અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 301-320

યઃ ખલ્વેષ પ્રથમો વાદી સર્વાસ્તિવાદાખ્યઃ, એષ ખલુ યુક્ત્યાગમોપપન્નાભિધાયિત્વાત્સદ્વાદી । તદન્યે બાદિનો દાર્ષ્ટાન્તિકવૈતુલિકપૌદ્ગલિકાઃ ન યુક્ત્યાગમાભિધાયિનઃ, તર્કાભિમાનિનસ્તે । મિથ્યાવાદિત્વાદેતે લોકાયતિકવૈનાશિકનગ્નાટપક્ષે ( જૈનિ_259 ) પ્રક્ષેપ્તવ્યાઃ । ઇત્યતશ્ચ સર્વં સર્વગતમુપદર્શયિષ્યામીતિ ॥
કઃ પુનરયં સર્વાસ્તિવાદી સાધુતાં ભજતે ? તદિદમવદ્યોત્યતે । એષ ખલુ વાદી
ઇચ્છત્યધ્વત્રયં યસ્માત્ કૃત્યતશ્ચ ધ્રુવત્રયમ્ ।
સર્વાસ્તિવાદ ઇત્યુક્તસ્તસ્માદાદ્યશ્ચતુર્વિધઃ

ખલ્વેષ સર્વાસ્તિવાદશ્ચતુર્ધા ભેદં પ્રતિપન્નઃ । કથમ્ ? તદારભ્યતે-
ભાવાઙ્કાન્યથિકાખ્યૌ દ્વાવવસ્થાન્યથિકો પરઃ ।
અન્યથાન્યથિકશ્ચાન્યઃ, તૃતીયો યુક્તિવાદ્યતઃ

તત્ર ભાવાન્યથિકો ભદન્તધર્મત્રાતઃ । સ હ્યેવમાહ- ધર્મસ્યાધ્વસુ પ્રવર્તમાનસ્યાનાગતાદિભાવમાત્રમન્યથા ભવતિ । ન દ્રવ્યાન્યથાત્વમ્ । યથા સુવર્ણસ્ય કટકાદિસંસ્થાનાન્તરેણ ક્રિયમાણસ્ય પૂર્વસંસ્થાનનાશે સુવર્ણનાશઃ । ક્ષીરસ્ય વા દધિત્વેન પરિણમતો યથા રસવીર્યવિપાકપરિત્યાગો ન વર્ણસ્યેતિ । તદેષ વાર્ષગણ્યપક્ષભજમાનત્વાત્તદ્વર્ગ્ય એવ દ્રષ્ટવ્યઃ । યસ્માત્ એષો ઽવસ્થિતસ્ય દ્રવ્યસ્ય જાતિલક્ષણસ્ય સમુદાયરૂપસ્ય વાન્યથાન્યથાવસ્થાનલક્ષણં પરિણામમિચ્છતિ ।
લક્ષણાન્યથિકો ભદન્તઘોષક ઇહ પશ્યત્યતીતો ધર્મો ઽતીતલક્ષણેન યુક્તો ઽનાગતપ્રત્યુત્પન્નલક્ષણાભ્યામવિયુક્તઃ, એવમનાગતપ્રત્યુત્પન્નાવપિ । યથા પુરુષઃ ( જૈનિ_260 ) એકસ્યાં સ્ત્રિયાં રક્તો ઽન્યાસ્વવિરક્તઃ । તદસ્યાપ્યધ્વસંકરો ભવત્યેકસ્ય ધર્મસ્ય ત્રિલક્ષણયોગાભ્યુપગમાત્ । એષો ઽપિ પુરુષકારણિ(?)વાગુરાયાં પ્રવેશયિતવ્યઃ ।
અવસ્થાન્યથિકો ભદન્તવસુમિત્રઃ । સ ખલ્વાહ- ધર્મો ઽધ્વસુ પ્રવર્તમાનો ઽવસ્થામવસ્થાં પ્રાપ્યાન્યથાન્યથાસ્તીતિ નિર્દિશ્યતે । અવસ્થાન્તરવિશેષવિકારાત્સ્વભાવાપરિત્યાગાચ્ચ । યથા નિક્ષેપવર્તિકૈકાઙ્કવિન્યસ્તૈકેત્યુચ્યતે, સૈવ શતાઙ્કે શતં સહસ્રાઙ્કે સહસ્રમિતિ ।
અન્યથાન્યથિકો ભદન્તબુદ્ધદેવઃ । સ બ્રૂતે । ધર્મો ઽધ્વસુ પ્રવર્તમાનઃ પૂર્વાપરમવેક્ષ્યાન્યથા ચાન્યથા ચોચ્યતે । નૈવાસ્ય ભાવાન્યથાત્વં ભવતિ દ્રવ્યાન્યથાત્વં વા । અથૈકા સ્ત્રી પૂર્વાપરમપેક્ષ્ય માતા ચોચ્યતે દુહિતા ચ । તદ્વદ્ધર્મો ઽનાગતપ્રત્યુત્પન્નમપેક્ષ્યાતીત ઇત્યુચ્યતે । તથેતરો ઽપીતરદ્વયમપેક્ષ્યેતિ ।
અસ્યાપ્યેકસ્યાતીતસ્યાધ્વનઃ પૂર્વોત્તરક્ષણદ્વયમપેક્ષ્યાધ્વત્રિત્વાપત્તિદોષપ્રસઙ્ગઃ ।
તદેભ્યશ્ચતુર્ભ્યઃ સર્વાસ્તિવાદેભ્યસ્તૃતીયઃ સ્થવિરવસુમિત્રઃ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વનિરાસી પરમાણુસંચયવાદોન્માથીચ । ઇત્યતો ઽસાવેવ યુક્ત્યાગમાનુસારિત્વાદાપ્તઃ પ્રામાણિક ઇત્યધ્યવસેયમ્ ।
ભદન્તબુદ્ધદેવો ઽપિ તીર્થ્યપક્ષ્યભજમાનત્વાન્ન પરિગૃહ્યતે ।
ભદન્તઘોષકો ઽપ્યધ્વસંકરવાદિત્વાદેકૈકસ્યાધ્વનો ઽધ્વત્રયલક્ષણભાગ્ભવતિ ।
ઇત્યતસ્તૃતીય એવાપદોષઃ । યસ્માત્-
કારિત્રેણાધ્વનામેપ વ્યવસ્થામભિવાઞ્છતિ ।
તત્કુર્વન્વર્તમાનો ઽધ્વા કૃતે ઽતીતો ઽકૃતે પરઃ

યે ખલુ ભગવતોક્તાઃ સ્વભાવસિદ્ધાસ્ત્રૈયાધ્વિકા ધર્મા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસ્તેષામયમાચાર્યઃ ક્રિયાદ્વારેણાવસ્થાભેદમિચ્છત્યજહત્સ્વરૂપો હેતુસામગ્રીસન્નિધાનપ્રબોધિતશક્તિઃ । ક્રિયાવાન્ હિ સંસ્કારો વર્તમાન ઇત્યુચ્યતે । સ એવ ત્યક્તક્રિયો ઽતીતો ઽનુપાત્તક્રિયો ઽનાગતઃ । ઇત્યેવં ચ સતિ કાલત્રયસ્યૈકાધિકરણ્યમેકાધિષ્ઠાનવ્યાપારપરિચ્છેદ્યત્વં ચોપપન્નમ્ । અન્યથૈકદ્રવ્યજાતિનિમિત્તાભાવે વૈયધિકરણ્યે સતિ કાલત્રયસંબન્ધાભાવઃ પ્રાપ્નુયાદિતિ ।
અત્રાહ ચોદકઃ- ન, અતીતાનાગતસ્યાર્થસ્ય પ્રજ્ઞપ્ત્યા વ્યપદેશસિદ્ધેઃ । ન, પરમાર્થદ્રવ્યાભાવે નિરધિષ્ઠાનપ્રજ્ઞપ્તિવ્યપદેશાનુપપત્તેઃ । વર્તમાનાપેક્ષ્યસ્તદ્વ્યપદેશ ઇતિ ચેત્ । ન । વર્તમાનસ્વરૂપસ્થિતિશક્તિક્રિયાભાવે સત્ત્વાનુપપત્તેઃ, સદસતોરપેક્ષાસંબન્ધાભાવાચ્ચ । સત્ત્વલક્ષણમિદાનીમેવ દ્યોત્યતે અતીતાદીનાં પદાર્થાનામ્-
બુદ્ધ્યા યસ્યેક્ષ્યતે ચિહ્નં તત્સંજ્ઞેયં ચતુર્વિધમ્ ।
પરમાર્થેન સંવૃત્યા દ્વયેનાપેક્ષયાપિ ચ

યસ્ય ખલ્વર્થવસ્તુનઃ સ્વભાવસિદ્ધસ્વરૂપસ્યાવિપરીતાકારયા ધર્મોપલક્ષણયા પરિચ્છિન્નં લક્ષણમુપલક્ષ્યતે તત્સદ્દ્રવ્યમિત્યુચ્યતે । તત્પુનઃ સત્ પ્રતિભિદ્યમાનં ચતુર્વિધં ભવતિ ।
પરમાર્થેન યન્નિત્યં સ્વભાવેન સંગૃહીતં ન કદાચિત્સ્વમાત્માનં જહાતિ, વિશિષ્ટજ્ઞાનાભિધાનાપૌરુષેયવિષયિસંબન્ધં તત્પરમાર્થસદિત્યુચ્યતે ।
યત્પુનરનેકપરમાર્થસત્યપૃષ્ઠેન બ્યવહારાર્થં પ્રજ્ઞપ્તિરૂપતયા નિર્દિશ્યતે તત્સંવૃતિસત્ । તદ્યથા ધટપટવનપુગ્દલાદિકમ્ ।
કિઞ્ચિદુભયથા । તદ્યથા પૃથિવ્યાદિ । કિઞ્ચિત્સત્ત્વા પેક્ષયા પિતૃપુત્રગુરુશિષ્યકર્તૃક્રિયાદિ ॥
અથ યદિદમુક્તં દ્રવ્યસન્તો ઽતીતાનાગતાધ્વસ્થા ધર્મા ઇતિ તદાગમયુક્ત્યનભિધાનાદભિધાનમાત્રમ્ । તસ્માદાગમયુક્તિભ્યામુપપાદ્યો ઽયમર્થ ઇત્યત ઇદં પ્રતિજ્ઞાયતે-
સદતીતાસમુત્પન્નં બુદ્ધોક્તેર્વર્તમાનવત્ ।
ધીનામગોચરત્વચ્ચ તત્સત્ત્વં વર્તમાનવત્

ઉક્તં હિ ભગવતા- "અસ્તિ ભિક્ષવો ઽતીતં રૂપં નોચેદતીતં રૂપં અભવિષ્યન્નેમે સત્ત્વા અતીતે રૂપે સમરઞ્જ્યન્તઃ । યસ્માત્તર્હ્યસ્ત્યતીતં રૂપં તસ્માદિમે સત્ત્વા અતીતે રૂપે સંરઞ્જ્યન્તે ।" એવમનાગતપ્રત્યુત્પન્નં ચેતિ વાચ્યમ્ । વિભક્તિપ્રતિરૂપકો ઽયં નિપાત ઇતિ ચેત્ । ન । વર્તમાને ઽપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ । ક્રિયાવચનેન ચોત્તરપદેન પૂર્વસ્ય ક્રિયાવચનસ્યૈવ પદસ્ય સામાનાધિકરણ્યાત્ ।
પુનશ્ચોક્તં ભગવતા- "રૂપમનિત્યમતીતાનાગતમ્, કઃ પુનર્વાદઃ પ્રત્યુત્પન્નસ્ય ? એવંદર્શી શ્રુતવાનાર્યશ્રાવકો ઽતીતે રૂપે ઽનપેક્ષો ભવત્યનાગતં રૂપં નાભિનન્દતિ । પ્રત્યુત્પન્નસ્ય રૂપસ્ય નિર્વિદે વિરાગાય નિરોધાય પ્રતિપન્નો ભવતિ । અતીતં ચેદ્રૂપં નાભવિષ્યન્ન શ્રુતવાનાર્યશ્રાવકો ઽતીતે રૂપે ઽનપેક્ષો ઽભવિષ્યત્; યસ્માત્તર્હ્યસ્ત્યતીતં રૂપં તસ્માચ્છ્રુતવાનાર્યશ્રાવકઃ અતીતે રૂપે ઽનપેક્ષો ભવતિ" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
તથોક્તમ્- યચ્છારિપુત્ર કર્માભ્યતીતં ક્ષીણંનિરુદ્ધં વિગતં વિપરિણતં તદસ્તીતિ । તચ્ચેત્ કર્મ શારિપુત્ર નાભવિષ્યન્નેહૈકતીયસ્તદ્ધેતોઃ તત્પ્રત્યયાદપાય દુર્ગતિવિનિપાતં કાયસ્ય ભેદાન્નરકેષૂપપત્સ્યતે" ઇતિ વિસ્તરઃ । ( જૈનિ_266 ) તદાહિતચિત્તભાવનાં સન્ધાય વચનાદદોષ ઇતિ ચેત્ । ન । ઉક્તોત્તરત્વાત્ । ઉક્તોત્તરો હ્યેષ વાદઃ । કિં તિલપીડકવત્પુનરાવર્તસે ?
કિઞ્ચ, ભાવનાભાવ્યમાનચિત્તયોઃ સ્વરૂપશક્તિક્રિયાનુપપત્તેઃ પુષ્ટવાસિતતૈલવત્, અન્યાનન્યત્વાદિવક્ષ્યમાણદોષાચ્ચ ।
પરમાર્થશૂન્યતાસૂત્રાદસદિતિ ચેત્ । ન । તદર્થાપરિજ્ઞાનાત્ । તત એવાનાગતાદ્યસ્તિત્વસિદ્ધેશ્ચ । તત્રૈતત્ સ્યાત્- પરમાર્થશૂન્યતા સૂત્રે ભગવતા ( જૈનિ_267 ) વિસ્પષ્ટમનાગતાદિનાસ્તિત્વં પ્રદર્શિતમ્ । તત્ર હ્યક્તમ્- "ચક્ષુરૂત્પદ્યમાનં ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ, નિરુધ્યમાનં ન ક્વચિત્સંનિચયં ગચ્છતિ" ઇતિ વિસ્તરઃ । અતીતાનાગતસદ્ભાવે ચાગતિગતિદોષાભ્યુપગમઃ પ્રાપ્નોતીતિ ।
એતચ્ચ ન । કુતઃ ? સૂત્રાર્થાપરિજ્ઞાનાત્ । અત એવાનાગતાદ્યસ્તિત્વસિદ્ધેશ્ચ ।
સૂત્રસ્ય તાવદયમર્થઃ । યદુક્તમ્- "ચક્ષુરુત્પદ્યમાનં ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ, નિરુધ્યમાનં ન ક્વચિત્સંનિચયં ગચ્છતિ" ઇતિ તદ્વેદોક્તવાદવિધિપ્રતિષેધાર્થં સાંખ્યમતવ્યુદાસાર્થં ચ ।
વેદે હ્યક્તમ્- "પઞ્ચત્વમાપદ્યમાનસ્ય ચક્ષુરાદિત્યાદાગતં પુનસ્તત્રૈવ પ્રતિવિગચ્છતિ । શ્રોત્રમાકાશમ્ । ઘ્રાણં પૃથિવીમ્ । જિહ્વા આપઃ । કાયો વાયુમ્ । મનઃ સલિલં સોમમિત્યર્થઃ ।" તત્પ્રતિષેધાર્થં ભગવાનવોચત્- "ચક્ષુરુત્પદ્યમાનં ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
સાંખ્યાઃ ખલ્વપ્યાચક્ષતે- "ચક્ષુષ્પ્રધાનાદાગચ્છતિ તત્રૈવ ચ પુનર્વિગચ્છતિ" ઇતિ । તન્નિરાસાર્થ ચ ભગવાનવોચત્- "ચક્ષરુત્પદ્યમાનં ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ ।" અદેશપ્રદેશસ્થાઃ ખલ્વનાગતાતીતપરમાણ્વવિજ્ઞપ્તિસંજ્ઞિતા ધર્માઃ ઇતિ તદાગમનગમનાનુપપત્તિઃ ।
કસ્તર્હિ વાક્યાર્થ ।- "અભૂત્વા ભવતિ । ભૂત્વા ચ પ્રતિવિગચ્છતિ" ઇતિ ? દ્વિવિધં હિ ચક્ષુર્દ્રવ્યસદેવ પરમાર્થસતો યદપ્રબુદ્ધમુભયમ્(?) । અન્યત્પ્રબુદ્ધમનુ(- દ્ધમુ ?)પાત્તક્રિયમ્ । પૂર્વં તદ્ધેતૂન્પ્રતીત્ય ક્રિયામુપાદત્તે પ્રબુધ્યત ઇત્યર્થઃ । ઉપાત્તક્રિયં ચ દ્વિતીયમ્ । તદ્ધિ ક્રિયામુજ્ઝત્પ્રતિવિગચ્છતીત્યુક્તં ભવતિ ।
સાંખ્યમતનિષેધાર્થં વા । સાંખ્યાનાં ખલ્વેકં કારણં નિત્યં સ્વાં જાતિમજહત્તેન તેન વિકારવિશેષાત્મના ભૂત્વા ભૂત્વાન્યેનાન્યેન કાર્યવિશેષાત્મના પરિણમતીતિ । તત્પ્રતિષેધાર્થં ભગવાનવોચત્- "ચક્ષુરુત્પદ્યમાનં ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ નિરુધ્યમાનં ન ક્વચિત્સંનિચયં ગચ્છતિ" ઇતિ । ચક્ષુરભૂત્વા વર્તમાને ઽધ્વનિ ક્ષણમાત્રં ક્રિયારૂપમાદય ત્યક્ત્વા પુનરદર્શનં ગચ્છતિ ।
કિઞ્ચાન્યત્, અત એવાનાગતાસ્તિત્વસિદ્ધેઃ । યદુક્તમસ્મિન્નેવ સૂત્રે ચક્ષુરુત્પદ્યમાનં ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ" ઇત્યત્રૈતદાદર્શિતમ્ । સદિદં ચક્ષુરન્તરઙ્ગબહિરઙ્ગકારણસામગ્રીસન્નિધાનોપાધિવશેન ક્રિયામુપાદદાનં ન કુતશ્ચિદાગચ્છતિ । કુતઃ પુનસ્તત્સત્ત્વમિતિ ચેત્ । મુખ્યસત્તાવિષ્ટે કર્તરિ શાનચોવિધાનાન્નિરુધ્યમાનવદિતિ । તસ્માદ્ દુર્વિહિતવેતાડોત્થાનવત્ સૌત્રાન્તિકૈઃ સ્વપક્ષોપઘાતાય સૂત્રમેતદાશ્રીયતે ।
એવં તાવદાગમાત્સિદ્ધમધ્વત્રયાસ્તિત્વમ્ ।
યુક્તિતો ઽપિ- ઽધીનામગોચરત્વાચ્ચ તત્સત્ત્વં વર્તમાનવત્ ।ઽ; તદાકારયા ખલુ બુદ્ધ્યા યસ્યાર્થસ્ય સ્વસામાન્યલક્ષણં પરિચ્છિદ્યતે, યશ્ચ બુદ્ધોક્તનામકાયધર્મકાયાભ્યામભિદ્યોત્યતે સ પરમાર્થતો વિદ્યતે । કથમ્ ? વર્તમાનચક્ષૂરૂપાદિવત્ । જ્ઞાનજ્ઞેયાભિધાનાભિધેયસંબન્ધઃ ખલ્વકૃતકૈતિ શિષ્ટાઃ પ્રતિપદ્યન્તે ॥
અસદાલમ્બનાપિ બુદ્ધિરસ્તીતિ ચેત્ । અત્રાપદિશ્યતે-
નાસદાલમ્બના બુદ્ધિરાગમાદુપપત્તિતઃ ।
આગમસ્તાવત્- "ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપં ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં યાવન્મનઃ પ્રતીત્ય ધર્માંશ્ચોત્પદ્યતે મનોવિજ્ઞાનમ્ । એતાવચ્ચૈતત્સર્વમસ્તિ" ઇત્યુક્તં ભગવતા । તત્ર મનોવિજ્ઞાનં ત્રૈયધ્વિકાસંસ્કૃતધર્મવિષયાયમ, પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયાઃ પ્રત્યુત્પન્નપઞ્ચવિષયાલમ્બનાઃ । ન તુ ક્વચિદસદાલમ્બનમુક્તં નાપિ તદસ્તીતિ તદ્વિષયબુદ્ધ્યભાવઃ ।
તથોક્તમ્- "યદુત લોકે નાસ્તિ તદહં દ્રક્ષ્યામિ" ઇતિ વિસ્તરઃ । ( જૈનિ_270 )
તથા- "ત્રયાણાં સન્નિપાતઃ સ્પર્શઃ । સહજાતા વેદના" ઇતિ વિસ્તરઃ । એતેનાભિધાનાભિધેયસંબન્ધઃ પ્રત્યુક્તઃ । તદેવં સતિ સૂત્રે ઽસ્મિન્મધ્યમાપ્રતિપત્પ્રદર્શિતા । યદુત- કેનચિત્પ્રકારેણ શૂન્યાઃ સંસ્કારાઃ મિથ્યાપરિકલ્પિતેન પુરુષાલયવિજ્ઞાનાભૂતપરિકલ્પાદિના । કેનચિદશૂન્યાઃ, યદુત- સ્વલક્ષણસામાન્યલક્ષણાભ્યામિતિ । યથા કાત્યાયન સૂત્રે- "લોકસમુદયં જ્ઞાત્વા યા લોકે નાસ્તિ તા સા ન ભવતિ । લોકનિરોધં જ્ઞાત્વા યા લોકે ઽસ્તિ તા સા ન ભવતિ ઇતીમૌ દ્વાવન્તૌ પરિત્યજ્ય મધ્યમયા પ્રતિપદા તથાગતો ધર્મં દેશયતિ ।" ન ચૈતદ્ દ્વ યમસ્તિનાસ્તિત્વાખ્યમેકાધિકરણં વિરોધાદુપપદ્યતે ન ચ નિરધિષ્ઠાનમ્ । નાપિ ખપુષ્પશૂન્યાધિષ્ઠિતમ્ ।
યુક્તિરપિ । જ્ઞાનજ્ઞેયાભિધાનાભિધેયસંબન્ધસ્યાકૃતકત્વાત્ । નાસ્તિશશવિષાણમિત્યસ્ય જ્ઞાનસ્યાભિધાનસ્ય ચાસદ્વિષયત્વમિતિ ચેત્ । તત્ર બ્રૂમઃ-
અન્યાપેક્ષ્યે ઽથ સંબન્ધપ્ર્તિષેધો ઽશ્વશૃઙ્ગયોઃ

યો ઽયં નાસ્તિ શશવિષાણાદિપ્રતિષેધો ઽસ્ય તર્હિ કિં પ્રતિષેધ્યમ્ ? યદ્યસદાલમ્બના બુદ્ધિર્નાસ્ત્યભિધાનં વા નિરભેધેયમિતિ ? અત્રાપદિશ્યતે । ઽઅન્યાપેક્ષ્યે ઽથ સંબન્ધપ્રતિષેધઃ ।ઽ; કાર્યકારણાદિસ્ત્રિવિધઃ સંબન્ધો ઽત્ર ગોવિષાણાદિષુ પૂર્વદૃષ્ટઃ શશવિષાણાદિષુ પ્રતિષિદ્ધ્યતે । શશશિરોમાત્રકાકાશધાતુસંબન્ધદર્શનાદ્યદિ શશશિરસ્યપિ વિષાણમ વિષ્યત્તદ્વદેવોપલપ્સ્યત । ન ચોપલભ્યતે । તસ્માત્સંબન્ધાન્તરાપેક્ષં શશવિષાણશબ્દગડુમાત્રં નઞા સંબન્ધ્યન્તરસંબન્ધબુદ્ધ્યપેક્ષેણાવદ્યોત્યતે, ન તુ કિઞ્ચિદભિધાનમભિધેયં વા પ્રતિષેધ્યાત્મના શ્રીયત ઇતિ સિદ્ધં સર્વા બુદ્ધિઃ સદ્વિષયેતિ ।
એતેનાજાતં ધ્વસ્તં ચ ગોવિષાણં પ્રત્યુક્તમ્ । ગોશિરોમાત્રમાકાશધાતુવેષ્ટિતં દૃષ્ટ્વા જનિષ્યતે ધ્વસ્તં વા ગોવિષાણમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ત્રયોદશાયતનપ્રતિષેધબુદ્ધિવિષયાદ્ અસ્તિત્વાદસદાલમ્બના બુદ્ધિરસ્તીતિ ચેત્ । ન । ભગવતૈવ વાગ્વસ્તુમાત્રમેતદિતિ નિર્ણીતત્વાત્ । ઉક્તં હિ ભગવતા હસ્તતાલોપમે સૂત્રે- "એતાવત્સર્વં યદુત ચક્ષૂ રૂપં ચ યાવન્મનો ધર્માંશ્ચ । યઃ કશ્ચિદેતદ્ દ્વય પ્રત્યાખ્યાયાન્યદ્ દ્વયં જ્ઞેયમભિધેયં વા ( જૈનિ_272 ) કલ્પયેત્ વાગ્વસ્તુમાત્રમેવાસ્ય સ્યાત્ । પૃષ્ટો વા ન સંપ્રજાનીયાદુત્તરે વા સંમોહમાપદ્યેત । યથાપિ તદવિષયત્વાત્ ।" ઇતિ ।
કિઞ્ચ, અસ્તિશશવિષાણાભિધાનાભિધેયવન્નાસ્ત્યુક્તિરપિ વાગ્વસ્તુમાત્રં વિષાણાખ્યાભિધેયાર્થસંબન્ધવિહીનમ્ । એતેન ષષ્ઠઃ સ્કન્ધઃ પ્રત્યુક્તઃ । કિઞ્ચ, પઞ્ચસ્કન્ધવિષયવિપરીતજ્ઞાનપ્રતિષેધાત્ । અલાતચક્રબુદ્ધિપ્રતિષેધવત્, દ્વિચન્દ્રબુદ્ધિપ્રતિષેધવચ્ચ । ઉક્તં હિ ભગવતા- "યે કેચિદાત્મેતિ સમનુપશ્યન્તઃ સમનુપશ્યન્તિ સર્વે ત ઇમાનેવ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાન્સમનુપશ્યન્તઃ સમનુપશ્યન્તિ" ઇતિ સ્કન્ધવિષયે ચૈષા નિત્યાત્મદ્રવ્યભ્રાન્તિરિત્યવદ્યોત્યતે ।
કિઞ્ચ, નઞઃ સદસત્પ્રતિષેધ્યવિષયત્વાનુપપત્તેશ્ચ । સન્તં તાવદર્થં ન પ્રતિષેદ્ધુમ્ સમર્થઃ । યદિ હિ સન્તમર્થં શક્નુયાત્પ્રતિષેદ્ધું ન રાજાનો હસ્ત્યશ્વં બિભૃયુર્ન સન્તિ દસ્યવ ઇત્યેવં બ્રૂયુઃ । ઇત્યુક્તે દસ્યૂનામભાવઃ સ્યાત્ । ન ચૈતદસ્તિ । અથાસન્તં પ્રતિષેધયતિ, તેનાભાવપ્રતિષેધાદ્ભાવ એવ સ્યાદિતિ । તસ્માન્નઞો ન ગોવિષાણાદિઃ નાપિ શશવિષાણાદિઃ પ્રતિષિધ્યતે । કિં તર્હિ । શશાકાશધાતુસંબન્ધબુદ્ધ્યપેક્ષેણ ગોવિષાણાદિદ્રવ્યાસંબન્ધબુદ્ધયો ઽવદ્યોત્યન્તે । સિદ્ધા સદાલમ્બનૈવ બુદ્ધિઃ । એવમન્યત્રાપિ ।
રૂપાદૌ વસ્તુનિ ક્ષીણે સત્યેવોત્પદ્યતે મતિઃ ।
સા જ્ઞાનસ્યાસનાકારા શાસ્તુસ્તથાન્યચિત્તવત્

રૂપાદૌ ખલ્વપિવસ્તુન્યભ્યતીતે સત્યેવ બુદ્ધિરુત્પદ્યતે । ન હ્યસદાલમ્બના બુદ્ધિરુત્પદ્યતે । સદાલમ્બના બુદ્ધિરસ્તીત્યુપપાદિતમ્ । ન ચ નો દ્રવ્યં વિનશ્યતીત્યુક્તમ્ । યદેતદ રૂપાદિદ્રવ્યં પૂર્વાનુભૂતં તદેવ તત્સ્મૃત્યા ગૃહ્યત ઇત્યુપરિષ્ટાદપિ સાધયિષ્યામઃ ।
યા તર્હિ નિરુદ્ધદેવદત્તાનુસ્મૃતિર્ધટાનુસ્મૃતિર્વા સા કથં જાયતે ? અતીતાનાગ તયોર્દેવદત્તઘટપ્રજ્ઞપ્ત્યુપાદાનયોરિતિ । અત્ર બ્રૂમઃ । સાપિ ખલુ સાવિદ્યાસ્યાસદાકારોત્પદ્યતે સ્થાણ્વાદૌ પુરુષાદિબુદ્ધિવત્ । નિરવિદ્યસ્ય તુ શાસ્તુસ્તત્ત્વાકારા ભવતિ રૂપાદિધર્મમાત્રબુદ્ધિરેવ । ( જૈનિ_273 ) તદ્યથા પરચિત્તવિદઃ સ્વલક્ષણાકારા બુદ્ધિરુત્પદ્યતે । તત્સામર્થ્યોપાધિવશેનાન્યથાપિ જાનીતે । તદ્વત્તત્સામર્થ્યેણ ભાવિનીં ભૂતાં ચ સંજ્ઞાં રૂપાદિષુ દેવદત્તઘટલક્ષણાં પ્રતિપદ્યત ઇતિ ॥
ઇતશ્ચ સદતીતાનાગતમ્-
હર્ષોત્પાદભયોદ્વેગસ્મૃત્યુત્પત્ત્યઙ્ગભાવતઃ ।
અતીતાનાગતં હિ મિત્રમમિત્રં વા મનસિ કૃત્વા હર્ષોત્પાદભયાદયો ઽભ્યુપજાયન્તે । તે ચાનિમિત્તા ન ભવિતુમર્હન્તિ । કથમ્ ? વર્તમાનવત્ । । તદ્યથા સતિ વર્તમાને મિત્રે ઽમિત્રે વા હર્ષભયાદયો ભવન્તિ નાસતીતિ તદ્વત્ ।
કિઞ્ચ,
સાઙ્ગસ્ય શક્ત્યભિવ્યક્તેઃ સદીપઘટરૂપવત્

વિદ્યમાનસ્ય ખલ્વનાગતસ્ય વસ્તુનો ઽતીતપ્રત્યુત્પન્નસહકારિકારણસામગ્રીગૃહીતસ્ય શક્તિમાત્રમાવિર્ભવતિ । કથમ્ ? ઽસદીપઘટરૂપવત્ ।ઽ; તદ્યથા તમસિ વિદ્યમાનસ્ય ઘટરૂપસ્ય સ્વાત્મોદ્ભાવનશક્તિઃ પ્રદીપાદિકારણસામગ્રીસન્નિધાને સતિ ભવતિ તદ્વદિતિ । ઇતશ્ચાસ્ત્યનાગતમ્ ॥
જનીહાકર્તૃ સાધ્યત્વાત્પઞ્ચભાવવિકારવત્ ।
તદ્યથા અસ્તિ વિપરિણમતે વર્ધતે ક્ષીયતે વિનશ્યતીતિ સતિ મુખ્યસત્તાવિષ્ટે કર્તરિ એતે પઞ્ચ ભાવવિકારા ભવન્તિ । તદ્વજ્જાયત ઇત્યયમપિ ષષ્ઠઃ ભાવવિકારઃ સતિ મુખ્યાવિષ્ટે કર્તરિ ભવિતુમર્હતીતિ । કિઞ્ચ જાયમાનતા સત્તા નશ્યતા નાસામાનાધિકરણ્યે સત્યનન્યતાપત્તિસઙ્કરદોષપ્રસઙ્ગાત્ । વૈયધિકરણ્યાભ્યુપગમે સંબન્ધાભાવાદેકત્ર તદ્વ્યપદેશાનુપપત્તિઃ । કિઞ્ચ, જાયમાનતાદિક્રિયાભાવે ઽસ્તિત્વાયોગાત્ । કથમ્ ? શશવિષાણવદિતિ । ઉપચારસત્તેતિ ચેત્ । ન । મુખ્યસત્તાયાં સત્યામુપચારસદ્ભાવાત્, વક્ષ્યમાણદોષાચ્ચ ।
ઇતશ્ચાસ્તિ-
સતઃ ક્રિયાઙ્ગતાદૃષ્ટેર્વિકાર્યપ્રાપ્યકર્મવત્

તદ્યથા વિકાર્યે કર્મણિ સતિ કરણં દૃષ્ટં કાશાત્કટી કરોતિ । પ્રાપ્યે ચ કર્મણિ સતિ ગ્રામં ગચ્છતિ દેવદત્તઃ સૂર્યં ચ પશ્યતીતિ ગમનદૃશિક્રિયે સતિ કર્મણિ ભવતઃ । તદ્વન્નિર્વર્ત્યે ઽપિ કર્મણિ મુખ્યદ્રવ્યાસ્તિત્વે સતિ દેવદત્તકર્તૃકા ઘટક્રિયોપપદ્યત ઇતિ ॥
સાંખ્યઃ પશ્યતિ- વિદ્યમાનમેવ જાયતે । તદ્યથા ક્ષીરે વિદ્યમાનં દધિ, કાર્યકારણયોરેકત્વાત્ । તં પ્રત્યપદિશ્યતે-
દ્વિતીયં જન્મ જાતસ્ય વસ્તુનો નોપપદ્યતે ।
યદિ ખલુ ક્ષીરે દધ્યાદયો વિકારાઃ સન્તિ બીજે ચાઙ્કુરાદયઃ શુક્રશોણિતે ચ કલલાદયઃ, તેષાં જાતાનાં ક્ષીરાદિવજ્જન્મ પુનર્ન યુજ્યતે । યથા ચ ન યુજ્યતે તથા પૂર્વમેવાવિષ્કૃતમ્ ।
વૈશેષિકો મન્યતે- કપાલેષ્વવિદ્યમાનં ઘટદ્રવ્યં તન્તુષુ ચાવિદ્યમાનં પટદ્રવ્યં કપાલતન્તુસંયોગાદુત્પદ્યતે । ગૌણ્યા ચ કલ્પનયા વિપ્રકૃતા(ષ્ટા ?)વસ્થાવિષયા જનિકર્તૃ સત્તા વ્યપદિશ્યત ઇતિ । અસ્યાપ્યવયવિદ્રવ્યં સહાવયવૈઃ પૂર્વમેવ વિહિતોત્તરમ્ । યત્પુનરુક્તમુપચારસત્તયા જનિકર્તોપદિશ્યત ઇત્યત્ર બ્રૂમઃ-
મુખ્યસત્તા ગુણાભાવાદ્ગૌણી સત્તા ન વિદ્યતે

ન હિ મુખ્યસત્તાયાં ગુણાભાવે ઽવયવાભાવે વા કારણેષુ પ્રાગુત્પત્ત્યભાવે વા કાર્યસત્તોપચારો યુજ્યતે ॥
કસ્માત્ ?
સાધર્મ્યે સતિ તદ્વૃત્તેર્વ્યાહારં મધુરોક્તિવત્ ।
તદ્યથા મધુરવાગ્દેવદત્ત ઇતિ વાચિ માધુર્યગુણયુક્તસ્ય ગુડદ્રવ્યસ્ય મધુનો વા સાધર્મ્યમભિલષણીયતા વિદ્યતે ઇત્યતો વાચિ માધુર્યશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે । કન્યામુખે ચ ચન્દ્રકાન્તિસાદૃશ્યં દૃષ્ટ્વા ચન્દ્રશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે । વાહીકે ચ જાડ્યસાધર્મ્યાદ્ગોશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે- ગૌરયં વાહીક ઇત્યેવમાદિ । ન ચ તથા કશ્ચિદગુણાવયવગન્ધો ઽપિ તન્તુષુ તત્સંયોગે વા પ્રાગુત્પત્ત્યભાવે નિરાત્મનઃ કાર્યસ્યાસ્તીતિ । ન ચ કાર્યં કિઞ્ચિદીષત્કૃતમુપપદ્યતે । નિષ્ઠાસત્તૈકકાલાભ્યુપગમાત્ । પ્રાગવ્યપદેશ્યં વસ્તુમાત્રં વિપ્રકૃતં જાયત ઇતિ ચેત્ । ન । ઉક્તોત્તરત્વાત્ । મમ તુ ચન્દ્રકોટીપ્રકાશલક્ષણો દૃષ્ટાન્તો વિદ્યતે ।
આવિષ્ટલિઙ્ગમુખ્યસ્ય જન્મેષ્ટં દારકાદિવત્

અયં હિ જનિરભિનિષ્ક્રમણાદિવચનો નાસત્પ્રાદુર્ભાવવચનઃ । કથમ્ ? ઽદારકાદિવત્ઽ; । તદ્યથા દારકો મુખ્યસત્તાવિષ્ટો માતૃકુક્ષેર્નિષ્ક્રમણે જાયત ઇત્યુચ્યતે । તદ્વદત્રાપીતિ ।
દાર્ષ્ટાન્તિકઃ ખલુ બ્રૂતે- કારણશક્તિષુ નિરાત્મકજનિકર્ત્રુપચારઃ પ્રવર્તતે । તં પ્રતિ બ્રૂમઃ-
સ્યાત્ખપુષ્પૈઃ ખમુત્ફુલ્લં સ્યાઞ્જટાલશ્ચ દર્દુરઃ ।
સ્વભાવો યદિ ભાવનાં પ્રાગભૂત્વા સમુદ્ભવેત્

ન હ્યસતઃ કસ્યચિચ્છશવિષાણાદેરુત્પાદો ભવતિ નૈરાત્મ્યાવિશેષસર્વાસદુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । ( જૈનિ_275 ) તદ્ધેતુકાનાં ચ જાયમાનજાતનશ્યત્કાલેષ્વાત્માસ્તિત્વસ્થિતશક્તીનામનુપપત્તેઃ । કારણાનાં ચ કાર્યાત્મકત્વાત્ પ્રાગુત્પત્તેરસત્ત્વમ્, અસત્ત્વાદનુપપત્તિદોષાપત્તિઃ । કુતશ્ચ નાભાવો ભાવીભવતિ ? સ્થિતિશક્તિક્રિયાયોગાત્ ॥
કથમયોગ ઇતિ ચેત્ । તદાવિષ્ક્રિયતે-
સ્થિતિશક્તિપરિત્યક્તાન્ધર્માન્નાશાન્વિતોદયાન્ ।
વદ સોમ્ય કથં યાતિ પ્રતીત્યા વસ્તુ વસ્તુતામ્

ઇહ ખલુ ભવતામહેતુકો વિનાશઃ સર્વોત્પત્તિમતાં નિત્યસંનિહિતઃ । તસ્મિંશ્ચ સતિ જન્મસ્થિતિશક્તિક્રિયા ન વિદ્યન્તે, વિરોધાત્ । તાસ્વસતીષુ કારણમપિ ચૈવ વિનષ્ટમ્ । તદસ્મિન્નસતિ કિં પ્રતીત્ય અસન્નિરાત્મકં વસ્તુ વસ્તુતાં યાતીત્યાચક્ષ્વ । કથં તે કાર્યં કારણં વોપપદ્યતે ? સતાં હિ સંજ્ઞાસંજ્ઞિજ્ઞાનજ્ઞેયક્રિયાકારણહેતુફલાદીનામન્યોન્યાપેક્ષપ્રજ્ઞપ્તેઃ । અથ તવાભાવો ન કશ્ચિદસ્તિ ભાવવિરોધી, કથં તર્હિ સ ભાવો નષ્ટ ઇત્યુચ્યતે ? તસ્માદ્ભવતો વાઙ્માત્રમેતત્, મમ તુ વિદ્યમાનયોરેવોપકાર્યુપકારકભાવો યુક્તઃ ।
યસ્માત્-
લોકે દૃષ્ટઃ સતોરેવ પરસ્પરમનુગ્રહઃ ।
તદ્વદેવોપઘાતો ઽપિ નાશ્વશૃઙ્ગાહિપાદયોઃ

અનુગ્રહોપઘાતયોશ્ચ કાર્યકારણસંબન્ધોપચારશ્ચ સતોરેવ ભવતીત્યાસ્તનન્ધયેભ્યઃ પ્રસિદ્ધમેતત્, નાસતોઃ ન ચ સદસતોરિતિ ॥
વૈતુલિકઃ કલ્પયતિ-
યત્પ્રતીત્યસમુત્પન્નં તત્સ્વભાવાન્ન વિદ્યતે ।
યત્ખલુ નિસ્વભાવં નિરાત્મકં હેતૂન્પ્રતીત્ય જાયતે તસ્ય ખલુ સ્વભાવો નાસ્તિ । ન હિ તત્કારણેષુ પ્રત્યેકમવસ્થિતં નાપિ ભાગશો નાપ્યન્યત્ર ક્વચિત્ । નાપિ હેતુસમુદાયે તદ્રૂપાભાવાત્ । યચ્ચ ન ક્વચિદસ્તિ તત્કતમેન સ્વભાવેનોત્પત્સ્યત ઇતિ નાસ્તિ સ્વભાવઃ । યસ્ય ચ નાસ્તિ સ્વભાવઃ તત્કથમસ્તીત્યુચ્યતે ? તસ્માદલાતચક્રવન્નિસ્વભાવત્વાત્ સર્વધર્મા નિરાત્માન ઇતિ ।
તં પ્રત્યપદિશ્યતે-
ન વિદ્યતે સ્વભાવાદ્યદ્વિદ્યતે તત્તતો ઽન્યથા

બ્રહ્મોદ્યમેતત્- યત્પ્રતીત્યસમુત્પન્નં તત્સંવૃત્યાત્મના વિદ્યતે વનસંઘાદિવત્ । યત્પરમાર્થતો વિદ્યતે તરય પ્રતીત્યાવસ્થાશક્તિમૂર્તિક્રિયાદિમાત્રમુત્પદ્યત ઇતિ ॥
તસ્ય તર્હિ હેતવો વિદ્યમાનસ્ય કમુપકારં કુર્વન્તીતિ ? અત્રાભિધીયતે । ન ખલુ દ્રવ્યસ્વભાવાસ્તિત્વં પ્રતિ કઞ્ચિદુપકારં કુર્વન્તિ । ન ચ સ્વભાવસ્યાપેક્ષ્ય પ્રજ્ઞપ્તિઃ । કિં તર્હિ ?
પ્રકુર્વન્તિ દશામાત્રં હેતવો વસ્તુનઃ સતઃ ।
રાજત્વં રાજપુત્રસ્ય સાત્મકસ્યૈવ મન્ત્રિણઃ

તદ્યથાભિજાતસ્ય રાજપુત્રસ્ય વિદ્યમાનસ્ય મન્ત્રિણઃ સબલસમુદયાઃ પરિગ્રહાનુગ્રહમાત્રેણોપકુર્વન્તો રાજત્વં કુર્વન્ત્યેવમનાગતસ્ય વસ્તુનઃ સતો હેતુપ્રત્યયાઃ સમેત્ય લક્ષણમાત્રં વર્તમાનાખ્યમૈશ્વર્યાધિપત્યં કુર્વન્તીત્યવબોદ્ધવ્યમ્ ॥
અન્યે પુનર્વર્ણયન્તિ-
ધર્માણાં સતિ સામગ્ર્યે સામર્થ્યમુપજાયતે ।
ચિતાનાં પરમાણૂનાં યદ્વદાત્મોપલમ્ભને

યથા ખલુ પરમાણુસંચયશ્ચક્ષુષા ગૃહ્યતે, પ્રત્યેકં પરમાણવો ન ગૃહ્યન્તે, તથા કારણસામગ્ર્યે સતિ ધર્માણાં ક્રિયાસામર્થ્યમુપજાયત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ભદન્તકુમારલાતઃ પશ્યતિ- વાતાયનપ્રવિષ્ટસ્યાન્તઃપાર્શ્વદ્વયે ઽપિ ત્રુટયઃ સન્તિ । રશ્મિગતસ્ય તુ દર્શનમસ્ય ત્રુટે રશ્મિપાર્શ્વગાસ્ત્વનુમેયાઃ । એતેન વ્યાખ્યાતં ધર્માણામધ્વયોર્દ્વયોરસ્તિત્વમ્ । પ્રાપ્ય જ્ઞાનાતિશયં મુનયઃ પશ્યન્તિ, તાસ્તુ ધીર્હિ ત્રિકજા ॥
યસ્તુ મન્યતે ઽતીતં કર્માભાવીભવત્યનાગતં ચ ન વિદ્યતે તં પ્રત્યપદિશ્યતે-
કર્માતીતમસદ્યસ્ય ફલં ભાવિ કરોત્યસત્ ।
વ્યક્તં વન્ધ્યાસુતસ્તસ્ય જાયતે વ્યન્તરાત્મજાત્

ન હિ ભવતો વર્તમાનકાલાસ્તિત્વમુપપદ્યતે, અતીતાનાગતહેતુફલાભાવાત્, વન્ધ્યાવ્યન્તરપુત્રજન્મવત્ ॥
અત્ર પ્રત્યવતિષ્ઠન્તે દાર્ષ્ટાન્તિકાઃ- ન બ્રૂમઃ સર્વથાતીતં ન વિદ્યતે । કિં તર્હિ ? દ્રવ્યાત્મના ન વિદ્યતે પ્રજ્ઞપ્ત્યાત્મના તુ સદિતિ । તત્ર પ્રતિસમાધીયતે-
નામસલ્લક્ષણાભાવાદ્ દ્રવ્યસત્યાઙ્કસિદ્ધિતઃ ।
અનાગતાભ્યતીતસ્ય નાસ્તિ પ્રજ્ઞપ્તિસત્યતા

સોપાદાનં હિ સર્વં પ્રજ્ઞપ્તિસત્ । ન ચ વર્તમાનમુપાદાનમુપપદ્યતે । અનાગતાભ્યતીતસ્ય તસ્માન્નિરુપાદાનસ્ય પ્રજ્ઞપ્ત્યભાવાદસદેતત્ ।
યદિ તર્હ્યનાગતં ચક્ષુરાદિદ્રવ્યં વિદ્યતે કસ્માન્ન પશ્યતિ ન દૃશ્યતે ન વિજાનાતિ ? ન વ્યક્તં કારિત્રાભાવાદિતિ ॥
તદત્ર કોશકારઃ પ્રશ્નયતિ-
કો વિઘ્નઃ
યદિ ચક્ષુર્વિદ્યતે કિં ન પશ્યતિ ? વયં બ્રૂમઃ-
અઙ્ગવૈકલ્યમ્
દૃષ્ટં હિ પ્રદીપાદ્યઙ્ગવૈકલ્યે વર્તમાનસ્યાપિ ચક્ષુષો રૂપાદર્શનમ્ ।
સ પ્રત્યાચષ્ટે- સર્વસ્ય સદાસ્તિત્વે કુતો ઽઙ્ગવૈકલ્યમ્ ? વયમાચક્ષ્મહે-
ન તત્સર્વાસ્તિતા સદા ।
ત્રૈયધ્વિકાનિ ખલ્વત્રાઙ્ગાનિ વિવક્ષિતાનિ । તત્ર કેષાઞ્ચિદસાંનિધ્યં ભવતિ તદ્વૈકલ્યાત્કારિત્રં ન કરોતીતિ ।
સ પ્રત્યાચષ્ટે-
તત્કથં
કિં લક્ષણાત્કારિત્રં તતો વા દ્રવ્યાત્, કિમન્યદાહોસ્વિદનન્યદિતિ ? તત્ર વયં પ્રતિવદ્મઃ-
શ્રૂયતાં સદ્ભ્યઃ
છાત્રાસનમધ્યાસ્ય ન હિ સર્વજ્ઞપ્રવચનગામ્ભીર્યં સદેવકેનાપિ લોકેન શક્યં તર્કમાત્રેણાવબોદ્ધુમ્ । યસ્માત્સોમ્ય-
દુર્બોધા ખલુ ધર્મતા