṇām, eṣāmevānāsravasya ca | ityevaṃ tāvat traidhātukāḥ duḥkhasamudayadarśanaheyābhāvanāheyāśca dharmā uktāḥ ||
sarve svādhikavijñeyāḥ samaniryāṇadṛkkṣayāḥ /
sarva eva traidhātukāḥ nirodhamārgadarśanaheyāḥ svanaikāyikādhikacittagocarā vijñātavyāḥ | kāmāvacaro hi nirodhadarśanaprahātavyo dharmo duḥkhadarśanaprahātavyādivat pañcānāṃ vijñānānāmālambanam | svanaikāyikasya cānirodhadarśanaprahātavyasyeti ṣaṇṇām | evaṃ mārgadarśanaprahātavyo 'pi veditavyaḥ | rūpāvacarau nirodhamārgadarśanaprahātavyau pūrvavadaṣṭānāṃ vijñānānāṃ pratyekamālambanaṃ svanaikāyikasya cādhikasyeti navānām | evamārūpyāvacarau pūrvavaddaśānāṃ svanaikāyikasya cādhikasyetyekādaśānāmālambanaṃ bhavataḥ | uktāḥ pañcadaśadharmāḥ |
niṣkleśāstribhavāptāntyatrayanirmalagocarāḥ
traidhātukānāṃ pañcānāṃ prakārāṇāṃ pratyekaṃ ye 'ntyāstrayaḥ prakārā nirodhamārgadarśanabhāvanāheyākhyāḥ, teṣāṃ navānāmanāsravasya ceti | evamanāsravā dharmā daśānāṃ vijñānānāmālambanaṃ bhavanti ||
punaraṣyeṣa evārthapiṇḍaḥ ślokenāvadyotyate-
kāmāptaṃ pañcaviṣayo rūpāptaṃ tvaṣṭagocaraḥ /
ārupyāptaṃ daśānāṃ tu daśānāmeva cāmalam
duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyānuśayasaṃprayuktaṃ vijñānaṃ traidhātukamanāsravaṃ ca pañcāṣṭadaśadaśavijñānagocaram | evameṣāṃ ṣoḍaśānāṃ dharmāṇāmetāni ṣoḍaśacittāni traidhātukāni pañcaprakārāṇyanāsravaṃ ca vyavasthāpyānuśayakāryaṃ yojayitavyam |
tatra tāvatkāmāvacaraduḥkhadarśanaprahātavyā dharmā daśānuśayāḥ, tatsaṃprayuktāśca cittacaitasikā dharmāḥ salakṣaṇānulakṣaṇāḥ aprāptiprāptiprāptayaḥ | ete dharmā viṣayaḥ pañcānāṃ vijñānānām, duḥkhadarśanaprahātavyasya sarvasya vijñānasya, samudayadarśanaheyasya sarvatragasaṃprayuktasya, bhāvanāheyasya kuśalasyākliṣṭasya, dvividhasya kuśalasāsravasyāvyākṛtasya ca, rūpāvacarasyākliṣṭasya kuśalasāsravasya, akliṣṭasyāvyākṛtasya ca kuśalasyoṣmagatādivimokṣāpramāṇādisaṃprayuktasya | avyākṛtasya tu vipākajasya manobhaumasya sukhasaumanasyopekṣāsaṃprayuktasyānāsravasya ca duḥkhadharmajñānasamudayadharmajñānatatkṣāntisaṃprayuktasya vijñānasya |
tatrānāsrave vijñāne na kecidanuśayā anuśerate | sāsrave tu tatra tāvat-
kāmāptamūrdhvadharmārthe vijñāne svabhuvastrayaḥ /
rūpāptā bhāvanāheyāḥ sarvagāścānuśerate
kāmāptaduḥkhadarśanaprahātavye vijñāne kāmāvacarā duḥkhasamudayabhāvanāheyāḥ sarve 'nuśerate | rūpāvacare tvakliṣṭe kāmāvacaradharma gocarā eva rūpāvacarāḥ sarvatragāḥ, bhāvanāheyāścānuśerate ||
catvāraḥ parivṛtte sve rūpāptāḥ khalvapi trayaḥ /
ārūpyāvacarāḥ sārdhaṃ sarvagairbhāvanākṣayāḥ
parivṛtte tu khalvālambanālambane vijñāna ityarthaḥ | pūrvakāḥ kāmāvacararūpāvacarā yathoktāḥ | kenādhikībhavanti ? kāmāvacarastāvaccaturtho nikāyo mārgadarśanaprahātavyaḥ | kathaṃ kṛtvā ? yattadduḥkhasamudayajñānaṃ tatkṣāntisaṃprayuktaṃ vijñānaṃ kāmāvacaraduḥkhadarśanaheyadharmālambanam | tatkhalvālambanaṃ mārgadarśanaheyamithyādṛṣṭivicikitsāvidyāsaṃprayuktasya vijñānasya | ( Jaini_287 ) tasminvijñāne te 'nāsravālambanāḥ saṃprayogato 'nuśerate | sāsravālambanāḥ ālambanataḥ | evaṃ kāmāvacarāścatvāro nikāyā bhavanti |
rūpāvacare vijñāne sarvatragasaṃprayukte tvasarvatragālambate(?) | evaṃ rūpāvacarāstrayo nikāyā bhavanti | tasya tu caturthadhyānabhaumasyākliṣṭasya vijñānasya kāmadhātvālambanasyoṣmagatavimokṣāpramāṇā śubhādisaṃprayuktasyopekṣopavicārasaṃyuktasya vijñānasyālambanam | tatpunarākāśānantyāyatanasāmantakena kuśalenālambyate | atastatrārūpyāḥ sarvatragā bhāvanāheyāścānuśerate | uktaṃ duḥkhadarśanaprahātavyam |
tadvadeva dvitīye 'pi pañcame 'pi tathaiva ca /
evaṃ samudayadarśanabhāvanāprahātavyayorapi vijñānayorthathoktayordraṣṭavyam | ayaṃ tu viśeṣaḥ | duḥkhe duḥkhadarśanaheyāḥ sarve, samudayasarvatragāśca | samudaye tu samudayadarśanaheyāḥ sarve, duḥkhadarśanaheyāśca sarvatragāḥ | anyatsarvaṃ samānam |
sāsravālambanāḥ sve ca tṛtīye 'pyanuśerate
nirodhadarśanaprahātavyaṃ tṛtīyaṃ vijñānam | tatrāpyete ca trayo nirodhadarśanaheyāśca sāsravālambanāḥ ||
parivṛtte tu kāmāptāḥ saṃskṛtārthāvalambinaḥ /
parivṛtte tu vijñāne kāmāvacarāścatvāro nikāyāḥ, nirodhadarśanaheyālambanāśca sāsravālambanāḥ | ye hyanāsravālambanāste nirvāṇālambane vijñāne 'nuśerate, na vijñānālambane |
śeṣaṃ pūrvavadākhyeyam
pūrve catvāro nikāyāḥ, duḥkhasamudayamārgabhāvanāheyāścānuśerata ityarthaḥ |
caturthe 'pi tṛtīyavat
caturthe 'pi khalu mārgadarśanaheye vijñāne kāmāvacarāstrayo mārgadarśanaheyāśca sāsravālambanā rūpāvacarāḥ savatragā bhāvanāheyāśca ||
parivṛtte tu kāmāptāścatvāro 'nyatra pūrvavat /
parivṛtte tu khalu vijñāne kāmāvacarāścatvāro nirodhadarśanaheyaṃ ( Jaini_288 ) muktvā | rūpāvacarāstrayo duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyāḥ | ārūpyāḥ sarvatragāḥ bhāvanāheyāśca | samāptaṃ kāmāvacaraṃ vijñānam ||
rūpāpte prathame 'dhastāt trayaḥ sve khalvapi trayaḥ
ārūpyāḥ sarvagāḥ sārdhaṃ bhāvanāpathasaṃkṣayaiḥ /
rūpāvacare prathame khalu vijñāne kāmāvacarāstrayo duḥkhasamudayavisabhāgadhātvālambanāḥ saṃprayogataḥ | asarvatragāstvālambanato bhāvanāheyāśca sve ca trayaḥ | eta evārūpyāḥ sarvatragā bhāvanāheyāśca |
parivṛtte trayo 'dhastāt
duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyāḥ |
catvāraśca svadhātutaḥ
mārgadarśanaheyāśca duḥkhasamudayānvayajñānakṣāntisaṃprayukte vijñāne ||
ārūpyāptāśca catvāro nikāyā anuśerate /
duḥkhasamudayayoḥ mārgadarśanamithyādṛṣṭyādisaṃprayuktacittālambanatvāt |
tadvadeva dvitīye 'pi pañcame 'pi tathaiva ca
dvitīye 'pi khalu kāmāvacararūpāvacarāstrayo duḥkhasamudayabhāvanāheyāḥ | ārūpyāḥ sarvagā bhāvanāheyāśca ||
sāsravālambanāḥ sve ca tṛtīye 'pyanuśerate /
yathā nirdiṣṭa iti |
parivṛtte tu rūpāptāḥ saṃskṛtārthāvalambinaḥ
nirodhadarśanaheyā asaṃskṛtālambanān muktvā ||
anyattu pūrvavajjñeyaṃ caturthe 'pi tṛtīyavat /
kāmāvacarāḥ trayo duḥkhasamudayabhāvanāheyākhyāḥ, ārūpyāvacarāścatvāraḥ, nirodhākhyaṃ muktvā | 'caturthe 'pi'; mārgadarśanaheye 'tṛtīyavat'; draṣṭavyam | yathā tṛtīye sāsravālambanāḥ svanaikāyikā adhikībhavanti, tathā caturthe 'pi sve sāsravālambanā adhikībhavanti |
tṛtīyavatparāvṛtte
catvāro duḥkhasamudayamārgadarśanabhāvanāheyākhyāḥ rūpāvacarāḥ, kāmāvacarāsrayaḥ, ārūpyāvacarāścatvāro nirodhadarśanaheyaṃ muktvā | mārgācca trayaḥ | samāptaṃ rūpāvacaram |
ārūpyādye nibodhayet
Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0