Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 281-300

atra punaḥ
navordhvadhātukāsteṣāmādyā dṛṣṭidvayādṛte /
satkāyāntargrāhadṛṣṭī hitvānye nava visabhāgadhātusarvatragāḥ |
kiṃ punaranuśayā eva sarvatragāḥ ? netyāha | kiṃ tarhi ?
teṣāṃ sahabhuvo dharmāḥ prāptivarjyāśca sarvagāḥ

ye sarvatragānuśayasahabhuvo vedanādayo dharmāḥ, jātyādayaśca te 'pi sarvatragāstadekaphalatvāt ||
teṣāṃ punaraṣṭānavatīnāmanuśayānāṃ kati sāsravālambanāḥ katyanāsravālambanāḥ ? tadārabhyate-
kāṅkṣāmithyādṛgābhyāṃ ca miśrāvidyātha kevalā /
nirodhamārgadṛggheyāḥ ṣaḍete nirmalekṣiṇaḥ

nirodhamārgadarśanaheyā mithyādṛṣṭivicikitsā tatsaṃprayuktā cāvidyā sahāveṇikyāvidyayā | ityete dhātau dhātau ṣaḍanuśayā anāsravālambanāḥ | śeṣāḥ sāsravālambanāḥ ||
athaite nirmalālambanāḥ kati katyuparamamālambyante, kati bhūmipratipakṣaṃ ca ? taducyate-
svabhūmereva nirvāṇaṃ mārgasthannavabhūmikaḥ /
taddṛśyaviṣayo 'nyo 'nyo hetutvāddhetubhāvataḥ

svabhūminirodha eva nirodhālambanānāṃ mithyādṛṣṭyādīnāmālambanam | kāmāvacarāṇāṃ kāmāvacaranirodhaḥ | evaṃ yāvadbhavāgrabhūmikānāṃ bhavāgrasyaiva | mārgālambanānāṃ tu kāmāvacarāṇāṃ sarva eva svabhūmikāḥ kleśāḥ mārga ālambanam | yo 'pyasau rūpārūpyapratipakṣaḥ, rūpārūpyāvacarāṇāmapyaṣṭamūmikānāṃ mithyādṛṣṭyādīnāṃ navabhūmi- ko 'nvayajñānapakṣyo mārga ālambanaḥ | kiṃ punaḥ kāraṇaṃ mithyādṛṣṭyā nirodhaḥ paricchinna ālambyate, na mārgeṇa ? taducyate | 'hetutvāddhetubhāvataśca |'; mārgo hi parasparahetukaḥ, na tu nirodha ityasti viśeṣaḥ ||
atha kasmādrāgapratighamānā dṛṣṭiśīlavrataparāmarśo ca nānāsravālambanā iṣyante ? tatrāpadiṣyate-
na rāgaḥ śaktyahetutvānna dveṣo 'naparādhataḥ /
namāno 'tipraśāntatvānna bhāvatvād dṛśo 'parāḥ

tatra rāgastāvadyadyanāsravālambanaḥ syānnirvāṇābhilāṣapravṛttatvātkuśaladharmacchandavat, na yogināṃ varjanīyaḥ syāt | dveṣo 'pyapakāravastunyutpadyate, mokṣastu sarvaduḥkhoparamādupakārī | māno 'pyapraśāntatvādunnatilakṣaṇaḥ, nirmalāstu dharmāstadapaghātinaḥ | parāmarśī ca yadyanāsravālambanau syātāṃ samyagdṛṣṭitvaṃ pratipadyeyātām | tasmātpūrvoktā evānuśayā nirmalagocarāḥ ||
athaiteṣāmaṣṭānavateranuśayānāṃ katyālambanato 'nuśerate kati saṃprayogataḥ ?
sarvago 'nuśayaḥ kṛtsnāmanuśete svadhātugaḥ /
svāmālambanato bhūmiṃ svanikāyaṃ tvasarvagaḥ

dvividhāḥ khalu sarvagāḥ | svadhātubhūmisarvagāḥ, visabhāgadhātubhūmisarvagāśca | asarvagā api dvividhāḥ | sāsravālambanāḥ, anāsravālambanāśca | tatra te ye 'nuśayāḥ svadhātubhūmisarvatragāste sakalāmeva pañcaprakārāṃ svadhātubhūmimālambanato 'nuśerate | ye tvasarvatragāḥ sāsravālambanāste svabhūmau svanikāyamālambanato 'nuśerate | duḥkhadarśanaprahātavyāḥ duḥkhadarśana prahātavyameva nikāyaṃ yāvadbhāvanāprahātavyā bhāvanāprahātavyameveti ||
ālambanataśca
asvīkārādvipakṣatvānnordhvabhūmārgagocaraḥ /
ālambanato 'nuśerata iti vartate | kiṃ kāraṇam ? anyabhūmikasyānāsravasya ca vastunaḥ 'asvīkārādvipakṣatvā'cca | ātmadṛṣṭitṛṣṇābhyāṃ hi svīkṛte vastunyanuśayo 'nuśayitumutsahate | anāsrave tu vastunyūrdhvabhūmike ca pravṛttireva satkāyadṛṣṭitṛṣṇayornāstīti na tatrānuśerate |
saṃprayogiṇi tu svasminnahīne saṃprayogataḥ

anuśerata ityadhikṛtam | yo yena dharmeṇānuśayaḥ saṃprayuktaḥ sa tasminsaṃprayogiṇi saṃprayogato 'nuśerate yāvadaprahīṇo bhavatīti 'tu'; śabdo viśinaṣṭi | tataścedamapi siddhaṃ bhavati- anāsravālambanā visabhāgadhātubhūmyālambanāśca saṃprayogata evānuśerate | sāsravālambanāḥ svabhūmāvālambanataḥ saṃprayogataśceti ||
kutaḥ punarete 'nuśayā ucyante ? taducyate | prāgāviṣkṛtametatprasaṅgāgataṃ na tu sūtritamiti | tadidānīṃ sūtragataṃ pradarśyate |
dhātrīvastramalanyāyaiḥ khacarāmbucarakramaiḥ /
ete 'nuśerate yasmāttasmādanuśayāḥ smṛtāḥ

itaśca,
svairiṣṭādibhirākāraiḥ paramāṇukṣaṇeṣvapi /
yato 'nuśerate caite tataścānuśayā matāḥ

tatra rāgastāvadiṣṭākāreṇa khaṇḍakṣīrabhakṣaṇavat | dveṣastvaniṣṭākāreṇa kāñjikakodravaudanabhakṣaṇavadityevamādi | paramāṇuṣu kṣaṇeṣu ca sūkṣmeṣvekeṣvapyanuśerata ityanuśayāḥ | niruktanyāyena pūrvaṃ vā prāptimutsṛjya paścātsamudācārato 'nuśerata ityanuśayāḥ | anyat pūrvameva vyākhyātamiti ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau pañcamasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ ||
pañcamādhyāye
dvitīyapādaḥ |
athaiṣāmaṣṭānavateranuśayānāṃ katyakuśalāḥ katyavyākṛtāḥ ? tadārabhyate-
ādyaṃ dṛṣṭidvayaṃ kāme nivṛtāvyākṛtaṃ matam /
dhātudvaye tu sarve 'pi nivṛtāvyākṛtā malāḥ

kāmadhātau tāvat | satkāyāntargrāhadṛṣṭī tatsaṃprayuktāvidye nivṛtāvyākṛte | satkāyadṛṣṭistāvaddānaśīlabhāvanābhiraviruddhatvātkuśalamūlasamucchedavairodhikatvācca nākuśalā | viparītākāratvānna kuśalā | tṛṣṇāvadakuśaleti cet | na | tṛṣṇāprakarṣe sarvākāryapravṛttidarśanā t | antargrāhadṛṣṭirapi janmocchedapravṛttatvānnirvāṇavirodhinī saṃvegānukūlā ceti nākuśalā | yathoktaṃ bhagavatā- "yeyaṃ dṛṣṭiḥ sarvaṃ me na kṣamata itīyaṃ dṛṣṭirasaṃrāgāya na saṃrāgāya" iti | tathoktam- idamagryaṃ bāhyakānāṃ dṛṣṭikṛtānāṃ yaduta no ca syānna ca me syānna bhaviṣyāmi na me bhaviṣyati" iti | rūpārūpyadhātvoḥ ( Jaini_246 ) 'sarve 'pi nivṛtāvyākṛtā malāḥ |'; samādhisamāpattyupahatatvāt na śaknuvanti nivartayitum | kuśalāstu dharmā avyābādhaphalatvādvipākaṃ janayitumutsahante ||
kāmeṣvakuśalāḥ śeṣāḥ
satkāyāntargrāhadṛṣṭitatsaṃprayuktāvidyāvarjitāḥ kleśāḥ kāmadhātāvakuśalāḥ, savyābādhaphalanirvartakatvāt |
ebhyaḥ punaḥ katyakuśalamūlāni kati neti ? taducyate-
rāgadveṣatamāṃsyataḥ /
trīṇyevāśubhamūlāni pañcakāraṇayogataḥ

ye dharmā akuśalāścākuśalamūlaṃ ca darśanabhāvanāheyāśca pañcaprakārāśca ṣaḍvijñānakāyikāśca ta evākuśalamūlānīṣyante ||
kiṃ punaryathākuśalāni anuśayānāṃ mūlāni santyevamavyākṛtānāmapi santīti ?
avyākṛtadvayasyāpi trīṇi mūlāni tatsamāḥ /
avidyā dhīśca tṛṣṇā ca na kāṅkṣāmānadṛṣṭayaḥ

"trīṇi khalvavyākṛtamūlāni, avyākṛtāvidyā tṛṣṇā prajñā" iti kāśmīrāḥ | hetvartho hi mūlārthaḥ | anivṛtāvyākṛtā ca prajñā hetutvena vartata ityasāvapyavyākṛtamūlam | vicikitsā nāvyākṛtamalam | na ca mānaḥ ||
calatvādūrdhvavṛttitvādavyāpitvādyathākramam /
calā hi vicikitsā pratiṣṭhārthaścamūlārthaḥ | ūrdhvavṛttirunnatalakṣaṇo mānaḥ, adhogamanavṛttīni ca mūlāni | na caitau kleśau ṣaḍvijñānakāyikau | tasmādavyāpitvānna mūleṣu vyavasthāpyete |
avyākṛtāḥ tṛṣṇādṛṣṭimānāvidyā iti bahirdeśīyakāḥ, dhyāyisūtrokteḥ | trayo hi dhyāyinaḥ- tṛṣṇādṛṣṭimānottaradhyāyibhedāt | sarve ca te 'vidyāvaśādbhavantīti catvāryeva iti |
etacca na te | kasmāt ?
sūtrasyārthāparijñānādaheturdhyāyicodanāt

na khalveṣā dhyāyitritvacodanāvyākṛtamūlanirdeśaparā | kiṃ parā tarhyeṣā ? yogināṃ vipattidhyānādhimokṣavyāvṛttipareti pūrvoktameva sādhuḥ ||
atha yāni sūtre caturdaśāvyākṛtavastūnyuktāni, kiṃ tāni kuśalākuśalapakṣāvyākaraṇādavyākṛtavastūni ? netyāha | kiṃ tarhi ? sthāpanīyatvāt |
praśnavyākaraṇānyākhyaccatvāri vadatāṃ varaḥ /
śiṣyāṇāṃ vādaśikṣārthaṃ sthitīnāṃ ca catuṣṭayīm

trīṇi khalu kathāvastūnyārabhya catvāri vyākaraṇānyāvabudhya catasraśca sthitīravagamya vigṛhya sabhāyāṃ pañcabhiravayavaiḥ svapakṣaṃ pratiṣṭhāpya vādaḥ karaṇīyo nāto 'nyathā ityatra viniścayāt ||
kāni punastāni catvāri vyākaraṇāni ? kāśca tāścatasraḥ sthitayaḥ ? tadavadyotyate-
ekāṃśākhyaṃ vibhajyākhyaṃ pṛcchākhyaṃ sthāpyameva ca /
maraṇaprasavotkarṣajīvadravyānyatādivat

tatraikāṃśavyākaraṇam- kiṃ yaḥ kaścijjāyate sarvosau mriyate? omiti vācyam | atha yaḥ kaścinmriyate sarvosau jāyata iti ? vibhajya vyākartavyam- kṣīṇāsravo na jāyate 'nyaḥ sarvoṃ jāyate | kiṃ manuṣyo viśiṣṭo 'tha hīna iti ? paripṛcchya vyākartavyam- kānadhikṛtya pṛcchasi ? devāṃstiryagādīnvā ? yadi devānārabhya hīna iti vācyam | atha tiraścaḥ śreṣṭha iti vyākartavyam | kimanyaḥ skandhebhyaḥ puruṣo vānanya iti ? eṣa praśnaḥ sthāpanīyaḥ, sadasatoranyānanyatvavyākaraṇāyogāt, khapuṣpasaugandhyadaurgandhyavyākaraṇavat ||
sthitayaścatasro nirdiśyante |
sthānavāditvasaṃjñaikā parikalpāhvayā parā /
anyā pratipadākhyānyā jñānavāditvasaṃjñitā

kaściddhi vādī sthānāsthāne saṃbhavāsaṃbhavākhye saṃtiṣṭhate kaścinna saṃtiṣṭhate | prathamaḥ kathyaḥ, dvitīyastvakathyaḥ | parikalpe saṃtiṣṭhate, yaḥ parikalpite dṛṣṭānte dārṣṭāntikārthe prasādhake saṃtiṣṭhate, sa ca kathyo yo na santiṣṭhate so 'kathyaḥ | evaṃ pratipadi jñānavāditāyāṃ yaḥ santiṣṭhate sa kathyate | yastu na saṃtiṣṭhate sa durmatirakathyate |
idamidānīṃ vaktavyam | atha kenānuśayena kasminvastuni saṃyuktaḥ ? tatra tāvadvastu kṣetravastvādipañcaprakāram | tadiha saṃyogavastvadhikṛtaṃ veditavyam | tad dvividhamāśrayālambananaiyamyena prakāranaiyamyena ca |
tatrāśrayālambananaiyamyena tāvaccakṣurvijñānakāyikairanuśayaiḥ, rūpeṣvālambanataḥ saṃyuktaḥ | tatsaṃprayukteṣu saṃprayogataḥ | te ca manodharmāyatane | evaṃ yāvatkāyavijñānikairyathāviṣayamālambanataḥ, tatsaṃprayukteṣu saṃprayogataḥ | manovijñānakāyikairdvādaśasvāyataneṣvālambanataḥ | saṃprayukteṣu saṃprayogataḥ | ityāśrayālambananiyamaḥ |
prakāranaiyamyena tu duḥkhadarśanaprahātavyaiḥ sarvatragaiḥ pañcasu nikāyeṣvālambanataḥ saṃyuktaḥ | tatsaṃprayukteṣu saṃprayogataḥ | asarvatragaistu svanaikāyikeṣvālambanataḥ | saṃprayukteṣu saṃprayogataḥ | ityevaṃ sarvatra yathāsaṃbhavaṃ vaktavyam ||
athedānīmatītānāgatapratyutpannanaiyamyena kaḥ pudgalaḥ kasminvastuni katamenānuśayena saṃyuktaḥ ? tadidamudbhāvyate-
mānapratighasaṃrāgairvartamāno 'jjhitakriyaiḥ /
jātā yatrāprahīṇāśca saṃyuktastatra vastuni

ete hi mānapratigharāgāḥ svalakṣaṇakleśāḥ sadvastuviṣayatvāt | sāmānyalakṣaṇakleśāstu dṛṣṭivicikitsādyāḥ | ata ete mānādayo 'tītāḥ pratyutpannāśca yasminvastunyutpannā na ca prahīṇāstasminvastuni taiḥ saṃprayukto veditavyaḥ | nahyete sarvasya sarvatrotpadyante svalakṣaṇakleśatvāt ||
ajātairmānasairetaiḥ sarvatrānyaiḥ svakādhvikaiḥ /
sarvatrājaistathā śeṣaiḥ saṃyuktā skandhasantatiḥ

yathā prahīṇā iti vartate | yasya khalu yo 'tītaḥ kleśaprakāraḥ prahīṇo 'nāgato 'pi | ato ye mānarāgadayo nāgatā na prahīṇāstaiḥ sarvasmiṃstraiyadhvike vastuni saṃyuktaḥ | tadālambanānāmutpattisaṃbhavānmānasānāṃ ca traiyadhvaviṣayatvāt | ato 'nyai rāgādibhiranāgatairanāgata eva vastuni saṃyukto 'tītairatīta eva pratyutpannaiḥ pratyutpanna eva | mānasebhyo hyanye pañcavijñānakāyikāḥ | tataḥ siddhaṃ bhavatyatītapratyutpannairapi mānasairasvādhvike 'pi vastunyaprahīṇaiḥ saṃyuktaḥ syānna ca kevalaṃ mānasairevānāgatairebhiḥ sarvatra | kiṃ tarhi ? pañcavijñānakāyikairapi | anutpattidharmikaistu pañcavijñānakāyikaiḥ sarvatra traiyadhvikairvastuni saṃyuktaḥ, tadviṣayasyātītānāgatapratyutpannatvāt | sāmānyakleśaistu dṛṣṭivicikitsāvidyākhyaistraiyadhvikairapi sarvasmiṃstraiyadhvike vastuni saṃyuktaḥ, teṣāṃ sāmānyakleśatvādyāvadaprahīṇā ityanuvartate |
kathaṃ punargamyate 'tītādiṣu vastuṣu rāgādaya utpadyante taiśca tatra saṃyukto bhavatīti ? sūtrādeva hi | bhagavatoktam- "trayaśchandarāgasthānīyā dharmāḥ | atītāśchandarāgasthānīyā dharmāḥ, anāgatapratyutpannāḥ | atītāṃśchandarāgasthānīyāndharmānpratītyotpadyate cchandaḥ | utpanne cchande saṃprayuktastairdharmairvaktavyo ( Jaini_254 ) na visaṃyuktaḥ |" tathā- "yasmin rūpe 'tītānāgatapratyutpanne utpadyate 'nunayo vā pratigho vā |" ityevamādi |
kaḥ punaratra saṃyujyate ? yadā śūnyāḥ sarvasaṃskārāḥ, nityena dhruveṇa śāśvatenāvipariṇāmadharmeṇātmanātmīyena vā ? yathoktam- "asti karmāsti vipākaḥ kārakastu nopalabhyate ya imāṃśca skandhān pratinikṣipyānyān skandhān pratisaṃdadhātītyanyatra dharmasaṃketāt" iti vistaraḥ |
tatra pratisamādhānam- 'saṃyuktā skandhasantatiḥ |'; skandhasantatau hi skandhalakṣaṇasantānaikatvābhimānāt, saṃṣṛtyā sattvasaṃjñaptirityadoṣaḥ ||
trayātpunaretasmāt-
dvayamevātra niṣpannaṃ tṛtīyaṃ tūpacārataḥ /
vastusaṃyo nākhyaṃ dvayaṃ paramārthato vidyate sattvākhyastu tṛtīyo 'rthaḥ saṃvṛtyā vidyata iti |
kutaḥ punaretad dvayaṃ paramārthato vidyate ? taducyate-
sadasaddhetutā yasmānmadhyasthaiśca parigrahāt

śubhāśubhaphalaṃ karmanaiyamyād guṇadoṣaphalaniyamyatā | kiñca, 'madhyasthaiśca parigrahāt |'; madhyasthā ucyante vītakleśāḥ | taiḥ śubhaṃ ca śubhato 'śubhaṃ cāśubhataḥ, guṇāśca guṇataḥ doṣāśca doṣataḥ parigṛhītaḥ | tatphalaṃ ceṣṭamiṣṭataḥ parigṛhītamaniṣṭaṃ cāniṣṭataḥ | iti siddhaṃ dvayaṃ pariniṣpannaṃ tṛtīyaṃ tūpacārata iti |
yuktaṃ tāvadidam | yadidaṃ pratyuktaṃ vastuhetupratyayātpratītyotpannaṃ paramārthato vidyate pratyātmavedanīyatvāt, tadālambanāśca rāgādayaḥ dravyataḥ santīti | yatpunaridamuktamatītānāgate vastuni traiyadhvikairanuśayaiḥ saṃyukta iti tadetatsāhasamāhopuruṣikamātram | kaḥ punaretadatītānāgatādi dravyato 'bhivāñcchatītyāhābhidhārmikāḥ ||
catvāraḥ khalviha pravacane vādinaḥ | katame catvāraḥ ? tadapadiśyate-
sarvamasti pradeśo 'sti sarvaṃ nāstīti cāparaḥ /
avyākṛtāstivādīti catvāro vādinaḥ smṛtāḥ

tatra sarvāstivādasyādhvatrayamasti sa dhruvatrayamiti | vibhajyavādinastu dārṣṭāntikasya ca pradeśo vartamānādhvasaṃjñakaḥ | vaitulikasya ayogaśūnyatāvādinaḥ ( Jaini_258 ) sarvaṃ nāstīti | paudgalikasyāpi avyākṛtavastuvādinaḥ pudgalo 'pi dravyato 'stīti |
atra punaḥ
ebhyo yaḥ prathamo vādī bhajate sādhutāmasau /
tarkābhimāninastvanyeyuktyāgamabahiṣkṛtāḥ