Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 301-320
yaḥ khalveṣa prathamo vādī sarvāstivādākhyaḥ, eṣa khalu yuktyāgamopapannābhidhāyitvātsadvādī | tadanye bādino dārṣṭāntikavaitulikapaudgalikāḥ na yuktyāgamābhidhāyinaḥ, tarkābhimāninaste | mithyāvāditvādete lokāyatikavaināśikanagnāṭapakṣe ( Jaini_259 ) prakṣeptavyāḥ | ityataśca sarvaṃ sarvagatamupadarśayiṣyāmīti ||
kaḥ punarayaṃ sarvāstivādī sādhutāṃ bhajate ? tadidamavadyotyate | eṣa khalu vādī
icchatyadhvatrayaṃ yasmāt kṛtyataśca dhruvatrayam /
sarvāstivāda ityuktastasmādādyaścaturvidhaḥ
khalveṣa sarvāstivādaścaturdhā bhedaṃ pratipannaḥ | katham ? tadārabhyate-
bhāvāṅkānyathikākhyau dvāvavasthānyathiko paraḥ /
anyathānyathikaścānyaḥ, tṛtīyo yuktivādyataḥ
tatra bhāvānyathiko bhadantadharmatrātaḥ | sa hyevamāha- dharmasyādhvasu pravartamānasyānāgatādibhāvamātramanyathā bhavati | na dravyānyathātvam | yathā suvarṇasya kaṭakādisaṃsthānāntareṇa kriyamāṇasya pūrvasaṃsthānanāśe suvarṇanāśaḥ | kṣīrasya vā dadhitvena pariṇamato yathā rasavīryavipākaparityāgo na varṇasyeti | tadeṣa vārṣagaṇyapakṣabhajamānatvāttadvargya eva draṣṭavyaḥ | yasmāt eṣo 'vasthitasya dravyasya jātilakṣaṇasya samudāyarūpasya vānyathānyathāvasthānalakṣaṇaṃ pariṇāmamicchati |
lakṣaṇānyathiko bhadantaghoṣaka iha paśyatyatīto dharmo 'tītalakṣaṇena yukto 'nāgatapratyutpannalakṣaṇābhyāmaviyuktaḥ, evamanāgatapratyutpannāvapi | yathā puruṣaḥ ( Jaini_260 ) ekasyāṃ striyāṃ rakto 'nyāsvaviraktaḥ | tadasyāpyadhvasaṃkaro bhavatyekasya dharmasya trilakṣaṇayogābhyupagamāt | eṣo 'pi puruṣakāraṇi(?)vāgurāyāṃ praveśayitavyaḥ |
avasthānyathiko bhadantavasumitraḥ | sa khalvāha- dharmo 'dhvasu pravartamāno 'vasthāmavasthāṃ prāpyānyathānyathāstīti nirdiśyate | avasthāntaraviśeṣavikārātsvabhāvāparityāgācca | yathā nikṣepavartikaikāṅkavinyastaiketyucyate, saiva śatāṅke śataṃ sahasrāṅke sahasramiti |
anyathānyathiko bhadantabuddhadevaḥ | sa brūte | dharmo 'dhvasu pravartamānaḥ pūrvāparamavekṣyānyathā cānyathā cocyate | naivāsya bhāvānyathātvaṃ bhavati dravyānyathātvaṃ vā | athaikā strī pūrvāparamapekṣya mātā cocyate duhitā ca | tadvaddharmo 'nāgatapratyutpannamapekṣyātīta ityucyate | tathetaro 'pītaradvayamapekṣyeti |
asyāpyekasyātītasyādhvanaḥ pūrvottarakṣaṇadvayamapekṣyādhvatritvāpattidoṣaprasaṅgaḥ |
tadebhyaścaturbhyaḥ sarvāstivādebhyastṛtīyaḥ sthaviravasumitraḥ pañcaviṃśatitattvanirāsī paramāṇusaṃcayavādonmāthīca | ityato 'sāveva yuktyāgamānusāritvādāptaḥ prāmāṇika ityadhyavaseyam |
bhadantabuddhadevo 'pi tīrthyapakṣyabhajamānatvānna parigṛhyate |
bhadantaghoṣako 'pyadhvasaṃkaravāditvādekaikasyādhvano 'dhvatrayalakṣaṇabhāgbhavati |
ityatastṛtīya evāpadoṣaḥ | yasmāt-
kāritreṇādhvanāmepa vyavasthāmabhivāñchati /
tatkurvanvartamāno 'dhvā kṛte 'tīto 'kṛte paraḥ
ye khalu bhagavatoktāḥ svabhāvasiddhāstraiyādhvikā dharmā atītānāgatapratyutpannāsteṣāmayamācāryaḥ kriyādvāreṇāvasthābhedamicchatyajahatsvarūpo hetusāmagrīsannidhānaprabodhitaśaktiḥ | kriyāvān hi saṃskāro vartamāna ityucyate | sa eva tyaktakriyo 'tīto 'nupāttakriyo 'nāgataḥ | ityevaṃ ca sati kālatrayasyaikādhikaraṇyamekādhiṣṭhānavyāpāraparicchedyatvaṃ copapannam | anyathaikadravyajātinimittābhāve vaiyadhikaraṇye sati kālatrayasaṃbandhābhāvaḥ prāpnuyāditi |
atrāha codakaḥ- na, atītānāgatasyārthasya prajñaptyā vyapadeśasiddheḥ | na, paramārthadravyābhāve niradhiṣṭhānaprajñaptivyapadeśānupapatteḥ | vartamānāpekṣyastadvyapadeśa iti cet | na | vartamānasvarūpasthitiśaktikriyābhāve sattvānupapatteḥ, sadasatorapekṣāsaṃbandhābhāvācca | sattvalakṣaṇamidānīmeva dyotyate atītādīnāṃ padārthānām-
buddhyā yasyekṣyate cihnaṃ tatsaṃjñeyaṃ caturvidham /
paramārthena saṃvṛtyā dvayenāpekṣayāpi ca
yasya khalvarthavastunaḥ svabhāvasiddhasvarūpasyāviparītākārayā dharmopalakṣaṇayā paricchinnaṃ lakṣaṇamupalakṣyate tatsaddravyamityucyate | tatpunaḥ sat pratibhidyamānaṃ caturvidhaṃ bhavati |
paramārthena yannityaṃ svabhāvena saṃgṛhītaṃ na kadācitsvamātmānaṃ jahāti, viśiṣṭajñānābhidhānāpauruṣeyaviṣayisaṃbandhaṃ tatparamārthasadityucyate |
yatpunaranekaparamārthasatyapṛṣṭhena byavahārārthaṃ prajñaptirūpatayā nirdiśyate tatsaṃvṛtisat | tadyathā dhaṭapaṭavanapugdalādikam |
kiñcidubhayathā | tadyathā pṛthivyādi | kiñcitsattvā pekṣayā pitṛputraguruśiṣyakartṛkriyādi ||
atha yadidamuktaṃ dravyasanto 'tītānāgatādhvasthā dharmā iti tadāgamayuktyanabhidhānādabhidhānamātram | tasmādāgamayuktibhyāmupapādyo 'yamartha ityata idaṃ pratijñāyate-
sadatītāsamutpannaṃ buddhoktervartamānavat /
dhīnāmagocaratvacca tatsattvaṃ vartamānavat
uktaṃ hi bhagavatā- "asti bhikṣavo 'tītaṃ rūpaṃ nocedatītaṃ rūpaṃ abhaviṣyanneme sattvā atīte rūpe samarañjyantaḥ | yasmāttarhyastyatītaṃ rūpaṃ tasmādime sattvā atīte rūpe saṃrañjyante |" evamanāgatapratyutpannaṃ ceti vācyam | vibhaktipratirūpako 'yaṃ nipāta iti cet | na | vartamāne 'pi tatprasaṅgāt | kriyāvacanena cottarapadena pūrvasya kriyāvacanasyaiva padasya sāmānādhikaraṇyāt |
punaścoktaṃ bhagavatā- "rūpamanityamatītānāgatam, kaḥ punarvādaḥ pratyutpannasya ? evaṃdarśī śrutavānāryaśrāvako 'tīte rūpe 'napekṣo bhavatyanāgataṃ rūpaṃ nābhinandati | pratyutpannasya rūpasya nirvide virāgāya nirodhāya pratipanno bhavati | atītaṃ cedrūpaṃ nābhaviṣyanna śrutavānāryaśrāvako 'tīte rūpe 'napekṣo 'bhaviṣyat; yasmāttarhyastyatītaṃ rūpaṃ tasmācchrutavānāryaśrāvakaḥ atīte rūpe 'napekṣo bhavati" iti vistaraḥ |
tathoktam- yacchāriputra karmābhyatītaṃ kṣīṇaṃniruddhaṃ vigataṃ vipariṇataṃ tadastīti | taccet karma śāriputra nābhaviṣyannehaikatīyastaddhetoḥ tatpratyayādapāya durgativinipātaṃ kāyasya bhedānnarakeṣūpapatsyate" iti vistaraḥ | ( Jaini_266 ) tadāhitacittabhāvanāṃ sandhāya vacanādadoṣa iti cet | na | uktottaratvāt | uktottaro hyeṣa vādaḥ | kiṃ tilapīḍakavatpunarāvartase ?
kiñca, bhāvanābhāvyamānacittayoḥ svarūpaśaktikriyānupapatteḥ puṣṭavāsitatailavat, anyānanyatvādivakṣyamāṇadoṣācca |
paramārthaśūnyatāsūtrādasaditi cet | na | tadarthāparijñānāt | tata evānāgatādyastitvasiddheśca | tatraitat syāt- paramārthaśūnyatā sūtre bhagavatā ( Jaini_267 ) vispaṣṭamanāgatādināstitvaṃ pradarśitam | tatra hyaktam- "cakṣurūtpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati, nirudhyamānaṃ na kvacitsaṃnicayaṃ gacchati" iti vistaraḥ | atītānāgatasadbhāve cāgatigatidoṣābhyupagamaḥ prāpnotīti |
etacca na | kutaḥ ? sūtrārthāparijñānāt | ata evānāgatādyastitvasiddheśca |
sūtrasya tāvadayamarthaḥ | yaduktam- "cakṣurutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati, nirudhyamānaṃ na kvacitsaṃnicayaṃ gacchati" iti tadvedoktavādavidhipratiṣedhārthaṃ sāṃkhyamatavyudāsārthaṃ ca |
vede hyaktam- "pañcatvamāpadyamānasya cakṣurādityādāgataṃ punastatraiva prativigacchati | śrotramākāśam | ghrāṇaṃ pṛthivīm | jihvā āpaḥ | kāyo vāyum | manaḥ salilaṃ somamityarthaḥ |" tatpratiṣedhārthaṃ bhagavānavocat- "cakṣurutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati" iti vistaraḥ |
sāṃkhyāḥ khalvapyācakṣate- "cakṣuṣpradhānādāgacchati tatraiva ca punarvigacchati" iti | tannirāsārtha ca bhagavānavocat- "cakṣarutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati |" adeśapradeśasthāḥ khalvanāgatātītaparamāṇvavijñaptisaṃjñitā dharmāḥ iti tadāgamanagamanānupapattiḥ |
kastarhi vākyārtha |- "abhūtvā bhavati | bhūtvā ca prativigacchati" iti ? dvividhaṃ hi cakṣurdravyasadeva paramārthasato yadaprabuddhamubhayam(?) | anyatprabuddhamanu(- ddhamu ?)pāttakriyam | pūrvaṃ taddhetūnpratītya kriyāmupādatte prabudhyata ityarthaḥ | upāttakriyaṃ ca dvitīyam | taddhi kriyāmujjhatprativigacchatītyuktaṃ bhavati |
sāṃkhyamataniṣedhārthaṃ vā | sāṃkhyānāṃ khalvekaṃ kāraṇaṃ nityaṃ svāṃ jātimajahattena tena vikāraviśeṣātmanā bhūtvā bhūtvānyenānyena kāryaviśeṣātmanā pariṇamatīti | tatpratiṣedhārthaṃ bhagavānavocat- "cakṣurutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati nirudhyamānaṃ na kvacitsaṃnicayaṃ gacchati" iti | cakṣurabhūtvā vartamāne 'dhvani kṣaṇamātraṃ kriyārūpamādaya tyaktvā punaradarśanaṃ gacchati |
kiñcānyat, ata evānāgatāstitvasiddheḥ | yaduktamasminneva sūtre cakṣurutpadyamānaṃ na kutaścidāgacchati" ityatraitadādarśitam | sadidaṃ cakṣurantaraṅgabahiraṅgakāraṇasāmagrīsannidhānopādhivaśena kriyāmupādadānaṃ na kutaścidāgacchati | kutaḥ punastatsattvamiti cet | mukhyasattāviṣṭe kartari śānacovidhānānnirudhyamānavaditi | tasmād durvihitavetāḍotthānavat sautrāntikaiḥ svapakṣopaghātāya sūtrametadāśrīyate |
evaṃ tāvadāgamātsiddhamadhvatrayāstitvam |
yuktito 'pi- 'dhīnāmagocaratvācca tatsattvaṃ vartamānavat |'; tadākārayā khalu buddhyā yasyārthasya svasāmānyalakṣaṇaṃ paricchidyate, yaśca buddhoktanāmakāyadharmakāyābhyāmabhidyotyate sa paramārthato vidyate | katham ? vartamānacakṣūrūpādivat | jñānajñeyābhidhānābhidheyasaṃbandhaḥ khalvakṛtakaiti śiṣṭāḥ pratipadyante ||
asadālambanāpi buddhirastīti cet | atrāpadiśyate-
nāsadālambanā buddhirāgamādupapattitaḥ /
āgamastāvat- "cakṣuḥ pratītya rūpaṃ cotpadyate cakṣurvijñānaṃ yāvanmanaḥ pratītya dharmāṃścotpadyate manovijñānam | etāvaccaitatsarvamasti" ityuktaṃ bhagavatā | tatra manovijñānaṃ traiyadhvikāsaṃskṛtadharmaviṣayāyama, pañcavijñānakāyāḥ pratyutpannapañcaviṣayālambanāḥ | na tu kvacidasadālambanamuktaṃ nāpi tadastīti tadviṣayabuddhyabhāvaḥ |
tathoktam- "yaduta loke nāsti tadahaṃ drakṣyāmi" iti vistaraḥ | ( Jaini_270 )
tathā- "trayāṇāṃ sannipātaḥ sparśaḥ | sahajātā vedanā" iti vistaraḥ | etenābhidhānābhidheyasaṃbandhaḥ pratyuktaḥ | tadevaṃ sati sūtre 'sminmadhyamāpratipatpradarśitā | yaduta- kenacitprakāreṇa śūnyāḥ saṃskārāḥ mithyāparikalpitena puruṣālayavijñānābhūtaparikalpādinā | kenacidaśūnyāḥ, yaduta- svalakṣaṇasāmānyalakṣaṇābhyāmiti | yathā kātyāyana sūtre- "lokasamudayaṃ jñātvā yā loke nāsti tā sā na bhavati | lokanirodhaṃ jñātvā yā loke 'sti tā sā na bhavati itīmau dvāvantau parityajya madhyamayā pratipadā tathāgato dharmaṃ deśayati |" na caitad dva yamastināstitvākhyamekādhikaraṇaṃ virodhādupapadyate na ca niradhiṣṭhānam | nāpi khapuṣpaśūnyādhiṣṭhitam |
yuktirapi | jñānajñeyābhidhānābhidheyasaṃbandhasyākṛtakatvāt | nāstiśaśaviṣāṇamityasya jñānasyābhidhānasya cāsadviṣayatvamiti cet | tatra brūmaḥ-
anyāpekṣye 'tha saṃbandhaprtiṣedho 'śvaśṛṅgayoḥ
yo 'yaṃ nāsti śaśaviṣāṇādipratiṣedho 'sya tarhi kiṃ pratiṣedhyam ? yadyasadālambanā buddhirnāstyabhidhānaṃ vā nirabhedheyamiti ? atrāpadiśyate | 'anyāpekṣye 'tha saṃbandhapratiṣedhaḥ |'; kāryakāraṇādistrividhaḥ saṃbandho 'tra goviṣāṇādiṣu pūrvadṛṣṭaḥ śaśaviṣāṇādiṣu pratiṣiddhyate | śaśaśiromātrakākāśadhātusaṃbandhadarśanādyadi śaśaśirasyapi viṣāṇama viṣyattadvadevopalapsyata | na copalabhyate | tasmātsaṃbandhāntarāpekṣaṃ śaśaviṣāṇaśabdagaḍumātraṃ nañā saṃbandhyantarasaṃbandhabuddhyapekṣeṇāvadyotyate, na tu kiñcidabhidhānamabhidheyaṃ vā pratiṣedhyātmanā śrīyata iti siddhaṃ sarvā buddhiḥ sadviṣayeti |
etenājātaṃ dhvastaṃ ca goviṣāṇaṃ pratyuktam | gośiromātramākāśadhātuveṣṭitaṃ dṛṣṭvā janiṣyate dhvastaṃ vā goviṣāṇamiti draṣṭavyam |
trayodaśāyatanapratiṣedhabuddhiviṣayād astitvādasadālambanā buddhirastīti cet | na | bhagavataiva vāgvastumātrametaditi nirṇītatvāt | uktaṃ hi bhagavatā hastatālopame sūtre- "etāvatsarvaṃ yaduta cakṣū rūpaṃ ca yāvanmano dharmāṃśca | yaḥ kaścidetad dvaya pratyākhyāyānyad dvayaṃ jñeyamabhidheyaṃ vā ( Jaini_272 ) kalpayet vāgvastumātramevāsya syāt | pṛṣṭo vā na saṃprajānīyāduttare vā saṃmohamāpadyeta | yathāpi tadaviṣayatvāt |" iti |
kiñca, astiśaśaviṣāṇābhidhānābhidheyavannāstyuktirapi vāgvastumātraṃ viṣāṇākhyābhidheyārthasaṃbandhavihīnam | etena ṣaṣṭhaḥ skandhaḥ pratyuktaḥ | kiñca, pañcaskandhaviṣayaviparītajñānapratiṣedhāt | alātacakrabuddhipratiṣedhavat, dvicandrabuddhipratiṣedhavacca | uktaṃ hi bhagavatā- "ye kecidātmeti samanupaśyantaḥ samanupaśyanti sarve ta imāneva pañcopādānaskandhānsamanupaśyantaḥ samanupaśyanti" iti skandhaviṣaye caiṣā nityātmadravyabhrāntirityavadyotyate |
kiñca, nañaḥ sadasatpratiṣedhyaviṣayatvānupapatteśca | santaṃ tāvadarthaṃ na pratiṣeddhum samarthaḥ | yadi hi santamarthaṃ śaknuyātpratiṣeddhuṃ na rājāno hastyaśvaṃ bibhṛyurna santi dasyava ityevaṃ brūyuḥ | ityukte dasyūnāmabhāvaḥ syāt | na caitadasti | athāsantaṃ pratiṣedhayati, tenābhāvapratiṣedhādbhāva eva syāditi | tasmānnaño na goviṣāṇādiḥ nāpi śaśaviṣāṇādiḥ pratiṣidhyate | kiṃ tarhi | śaśākāśadhātusaṃbandhabuddhyapekṣeṇa goviṣāṇādidravyāsaṃbandhabuddhayo 'vadyotyante | siddhā sadālambanaiva buddhiḥ | evamanyatrāpi |
rūpādau vastuni kṣīṇe satyevotpadyate matiḥ /
sā jñānasyāsanākārā śāstustathānyacittavat
rūpādau khalvapivastunyabhyatīte satyeva buddhirutpadyate | na hyasadālambanā buddhirutpadyate | sadālambanā buddhirastītyupapāditam | na ca no dravyaṃ vinaśyatītyuktam | yadetada rūpādidravyaṃ pūrvānubhūtaṃ tadeva tatsmṛtyā gṛhyata ityupariṣṭādapi sādhayiṣyāmaḥ |
yā tarhi niruddhadevadattānusmṛtirdhaṭānusmṛtirvā sā kathaṃ jāyate ? atītānāga tayordevadattaghaṭaprajñaptyupādānayoriti | atra brūmaḥ | sāpi khalu sāvidyāsyāsadākārotpadyate sthāṇvādau puruṣādibuddhivat | niravidyasya tu śāstustattvākārā bhavati rūpādidharmamātrabuddhireva | ( Jaini_273 ) tadyathā paracittavidaḥ svalakṣaṇākārā buddhirutpadyate | tatsāmarthyopādhivaśenānyathāpi jānīte | tadvattatsāmarthyeṇa bhāvinīṃ bhūtāṃ ca saṃjñāṃ rūpādiṣu devadattaghaṭalakṣaṇāṃ pratipadyata iti ||
itaśca sadatītānāgatam-
harṣotpādabhayodvegasmṛtyutpattyaṅgabhāvataḥ /
atītānāgataṃ hi mitramamitraṃ vā manasi kṛtvā harṣotpādabhayādayo 'bhyupajāyante | te cānimittā na bhavitumarhanti | katham ? vartamānavat | | tadyathā sati vartamāne mitre 'mitre vā harṣabhayādayo bhavanti nāsatīti tadvat |
kiñca,
sāṅgasya śaktyabhivyakteḥ sadīpaghaṭarūpavat
vidyamānasya khalvanāgatasya vastuno 'tītapratyutpannasahakārikāraṇasāmagrīgṛhītasya śaktimātramāvirbhavati | katham ? 'sadīpaghaṭarūpavat |'; tadyathā tamasi vidyamānasya ghaṭarūpasya svātmodbhāvanaśaktiḥ pradīpādikāraṇasāmagrīsannidhāne sati bhavati tadvaditi | itaścāstyanāgatam ||
janīhākartṛ sādhyatvātpañcabhāvavikāravat /
tadyathā asti vipariṇamate vardhate kṣīyate vinaśyatīti sati mukhyasattāviṣṭe kartari ete pañca bhāvavikārā bhavanti | tadvajjāyata ityayamapi ṣaṣṭhaḥ bhāvavikāraḥ sati mukhyāviṣṭe kartari bhavitumarhatīti | kiñca jāyamānatā sattā naśyatā nāsāmānādhikaraṇye satyananyatāpattisaṅkaradoṣaprasaṅgāt | vaiyadhikaraṇyābhyupagame saṃbandhābhāvādekatra tadvyapadeśānupapattiḥ | kiñca, jāyamānatādikriyābhāve 'stitvāyogāt | katham ? śaśaviṣāṇavaditi | upacārasatteti cet | na | mukhyasattāyāṃ satyāmupacārasadbhāvāt, vakṣyamāṇadoṣācca |
itaścāsti-
sataḥ kriyāṅgatādṛṣṭervikāryaprāpyakarmavat
tadyathā vikārye karmaṇi sati karaṇaṃ dṛṣṭaṃ kāśātkaṭī karoti | prāpye ca karmaṇi sati grāmaṃ gacchati devadattaḥ sūryaṃ ca paśyatīti gamanadṛśikriye sati karmaṇi bhavataḥ | tadvannirvartye 'pi karmaṇi mukhyadravyāstitve sati devadattakartṛkā ghaṭakriyopapadyata iti ||
sāṃkhyaḥ paśyati- vidyamānameva jāyate | tadyathā kṣīre vidyamānaṃ dadhi, kāryakāraṇayorekatvāt | taṃ pratyapadiśyate-
dvitīyaṃ janma jātasya vastuno nopapadyate /
yadi khalu kṣīre dadhyādayo vikārāḥ santi bīje cāṅkurādayaḥ śukraśoṇite ca kalalādayaḥ, teṣāṃ jātānāṃ kṣīrādivajjanma punarna yujyate | yathā ca na yujyate tathā pūrvamevāviṣkṛtam |
vaiśeṣiko manyate- kapāleṣvavidyamānaṃ ghaṭadravyaṃ tantuṣu cāvidyamānaṃ paṭadravyaṃ kapālatantusaṃyogādutpadyate | gauṇyā ca kalpanayā viprakṛtā(ṣṭā ?)vasthāviṣayā janikartṛ sattā vyapadiśyata iti | asyāpyavayavidravyaṃ sahāvayavaiḥ pūrvameva vihitottaram | yatpunaruktamupacārasattayā janikartopadiśyata ityatra brūmaḥ-
mukhyasattā guṇābhāvādgauṇī sattā na vidyate
na hi mukhyasattāyāṃ guṇābhāve 'vayavābhāve vā kāraṇeṣu prāgutpattyabhāve vā kāryasattopacāro yujyate ||
kasmāt ?
sādharmye sati tadvṛttervyāhāraṃ madhuroktivat /
tadyathā madhuravāgdevadatta iti vāci mādhuryaguṇayuktasya guḍadravyasya madhuno vā sādharmyamabhilaṣaṇīyatā vidyate ityato vāci mādhuryaśabdaḥ prayujyate | kanyāmukhe ca candrakāntisādṛśyaṃ dṛṣṭvā candraśabdaḥ prayujyate | vāhīke ca jāḍyasādharmyādgośabdaḥ prayujyate- gaurayaṃ vāhīka ityevamādi | na ca tathā kaścidaguṇāvayavagandho 'pi tantuṣu tatsaṃyoge vā prāgutpattyabhāve nirātmanaḥ kāryasyāstīti | na ca kāryaṃ kiñcidīṣatkṛtamupapadyate | niṣṭhāsattaikakālābhyupagamāt | prāgavyapadeśyaṃ vastumātraṃ viprakṛtaṃ jāyata iti cet | na | uktottaratvāt | mama tu candrakoṭīprakāśalakṣaṇo dṛṣṭānto vidyate |
āviṣṭaliṅgamukhyasya janmeṣṭaṃ dārakādivat
ayaṃ hi janirabhiniṣkramaṇādivacano nāsatprādurbhāvavacanaḥ | katham ? 'dārakādivat'; | tadyathā dārako mukhyasattāviṣṭo mātṛkukṣerniṣkramaṇe jāyata ityucyate | tadvadatrāpīti |
dārṣṭāntikaḥ khalu brūte- kāraṇaśaktiṣu nirātmakajanikartrupacāraḥ pravartate | taṃ prati brūmaḥ-
syātkhapuṣpaiḥ khamutphullaṃ syāñjaṭālaśca darduraḥ /
svabhāvo yadi bhāvanāṃ prāgabhūtvā samudbhavet
na hyasataḥ kasyacicchaśaviṣāṇāderutpādo bhavati nairātmyāviśeṣasarvāsadutpattiprasaṅgāt | ( Jaini_275 ) taddhetukānāṃ ca jāyamānajātanaśyatkāleṣvātmāstitvasthitaśaktīnāmanupapatteḥ | kāraṇānāṃ ca kāryātmakatvāt prāgutpatterasattvam, asattvādanupapattidoṣāpattiḥ | kutaśca nābhāvo bhāvībhavati ? sthitiśaktikriyāyogāt ||
kathamayoga iti cet | tadāviṣkriyate-
sthitiśaktiparityaktāndharmānnāśānvitodayān /
vada somya kathaṃ yāti pratītyā vastu vastutām
iha khalu bhavatāmahetuko vināśaḥ sarvotpattimatāṃ nityasaṃnihitaḥ | tasmiṃśca sati janmasthitiśaktikriyā na vidyante, virodhāt | tāsvasatīṣu kāraṇamapi caiva vinaṣṭam | tadasminnasati kiṃ pratītya asannirātmakaṃ vastu vastutāṃ yātītyācakṣva | kathaṃ te kāryaṃ kāraṇaṃ vopapadyate ? satāṃ hi saṃjñāsaṃjñijñānajñeyakriyākāraṇahetuphalādīnāmanyonyāpekṣaprajñapteḥ | atha tavābhāvo na kaścidasti bhāvavirodhī, kathaṃ tarhi sa bhāvo naṣṭa ityucyate ? tasmādbhavato vāṅmātrametat, mama tu vidyamānayorevopakāryupakārakabhāvo yuktaḥ |
yasmāt-
loke dṛṣṭaḥ satoreva parasparamanugrahaḥ /
tadvadevopaghāto 'pi nāśvaśṛṅgāhipādayoḥ
anugrahopaghātayośca kāryakāraṇasaṃbandhopacāraśca satoreva bhavatītyāstanandhayebhyaḥ prasiddhametat, nāsatoḥ na ca sadasatoriti ||
vaitulikaḥ kalpayati-
yatpratītyasamutpannaṃ tatsvabhāvānna vidyate /
yatkhalu nisvabhāvaṃ nirātmakaṃ hetūnpratītya jāyate tasya khalu svabhāvo nāsti | na hi tatkāraṇeṣu pratyekamavasthitaṃ nāpi bhāgaśo nāpyanyatra kvacit | nāpi hetusamudāye tadrūpābhāvāt | yacca na kvacidasti tatkatamena svabhāvenotpatsyata iti nāsti svabhāvaḥ | yasya ca nāsti svabhāvaḥ tatkathamastītyucyate ? tasmādalātacakravannisvabhāvatvāt sarvadharmā nirātmāna iti |
taṃ pratyapadiśyate-
na vidyate svabhāvādyadvidyate tattato 'nyathā
brahmodyametat- yatpratītyasamutpannaṃ tatsaṃvṛtyātmanā vidyate vanasaṃghādivat | yatparamārthato vidyate taraya pratītyāvasthāśaktimūrtikriyādimātramutpadyata iti ||
tasya tarhi hetavo vidyamānasya kamupakāraṃ kurvantīti ? atrābhidhīyate | na khalu dravyasvabhāvāstitvaṃ prati kañcidupakāraṃ kurvanti | na ca svabhāvasyāpekṣya prajñaptiḥ | kiṃ tarhi ?
prakurvanti daśāmātraṃ hetavo vastunaḥ sataḥ /
rājatvaṃ rājaputrasya sātmakasyaiva mantriṇaḥ
tadyathābhijātasya rājaputrasya vidyamānasya mantriṇaḥ sabalasamudayāḥ parigrahānugrahamātreṇopakurvanto rājatvaṃ kurvantyevamanāgatasya vastunaḥ sato hetupratyayāḥ sametya lakṣaṇamātraṃ vartamānākhyamaiśvaryādhipatyaṃ kurvantītyavaboddhavyam ||
anye punarvarṇayanti-
dharmāṇāṃ sati sāmagrye sāmarthyamupajāyate /
citānāṃ paramāṇūnāṃ yadvadātmopalambhane
yathā khalu paramāṇusaṃcayaścakṣuṣā gṛhyate, pratyekaṃ paramāṇavo na gṛhyante, tathā kāraṇasāmagrye sati dharmāṇāṃ kriyāsāmarthyamupajāyata iti draṣṭavyam |
bhadantakumāralātaḥ paśyati- vātāyanapraviṣṭasyāntaḥpārśvadvaye 'pi truṭayaḥ santi | raśmigatasya tu darśanamasya truṭe raśmipārśvagāstvanumeyāḥ | etena vyākhyātaṃ dharmāṇāmadhvayordvayorastitvam | prāpya jñānātiśayaṃ munayaḥ paśyanti, tāstu dhīrhi trikajā ||
yastu manyate 'tītaṃ karmābhāvībhavatyanāgataṃ ca na vidyate taṃ pratyapadiśyate-
karmātītamasadyasya phalaṃ bhāvi karotyasat /
vyaktaṃ vandhyāsutastasya jāyate vyantarātmajāt
na hi bhavato vartamānakālāstitvamupapadyate, atītānāgatahetuphalābhāvāt, vandhyāvyantaraputrajanmavat ||
atra pratyavatiṣṭhante dārṣṭāntikāḥ- na brūmaḥ sarvathātītaṃ na vidyate | kiṃ tarhi ? dravyātmanā na vidyate prajñaptyātmanā tu saditi | tatra pratisamādhīyate-
nāmasallakṣaṇābhāvād dravyasatyāṅkasiddhitaḥ /
anāgatābhyatītasya nāsti prajñaptisatyatā
sopādānaṃ hi sarvaṃ prajñaptisat | na ca vartamānamupādānamupapadyate | anāgatābhyatītasya tasmānnirupādānasya prajñaptyabhāvādasadetat |
yadi tarhyanāgataṃ cakṣurādidravyaṃ vidyate kasmānna paśyati na dṛśyate na vijānāti ? na vyaktaṃ kāritrābhāvāditi ||
tadatra kośakāraḥ praśnayati-
ko vighnaḥ
yadi cakṣurvidyate kiṃ na paśyati ? vayaṃ brūmaḥ-
aṅgavaikalyam
dṛṣṭaṃ hi pradīpādyaṅgavaikalye vartamānasyāpi cakṣuṣo rūpādarśanam |
sa pratyācaṣṭe- sarvasya sadāstitve kuto 'ṅgavaikalyam ? vayamācakṣmahe-
na tatsarvāstitā sadā /
traiyadhvikāni khalvatrāṅgāni vivakṣitāni | tatra keṣāñcidasāṃnidhyaṃ bhavati tadvaikalyātkāritraṃ na karotīti |
sa pratyācaṣṭe-
tatkathaṃ
kiṃ lakṣaṇātkāritraṃ tato vā dravyāt, kimanyadāhosvidananyaditi ? tatra vayaṃ prativadmaḥ-
śrūyatāṃ sadbhyaḥ
chātrāsanamadhyāsya na hi sarvajñapravacanagāmbhīryaṃ sadevakenāpi lokena śakyaṃ tarkamātreṇāvaboddhum | yasmātsomya-
durbodhā khalu dharmatā
Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0