અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 281-300

અત્ર પુનઃ
નવોર્ધ્વધાતુકાસ્તેષામાદ્યા દૃષ્ટિદ્વયાદૃતે ।
સત્કાયાન્તર્ગ્રાહદૃષ્ટી હિત્વાન્યે નવ વિસભાગધાતુસર્વત્રગાઃ ।
કિં પુનરનુશયા એવ સર્વત્રગાઃ ? નેત્યાહ । કિં તર્હિ ?
તેષાં સહભુવો ધર્માઃ પ્રાપ્તિવર્જ્યાશ્ચ સર્વગાઃ

યે સર્વત્રગાનુશયસહભુવો વેદનાદયો ધર્માઃ, જાત્યાદયશ્ચ તે ઽપિ સર્વત્રગાસ્તદેકફલત્વાત્ ॥
તેષાં પુનરષ્ટાનવતીનામનુશયાનાં કતિ સાસ્રવાલમ્બનાઃ કત્યનાસ્રવાલમ્બનાઃ ? તદારભ્યતે-
કાઙ્ક્ષામિથ્યાદૃગાભ્યાં ચ મિશ્રાવિદ્યાથ કેવલા ।
નિરોધમાર્ગદૃગ્ઘેયાઃ ષડેતે નિર્મલેક્ષિણઃ

નિરોધમાર્ગદર્શનહેયા મિથ્યાદૃષ્ટિવિચિકિત્સા તત્સંપ્રયુક્તા ચાવિદ્યા સહાવેણિક્યાવિદ્યયા । ઇત્યેતે ધાતૌ ધાતૌ ષડનુશયા અનાસ્રવાલમ્બનાઃ । શેષાઃ સાસ્રવાલમ્બનાઃ ॥
અથૈતે નિર્મલાલમ્બનાઃ કતિ કત્યુપરમમાલમ્બ્યન્તે, કતિ ભૂમિપ્રતિપક્ષં ચ ? તદુચ્યતે-
સ્વભૂમેરેવ નિર્વાણં માર્ગસ્થન્નવભૂમિકઃ ।
તદ્દૃશ્યવિષયો ઽન્યો ઽન્યો હેતુત્વાદ્ધેતુભાવતઃ

સ્વભૂમિનિરોધ એવ નિરોધાલમ્બનાનાં મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદીનામાલમ્બનમ્ । કામાવચરાણાં કામાવચરનિરોધઃ । એવં યાવદ્ભવાગ્રભૂમિકાનાં ભવાગ્રસ્યૈવ । માર્ગાલમ્બનાનાં તુ કામાવચરાણાં સર્વ એવ સ્વભૂમિકાઃ ક્લેશાઃ માર્ગ આલમ્બનમ્ । યો ઽપ્યસૌ રૂપારૂપ્યપ્રતિપક્ષઃ, રૂપારૂપ્યાવચરાણામપ્યષ્ટમૂમિકાનાં મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદીનાં નવભૂમિ- કો ઽન્વયજ્ઞાનપક્ષ્યો માર્ગ આલમ્બનઃ । કિં પુનઃ કારણં મિથ્યાદૃષ્ટ્યા નિરોધઃ પરિચ્છિન્ન આલમ્બ્યતે, ન માર્ગેણ ? તદુચ્યતે । ઽહેતુત્વાદ્ધેતુભાવતશ્ચ ।ઽ; માર્ગો હિ પરસ્પરહેતુકઃ, ન તુ નિરોધ ઇત્યસ્તિ વિશેષઃ ॥
અથ કસ્માદ્રાગપ્રતિઘમાના દૃષ્ટિશીલવ્રતપરામર્શો ચ નાનાસ્રવાલમ્બના ઇષ્યન્તે ? તત્રાપદિષ્યતે-
ન રાગઃ શક્ત્યહેતુત્વાન્ન દ્વેષો ઽનપરાધતઃ ।
નમાનો ઽતિપ્રશાન્તત્વાન્ન ભાવત્વાદ્ દૃશો ઽપરાઃ

તત્ર રાગસ્તાવદ્યદ્યનાસ્રવાલમ્બનઃ સ્યાન્નિર્વાણાભિલાષપ્રવૃત્તત્વાત્કુશલધર્મચ્છન્દવત્, ન યોગિનાં વર્જનીયઃ સ્યાત્ । દ્વેષો ઽપ્યપકારવસ્તુન્યુત્પદ્યતે, મોક્ષસ્તુ સર્વદુઃખોપરમાદુપકારી । માનો ઽપ્યપ્રશાન્તત્વાદુન્નતિલક્ષણઃ, નિર્મલાસ્તુ ધર્માસ્તદપઘાતિનઃ । પરામર્શી ચ યદ્યનાસ્રવાલમ્બનૌ સ્યાતાં સમ્યગ્દૃષ્ટિત્વં પ્રતિપદ્યેયાતામ્ । તસ્માત્પૂર્વોક્તા એવાનુશયા નિર્મલગોચરાઃ ॥
અથૈતેષામષ્ટાનવતેરનુશયાનાં કત્યાલમ્બનતો ઽનુશેરતે કતિ સંપ્રયોગતઃ ?
સર્વગો ઽનુશયઃ કૃત્સ્નામનુશેતે સ્વધાતુગઃ ।
સ્વામાલમ્બનતો ભૂમિં સ્વનિકાયં ત્વસર્વગઃ

દ્વિવિધાઃ ખલુ સર્વગાઃ । સ્વધાતુભૂમિસર્વગાઃ, વિસભાગધાતુભૂમિસર્વગાશ્ચ । અસર્વગા અપિ દ્વિવિધાઃ । સાસ્રવાલમ્બનાઃ, અનાસ્રવાલમ્બનાશ્ચ । તત્ર તે યે ઽનુશયાઃ સ્વધાતુભૂમિસર્વત્રગાસ્તે સકલામેવ પઞ્ચપ્રકારાં સ્વધાતુભૂમિમાલમ્બનતો ઽનુશેરતે । યે ત્વસર્વત્રગાઃ સાસ્રવાલમ્બનાસ્તે સ્વભૂમૌ સ્વનિકાયમાલમ્બનતો ઽનુશેરતે । દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યાઃ દુઃખદર્શન પ્રહાતવ્યમેવ નિકાયં યાવદ્ભાવનાપ્રહાતવ્યા ભાવનાપ્રહાતવ્યમેવેતિ ॥
આલમ્બનતશ્ચ
અસ્વીકારાદ્વિપક્ષત્વાન્નોર્ધ્વભૂમાર્ગગોચરઃ ।
આલમ્બનતો ઽનુશેરત ઇતિ વર્તતે । કિં કારણમ્ ? અન્યભૂમિકસ્યાનાસ્રવસ્ય ચ વસ્તુનઃ ઽઅસ્વીકારાદ્વિપક્ષત્વાઽચ્ચ । આત્મદૃષ્ટિતૃષ્ણાભ્યાં હિ સ્વીકૃતે વસ્તુન્યનુશયો ઽનુશયિતુમુત્સહતે । અનાસ્રવે તુ વસ્તુન્યૂર્ધ્વભૂમિકે ચ પ્રવૃત્તિરેવ સત્કાયદૃષ્ટિતૃષ્ણયોર્નાસ્તીતિ ન તત્રાનુશેરતે ।
સંપ્રયોગિણિ તુ સ્વસ્મિન્નહીને સંપ્રયોગતઃ

અનુશેરત ઇત્યધિકૃતમ્ । યો યેન ધર્મેણાનુશયઃ સંપ્રયુક્તઃ સ તસ્મિન્સંપ્રયોગિણિ સંપ્રયોગતો ઽનુશેરતે યાવદપ્રહીણો ભવતીતિ ઽતુઽ; શબ્દો વિશિનષ્ટિ । તતશ્ચેદમપિ સિદ્ધં ભવતિ- અનાસ્રવાલમ્બના વિસભાગધાતુભૂમ્યાલમ્બનાશ્ચ સંપ્રયોગત એવાનુશેરતે । સાસ્રવાલમ્બનાઃ સ્વભૂમાવાલમ્બનતઃ સંપ્રયોગતશ્ચેતિ ॥
કુતઃ પુનરેતે ઽનુશયા ઉચ્યન્તે ? તદુચ્યતે । પ્રાગાવિષ્કૃતમેતત્પ્રસઙ્ગાગતં ન તુ સૂત્રિતમિતિ । તદિદાનીં સૂત્રગતં પ્રદર્શ્યતે ।
ધાત્રીવસ્ત્રમલન્યાયૈઃ ખચરામ્બુચરક્રમૈઃ ।
એતે ઽનુશેરતે યસ્માત્તસ્માદનુશયાઃ સ્મૃતાઃ

ઇતશ્ચ,
સ્વૈરિષ્ટાદિભિરાકારૈઃ પરમાણુક્ષણેષ્વપિ ।
યતો ઽનુશેરતે ચૈતે તતશ્ચાનુશયા મતાઃ

તત્ર રાગસ્તાવદિષ્ટાકારેણ ખણ્ડક્ષીરભક્ષણવત્ । દ્વેષસ્ત્વનિષ્ટાકારેણ કાઞ્જિકકોદ્રવૌદનભક્ષણવદિત્યેવમાદિ । પરમાણુષુ ક્ષણેષુ ચ સૂક્ષ્મેષ્વેકેષ્વપ્યનુશેરત ઇત્યનુશયાઃ । નિરુક્તન્યાયેન પૂર્વં વા પ્રાપ્તિમુત્સૃજ્ય પશ્ચાત્સમુદાચારતો ઽનુશેરત ઇત્યનુશયાઃ । અન્યત્ પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતમિતિ ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ પઞ્ચમસ્યાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥
પઞ્ચમાધ્યાયે
દ્વિતીયપાદઃ ।
અથૈષામષ્ટાનવતેરનુશયાનાં કત્યકુશલાઃ કત્યવ્યાકૃતાઃ ? તદારભ્યતે-
આદ્યં દૃષ્ટિદ્વયં કામે નિવૃતાવ્યાકૃતં મતમ્ ।
ધાતુદ્વયે તુ સર્વે ઽપિ નિવૃતાવ્યાકૃતા મલાઃ

કામધાતૌ તાવત્ । સત્કાયાન્તર્ગ્રાહદૃષ્ટી તત્સંપ્રયુક્તાવિદ્યે નિવૃતાવ્યાકૃતે । સત્કાયદૃષ્ટિસ્તાવદ્દાનશીલભાવનાભિરવિરુદ્ધત્વાત્કુશલમૂલસમુચ્છેદવૈરોધિકત્વાચ્ચ નાકુશલા । વિપરીતાકારત્વાન્ન કુશલા । તૃષ્ણાવદકુશલેતિ ચેત્ । ન । તૃષ્ણાપ્રકર્ષે સર્વાકાર્યપ્રવૃત્તિદર્શના ત્ । અન્તર્ગ્રાહદૃષ્ટિરપિ જન્મોચ્છેદપ્રવૃત્તત્વાન્નિર્વાણવિરોધિની સંવેગાનુકૂલા ચેતિ નાકુશલા । યથોક્તં ભગવતા- "યેયં દૃષ્ટિઃ સર્વં મે ન ક્ષમત ઇતીયં દૃષ્ટિરસંરાગાય ન સંરાગાય" ઇતિ । તથોક્તમ્- ઇદમગ્ર્યં બાહ્યકાનાં દૃષ્ટિકૃતાનાં યદુત નો ચ સ્યાન્ન ચ મે સ્યાન્ન ભવિષ્યામિ ન મે ભવિષ્યતિ" ઇતિ । રૂપારૂપ્યધાત્વોઃ ( જૈનિ_246 ) ઽસર્વે ઽપિ નિવૃતાવ્યાકૃતા મલાઃ ।ઽ; સમાધિસમાપત્ત્યુપહતત્વાત્ ન શક્નુવન્તિ નિવર્તયિતુમ્ । કુશલાસ્તુ ધર્મા અવ્યાબાધફલત્વાદ્વિપાકં જનયિતુમુત્સહન્તે ॥
કામેષ્વકુશલાઃ શેષાઃ
સત્કાયાન્તર્ગ્રાહદૃષ્ટિતત્સંપ્રયુક્તાવિદ્યાવર્જિતાઃ ક્લેશાઃ કામધાતાવકુશલાઃ, સવ્યાબાધફલનિર્વર્તકત્વાત્ ।
એભ્યઃ પુનઃ કત્યકુશલમૂલાનિ કતિ નેતિ ? તદુચ્યતે-
રાગદ્વેષતમાંસ્યતઃ ।
ત્રીણ્યેવાશુભમૂલાનિ પઞ્ચકારણયોગતઃ

યે ધર્મા અકુશલાશ્ચાકુશલમૂલં ચ દર્શનભાવનાહેયાશ્ચ પઞ્ચપ્રકારાશ્ચ ષડ્વિજ્ઞાનકાયિકાશ્ચ ત એવાકુશલમૂલાનીષ્યન્તે ॥
કિં પુનર્યથાકુશલાનિ અનુશયાનાં મૂલાનિ સન્ત્યેવમવ્યાકૃતાનામપિ સન્તીતિ ?
અવ્યાકૃતદ્વયસ્યાપિ ત્રીણિ મૂલાનિ તત્સમાઃ ।
અવિદ્યા ધીશ્ચ તૃષ્ણા ચ ન કાઙ્ક્ષામાનદૃષ્ટયઃ

"ત્રીણિ ખલ્વવ્યાકૃતમૂલાનિ, અવ્યાકૃતાવિદ્યા તૃષ્ણા પ્રજ્ઞા" ઇતિ કાશ્મીરાઃ । હેત્વર્થો હિ મૂલાર્થઃ । અનિવૃતાવ્યાકૃતા ચ પ્રજ્ઞા હેતુત્વેન વર્તત ઇત્યસાવપ્યવ્યાકૃતમૂલમ્ । વિચિકિત્સા નાવ્યાકૃતમલમ્ । ન ચ માનઃ ॥
ચલત્વાદૂર્ધ્વવૃત્તિત્વાદવ્યાપિત્વાદ્યથાક્રમમ્ ।
ચલા હિ વિચિકિત્સા પ્રતિષ્ઠાર્થશ્ચમૂલાર્થઃ । ઊર્ધ્વવૃત્તિરુન્નતલક્ષણો માનઃ, અધોગમનવૃત્તીનિ ચ મૂલાનિ । ન ચૈતૌ ક્લેશૌ ષડ્વિજ્ઞાનકાયિકૌ । તસ્માદવ્યાપિત્વાન્ન મૂલેષુ વ્યવસ્થાપ્યેતે ।
અવ્યાકૃતાઃ તૃષ્ણાદૃષ્ટિમાનાવિદ્યા ઇતિ બહિર્દેશીયકાઃ, ધ્યાયિસૂત્રોક્તેઃ । ત્રયો હિ ધ્યાયિનઃ- તૃષ્ણાદૃષ્ટિમાનોત્તરધ્યાયિભેદાત્ । સર્વે ચ તે ઽવિદ્યાવશાદ્ભવન્તીતિ ચત્વાર્યેવ ઇતિ ।
એતચ્ચ ન તે । કસ્માત્ ?
સૂત્રસ્યાર્થાપરિજ્ઞાનાદહેતુર્ધ્યાયિચોદનાત્

ન ખલ્વેષા ધ્યાયિત્રિત્વચોદનાવ્યાકૃતમૂલનિર્દેશપરા । કિં પરા તર્હ્યેષા ? યોગિનાં વિપત્તિધ્યાનાધિમોક્ષવ્યાવૃત્તિપરેતિ પૂર્વોક્તમેવ સાધુઃ ॥
અથ યાનિ સૂત્રે ચતુર્દશાવ્યાકૃતવસ્તૂન્યુક્તાનિ, કિં તાનિ કુશલાકુશલપક્ષાવ્યાકરણાદવ્યાકૃતવસ્તૂનિ ? નેત્યાહ । કિં તર્હિ ? સ્થાપનીયત્વાત્ ।
પ્રશ્નવ્યાકરણાન્યાખ્યચ્ચત્વારિ વદતાં વરઃ ।
શિષ્યાણાં વાદશિક્ષાર્થં સ્થિતીનાં ચ ચતુષ્ટયીમ્

ત્રીણિ ખલુ કથાવસ્તૂન્યારભ્ય ચત્વારિ વ્યાકરણાન્યાવબુધ્ય ચતસ્રશ્ચ સ્થિતીરવગમ્ય વિગૃહ્ય સભાયાં પઞ્ચભિરવયવૈઃ સ્વપક્ષં પ્રતિષ્ઠાપ્ય વાદઃ કરણીયો નાતો ઽન્યથા ઇત્યત્ર વિનિશ્ચયાત્ ॥
કાનિ પુનસ્તાનિ ચત્વારિ વ્યાકરણાનિ ? કાશ્ચ તાશ્ચતસ્રઃ સ્થિતયઃ ? તદવદ્યોત્યતે-
એકાંશાખ્યં વિભજ્યાખ્યં પૃચ્છાખ્યં સ્થાપ્યમેવ ચ ।
મરણપ્રસવોત્કર્ષજીવદ્રવ્યાન્યતાદિવત્

તત્રૈકાંશવ્યાકરણમ્- કિં યઃ કશ્ચિજ્જાયતે સર્વોસૌ મ્રિયતે? ઓમિતિ વાચ્યમ્ । અથ યઃ કશ્ચિન્મ્રિયતે સર્વોસૌ જાયત ઇતિ ? વિભજ્ય વ્યાકર્તવ્યમ્- ક્ષીણાસ્રવો ન જાયતે ઽન્યઃ સર્વોં જાયતે । કિં મનુષ્યો વિશિષ્ટો ઽથ હીન ઇતિ ? પરિપૃચ્છ્ય વ્યાકર્તવ્યમ્- કાનધિકૃત્ય પૃચ્છસિ ? દેવાંસ્તિર્યગાદીન્વા ? યદિ દેવાનારભ્ય હીન ઇતિ વાચ્યમ્ । અથ તિરશ્ચઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ વ્યાકર્તવ્યમ્ । કિમન્યઃ સ્કન્ધેભ્યઃ પુરુષો વાનન્ય ઇતિ ? એષ પ્રશ્નઃ સ્થાપનીયઃ, સદસતોરન્યાનન્યત્વવ્યાકરણાયોગાત્, ખપુષ્પસૌગન્ધ્યદૌર્ગન્ધ્યવ્યાકરણવત્ ॥
સ્થિતયશ્ચતસ્રો નિર્દિશ્યન્તે ।
સ્થાનવાદિત્વસંજ્ઞૈકા પરિકલ્પાહ્વયા પરા ।
અન્યા પ્રતિપદાખ્યાન્યા જ્ઞાનવાદિત્વસંજ્ઞિતા

કશ્ચિદ્ધિ વાદી સ્થાનાસ્થાને સંભવાસંભવાખ્યે સંતિષ્ઠતે કશ્ચિન્ન સંતિષ્ઠતે । પ્રથમઃ કથ્યઃ, દ્વિતીયસ્ત્વકથ્યઃ । પરિકલ્પે સંતિષ્ઠતે, યઃ પરિકલ્પિતે દૃષ્ટાન્તે દાર્ષ્ટાન્તિકાર્થે પ્રસાધકે સંતિષ્ઠતે, સ ચ કથ્યો યો ન સન્તિષ્ઠતે સો ઽકથ્યઃ । એવં પ્રતિપદિ જ્ઞાનવાદિતાયાં યઃ સન્તિષ્ઠતે સ કથ્યતે । યસ્તુ ન સંતિષ્ઠતે સ દુર્મતિરકથ્યતે ।
ઇદમિદાનીં વક્તવ્યમ્ । અથ કેનાનુશયેન કસ્મિન્વસ્તુનિ સંયુક્તઃ ? તત્ર તાવદ્વસ્તુ ક્ષેત્રવસ્ત્વાદિપઞ્ચપ્રકારમ્ । તદિહ સંયોગવસ્ત્વધિકૃતં વેદિતવ્યમ્ । તદ્ દ્વિવિધમાશ્રયાલમ્બનનૈયમ્યેન પ્રકારનૈયમ્યેન ચ ।
તત્રાશ્રયાલમ્બનનૈયમ્યેન તાવચ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનકાયિકૈરનુશયૈઃ, રૂપેષ્વાલમ્બનતઃ સંયુક્તઃ । તત્સંપ્રયુક્તેષુ સંપ્રયોગતઃ । તે ચ મનોધર્માયતને । એવં યાવત્કાયવિજ્ઞાનિકૈર્યથાવિષયમાલમ્બનતઃ, તત્સંપ્રયુક્તેષુ સંપ્રયોગતઃ । મનોવિજ્ઞાનકાયિકૈર્દ્વાદશસ્વાયતનેષ્વાલમ્બનતઃ । સંપ્રયુક્તેષુ સંપ્રયોગતઃ । ઇત્યાશ્રયાલમ્બનનિયમઃ ।
પ્રકારનૈયમ્યેન તુ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યૈઃ સર્વત્રગૈઃ પઞ્ચસુ નિકાયેષ્વાલમ્બનતઃ સંયુક્તઃ । તત્સંપ્રયુક્તેષુ સંપ્રયોગતઃ । અસર્વત્રગૈસ્તુ સ્વનૈકાયિકેષ્વાલમ્બનતઃ । સંપ્રયુક્તેષુ સંપ્રયોગતઃ । ઇત્યેવં સર્વત્ર યથાસંભવં વક્તવ્યમ્ ॥
અથેદાનીમતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નનૈયમ્યેન કઃ પુદ્ગલઃ કસ્મિન્વસ્તુનિ કતમેનાનુશયેન સંયુક્તઃ ? તદિદમુદ્ભાવ્યતે-
માનપ્રતિઘસંરાગૈર્વર્તમાનો ઽજ્ઝિતક્રિયૈઃ ।
જાતા યત્રાપ્રહીણાશ્ચ સંયુક્તસ્તત્ર વસ્તુનિ

એતે હિ માનપ્રતિઘરાગાઃ સ્વલક્ષણક્લેશાઃ સદ્વસ્તુવિષયત્વાત્ । સામાન્યલક્ષણક્લેશાસ્તુ દૃષ્ટિવિચિકિત્સાદ્યાઃ । અત એતે માનાદયો ઽતીતાઃ પ્રત્યુત્પન્નાશ્ચ યસ્મિન્વસ્તુન્યુત્પન્ના ન ચ પ્રહીણાસ્તસ્મિન્વસ્તુનિ તૈઃ સંપ્રયુક્તો વેદિતવ્યઃ । નહ્યેતે સર્વસ્ય સર્વત્રોત્પદ્યન્તે સ્વલક્ષણક્લેશત્વાત્ ॥
અજાતૈર્માનસૈરેતૈઃ સર્વત્રાન્યૈઃ સ્વકાધ્વિકૈઃ ।
સર્વત્રાજૈસ્તથા શેષૈઃ સંયુક્તા સ્કન્ધસન્તતિઃ

યથા પ્રહીણા ઇતિ વર્તતે । યસ્ય ખલુ યો ઽતીતઃ ક્લેશપ્રકારઃ પ્રહીણો ઽનાગતો ઽપિ । અતો યે માનરાગદયો નાગતા ન પ્રહીણાસ્તૈઃ સર્વસ્મિંસ્ત્રૈયધ્વિકે વસ્તુનિ સંયુક્તઃ । તદાલમ્બનાનામુત્પત્તિસંભવાન્માનસાનાં ચ ત્રૈયધ્વવિષયત્વાત્ । અતો ઽન્યૈ રાગાદિભિરનાગતૈરનાગત એવ વસ્તુનિ સંયુક્તો ઽતીતૈરતીત એવ પ્રત્યુત્પન્નૈઃ પ્રત્યુત્પન્ન એવ । માનસેભ્યો હ્યન્યે પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયિકાઃ । તતઃ સિદ્ધં ભવત્યતીતપ્રત્યુત્પન્નૈરપિ માનસૈરસ્વાધ્વિકે ઽપિ વસ્તુન્યપ્રહીણૈઃ સંયુક્તઃ સ્યાન્ન ચ કેવલં માનસૈરેવાનાગતૈરેભિઃ સર્વત્ર । કિં તર્હિ ? પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયિકૈરપિ । અનુત્પત્તિધર્મિકૈસ્તુ પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયિકૈઃ સર્વત્ર ત્રૈયધ્વિકૈર્વસ્તુનિ સંયુક્તઃ, તદ્વિષયસ્યાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નત્વાત્ । સામાન્યક્લેશૈસ્તુ દૃષ્ટિવિચિકિત્સાવિદ્યાખ્યૈસ્ત્રૈયધ્વિકૈરપિ સર્વસ્મિંસ્ત્રૈયધ્વિકે વસ્તુનિ સંયુક્તઃ, તેષાં સામાન્યક્લેશત્વાદ્યાવદપ્રહીણા ઇત્યનુવર્તતે ।
કથં પુનર્ગમ્યતે ઽતીતાદિષુ વસ્તુષુ રાગાદય ઉત્પદ્યન્તે તૈશ્ચ તત્ર સંયુક્તો ભવતીતિ ? સૂત્રાદેવ હિ । ભગવતોક્તમ્- "ત્રયશ્છન્દરાગસ્થાનીયા ધર્માઃ । અતીતાશ્છન્દરાગસ્થાનીયા ધર્માઃ, અનાગતપ્રત્યુત્પન્નાઃ । અતીતાંશ્છન્દરાગસ્થાનીયાન્ધર્માન્પ્રતીત્યોત્પદ્યતે ચ્છન્દઃ । ઉત્પન્ને ચ્છન્દે સંપ્રયુક્તસ્તૈર્ધર્મૈર્વક્તવ્યો ( જૈનિ_254 ) ન વિસંયુક્તઃ ।" તથા- "યસ્મિન્ રૂપે ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ને ઉત્પદ્યતે ઽનુનયો વા પ્રતિઘો વા ।" ઇત્યેવમાદિ ।
કઃ પુનરત્ર સંયુજ્યતે ? યદા શૂન્યાઃ સર્વસંસ્કારાઃ, નિત્યેન ધ્રુવેણ શાશ્વતેનાવિપરિણામધર્મેણાત્મનાત્મીયેન વા ? યથોક્તમ્- "અસ્તિ કર્માસ્તિ વિપાકઃ કારકસ્તુ નોપલભ્યતે ય ઇમાંશ્ચ સ્કન્ધાન્ પ્રતિનિક્ષિપ્યાન્યાન્ સ્કન્ધાન્ પ્રતિસંદધાતીત્યન્યત્ર ધર્મસંકેતાત્" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
તત્ર પ્રતિસમાધાનમ્- ઽસંયુક્તા સ્કન્ધસન્તતિઃ ।ઽ; સ્કન્ધસન્તતૌ હિ સ્કન્ધલક્ષણસન્તાનૈકત્વાભિમાનાત્, સંષૃત્યા સત્ત્વસંજ્ઞપ્તિરિત્યદોષઃ ॥
ત્રયાત્પુનરેતસ્માત્-
દ્વયમેવાત્ર નિષ્પન્નં તૃતીયં તૂપચારતઃ ।
વસ્તુસંયો નાખ્યં દ્વયં પરમાર્થતો વિદ્યતે સત્ત્વાખ્યસ્તુ તૃતીયો ઽર્થઃ સંવૃત્યા વિદ્યત ઇતિ ।
કુતઃ પુનરેતદ્ દ્વયં પરમાર્થતો વિદ્યતે ? તદુચ્યતે-
સદસદ્ધેતુતા યસ્માન્મધ્યસ્થૈશ્ચ પરિગ્રહાત્

શુભાશુભફલં કર્મનૈયમ્યાદ્ ગુણદોષફલનિયમ્યતા । કિઞ્ચ, ઽમધ્યસ્થૈશ્ચ પરિગ્રહાત્ ।ઽ; મધ્યસ્થા ઉચ્યન્તે વીતક્લેશાઃ । તૈઃ શુભં ચ શુભતો ઽશુભં ચાશુભતઃ, ગુણાશ્ચ ગુણતઃ દોષાશ્ચ દોષતઃ પરિગૃહીતઃ । તત્ફલં ચેષ્ટમિષ્ટતઃ પરિગૃહીતમનિષ્ટં ચાનિષ્ટતઃ । ઇતિ સિદ્ધં દ્વયં પરિનિષ્પન્નં તૃતીયં તૂપચારત ઇતિ ।
યુક્તં તાવદિદમ્ । યદિદં પ્રત્યુક્તં વસ્તુહેતુપ્રત્યયાત્પ્રતીત્યોત્પન્નં પરમાર્થતો વિદ્યતે પ્રત્યાત્મવેદનીયત્વાત્, તદાલમ્બનાશ્ચ રાગાદયઃ દ્રવ્યતઃ સન્તીતિ । યત્પુનરિદમુક્તમતીતાનાગતે વસ્તુનિ ત્રૈયધ્વિકૈરનુશયૈઃ સંયુક્ત ઇતિ તદેતત્સાહસમાહોપુરુષિકમાત્રમ્ । કઃ પુનરેતદતીતાનાગતાદિ દ્રવ્યતો ઽભિવાઞ્ચ્છતીત્યાહાભિધાર્મિકાઃ ॥
ચત્વારઃ ખલ્વિહ પ્રવચને વાદિનઃ । કતમે ચત્વારઃ ? તદપદિશ્યતે-
સર્વમસ્તિ પ્રદેશો ઽસ્તિ સર્વં નાસ્તીતિ ચાપરઃ ।
અવ્યાકૃતાસ્તિવાદીતિ ચત્વારો વાદિનઃ સ્મૃતાઃ

તત્ર સર્વાસ્તિવાદસ્યાધ્વત્રયમસ્તિ સ ધ્રુવત્રયમિતિ । વિભજ્યવાદિનસ્તુ દાર્ષ્ટાન્તિકસ્ય ચ પ્રદેશો વર્તમાનાધ્વસંજ્ઞકઃ । વૈતુલિકસ્ય અયોગશૂન્યતાવાદિનઃ ( જૈનિ_258 ) સર્વં નાસ્તીતિ । પૌદ્ગલિકસ્યાપિ અવ્યાકૃતવસ્તુવાદિનઃ પુદ્ગલો ઽપિ દ્રવ્યતો ઽસ્તીતિ ।
અત્ર પુનઃ
એભ્યો યઃ પ્રથમો વાદી ભજતે સાધુતામસૌ ।
તર્કાભિમાનિનસ્ત્વન્યેયુક્ત્યાગમબહિષ્કૃતાઃ