Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 241-260

241

tatra bhagavato buddhasya karuṇābhāvanā codrekena vartate bhagavānbuddhaḥ | svasaṃviccintā ca pratyekabuddhasyādhikyena vartate | parasaṃvitparato ghoṣaśca śrāvakasya | kiñca, parato ghoṣamantareṇāpi carame janmani suyoniśomanaskārabalena hetupratyayaphalāvabodhopalambhāt, hetupratyayabalairaśeṣapranaṣṭaṃ niśreyasaṃ mārgaṃ prathamamadhigamya paratropadeśādityevamādi ||
atha tulyāyāṃ vimuktau sthitānāṃ trayāṇāmabhisametṛṇāṃ ko viśeṣaḥ ? taducyate-
hetutattvaphalodbhūtaṃ mahattvaṃ śāsitustridhā /
vimuktāvapi tulyāyāṃ trayāṇāṃ bodhilambhanāt

242

tatra hetukṛtaṃ tāvadbhagavato buddhasya mahattvaṃ triṣu kalpāsaṃkhyeyeṣu sūtravinayābhidharmālokena vineyajanamanograheṣvajñānatimirotsādanāt | svabhāvakṛtamapi balavaiśāradyasmṛtyupasthānamahākaruṇādisvarūpatvāt | phalakṛtamapi ( Jaini_208 ) sadevakeṣu lokeṣvapratihataśāsanapratiṣṭhānānmāracatuṣṭayanirjayanācceti ||
atha yadetatsarvasattvaprativiśiṣṭaṃ puruṣottamasya janmaśarīraṃ tatkimaniyatakālākṣepam, āhosvinniyatakālākṣepamiti ? tadabhidhīyate-
buddhasya saṃmukhīnasya bauddhamākṣipyate vapuḥ /
nānyasminkāle | cintāmayena jñānena viśiṣṭatamatvāt | tatra punaḥ-
saikapuṇyaśatodbhūtamekaikaṃ lakṣaṇaṃ muneḥ

243

tatra pañcāśaccetanāḥ prayogabhūtāḥ pañcāśatpṛṣṭhabhūtāḥ, ekayā tallakṣaṇamākṣipati ||
tā punaḥ pañcāśaccetanāḥ katamāḥ ? taducyate-
yathākarmapathāstadvatpuṇyāditrayamiṣyate /
pratikarmapathaṃ pañca, maulakarmapathapariśuddhiḥ sāmantakasyavitarkānupaghātaḥ smṛtyanuparigrahaḥ, nirvāṇapariṇāmanaṃ ca | tāḥ sarvāstadālamvanāḥ pañcāśatprayogabhūtāḥ | pṛṣṭhe 'pyetāvatya eva |
anye tu bruvate- buddhā dviśarīrādhiṣṭhānāḥ | janmaśarīrādhiṣṭhānāḥ, dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇālambanāḥ | dharmaśarīrādhiṣṭhānāścāṣṭādaśāveṇikabuddhaguṇālambanāḥ sāmantakapṛṣṭhasaṃgṛhītāḥ |
anye punarāhuḥ- prāṇivadhaviraticetanā mṛdumadhyādhimātrādhimātrataratamabhedāddevamanuṣyeṣu yojyā |
kecinmantrayante- dvidhā samudrāścatvāro dvīpāḥ ṣoḍaśanarakāḥ, tiryakpretau ṣaṭkāmāvacarāviṃśatīrūpārūpyāḥ devāḥ | etānsarvān bhagavān karuṇāyate |
evantu varṇayanti- sannikṛṣṭaṃ bodhisattvaṃ sthāpayitvā yatsarvasattvānāṃ bhogaiśvaryādhipatyaphalamiyadekasya puṇyasya pramāṇam ||
atha yaduktam- 'dānapāramitā'; iti | tatra kaḥ samāsaḥ kiṃ sādhano vā dānaśabdaḥ, ko vā svabhāvo dānasya iti ? tadapadiśyate | dānasya pāramitāyā niścayabuddhiḥ sā dānapāramitā | evaṃ śeṣāsvapi vācyam |
yatpunarucyate- 'kiṃ sādhano vāyaṃ dānaśabdaḥ, ko vā dānasya svabhāvaḥ'; iti tatrāpadiśyate-
dānaṃ hi dīyate yena svaparārthādyapekṣayā

244

kāyādikarma tattattvamavijñaptiḥ kvacitpunaḥ /
karaṇasādhano 'yaṃ dānaśabda | dīyate teneti dānaṃ mānavat | hastādiṣu tarhi dānaprasaṃgaḥ | astu tarhi karmasādhano dīyate taditi dānam | suvarṇādiṣu dānaprasaṃgaḥ | bhavatu ko doṣaḥ | vipākaphalābhāvaḥ, suvarṇādīnāmavyākṛtatvāt | bhavatu tarhi karaṇasādhana eva | nanūktaṃ hastādiṣu prasaṃgaḥ ? naiṣa doṣaḥ | kuśalakarmatrayaparigrahāt | spardhāyaśoguptisevādivyudāsārthamidamārabhyate | ( Jaini_211 ) 'svaparārthādyapekṣayā'- svātmaparārthānugrahādyapekṣayā | svātmānugrahāya parānugrahāya ubhayānugrahāya |ādiśabdāt pūjākāmyayā ceti | svabhāvo 'pi 'kāyādikarmāvijñaptiḥ'; | kvacitpunaḥ kāyavāṅmanaḥ karma | sasaṃprayogaṃ saparivāraṃ cātra manaskarma dṛṣṭavyam | tatpunaretaddānam-
prādhānyānmuninā proktaṃ mahābhogaphalaṃ hi tat

245

svargāvapargahetutve 'pi prādhānyānmahābhogatāyāṃ tadviniyogaḥ | tatpunaretaddānam-
svānyobhayārthasiddhyarthaṃ dānaṃ dadati kecana /
sādhuvṛttyanuvṛtyarthaṃ nobhayārthāya cāpare

246

dvābhyāṃ khalu kāraṇābhyāṃ svānyātmahitacikīrṣuśca, ubhayahitapratipannaśca sa evaṃguṇayuktaṃ dānaṃ dadāti | ātmanaśca kuśalamūlopacayārthaṃ parasya cendriyamahābhūtopacayārtham | tatra svahitāyaiva yathā pṛthagjanaḥ parinirvate bhagavati caityāya dadāti parārthameva yathā arhan saṃghāya dadāti, na ceṣṭadharmavedanīyaṃ bhavati | ubhayārthaṃ yadavītarāgaḥ saṃghāya dadāti | nobhayārthaṃ yadarhaṃścaityāya dadāti tacca na dṛṣṭadharmavedanīyaṃ bhavati kevalaṃ tu satpuruṣapraśastamārgāvasthānapradarśanārtham ||
tatpunaretaddānaṃ kathaṃ phalato viśiṣyate ? taducyate-
dātṛvastvādivaiśiṣṭyāttatphalātiśayaḥ smṛtaḥ /
tatra kathaṃ dātṛviśeṣaḥ kathaṃ vastuviśeṣaḥ kathaṃ kṣetraviśeṣaḥ ?
śraddhādibhirguṇairdātā datte 'taḥ satkriyādibhiḥ

247

yadā dātā hetuphalasaṃbandhaniścaye śraddadhāno dadāti śīlavān kalyāṇadharmā buddhavacanabahuśrutaśca bhavati nirmatsarī muktahastaśca bhavati nirvāṇānuśaṃsaḥ satkṛtya svahastaṃ kālena parānanupahatya dadāti, sa khalu
satkārādiguṇopetaṃ phalaṃ tasmādavāpnute /
ataḥ satkṛtya dānātsatkāralābhī bhavati | svahastadānādudāreṣu bhogaparibhogeṣu ruciṃ labhate | kāladānātkālabhogāna labhate | parānupaghātādanācchedyāṃllabhate nirapakṣālamanyādibhirasādhāraṇān | etāvaddātā viśiṣyate |
kathaṃ vastu ?
vastu varṇādisaṃpannaṃ saurūpyādi phalapradam

248

yadi vastu varṇagandharasasparśasampannaṃ bhavati tadā viśiṣyate | tataḥ surupitvaṃ yaśasvitā priyatā sukumāratvaṃ sukhasparśāṅgatā bhavati yathākramam | evaṃ vastu viśiṣṭa bhavati ||
guṇaduḥkhopakārākhyardharmaiḥ kṣetraṃ viśiṣyate /
guṇādhikaṃ kṣetraṃ bhavati | tiryañcamupādāya yāvanmanuṣyāṇāṃ guṇāstaratamakrameṇa yāvadbuddhasya | yathoktam- "tiryagyonigatāya dānaṃ datvā śataguṇo vipākaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ syāt | duḥśīlāya manuṣyabhūtāya datvā sahasraguṇaḥ |" duḥkhaviśeṣātkṣetraṃ viśiṣyate | yathaupadhikeṣu puṇyakriyāvastuṣu | "glānāya dānaṃ glānopasthāya kāyadānaṃ śītalikāvardalikādiṣu ( Jaini_213 ) ca dānam" iti vistaraḥ | upakāritvaviśeṣāt | yathā mātāpitroranyeṣāṃ copakāriṇāṃ ye aṭavīdurgakāntāre bhūtavyasanebhyo nistārayanti |
yaduktam- 'cetanāviśeṣātphalaviśeṣaḥ'; iti | atha kathaṃ cetanāyāḥ viśeṣo bhavati ? brūmaḥ-
āśayādi mṛdutvādermṛdutvādīni karmaṇaḥ

249

paṇyāṃ khalu kāraṇānāṃ mṛdutvādiviśeṣātkarma viśiṣyate | āśayacetanāprayogādhiṣṭhānakṣetrapṛṣṭhānāṃ mṛdutvādeḥ karmaviśeṣaḥ |
tatrāśayābhiprāyaḥ yathā- evaṃ caivaṃ ca kuryāṃ kariṣyāmīti vā cetanāyā karmapathaṃ samākṣipati | prayogastadadhiṣṭhānaṃ kāyavākkarma | adhiṣṭhānaṃ karmapathaḥ | kṣetraṃ yasmai vastu pratipādyate | pṛṣṭhaṃ nāma yatkṛtvā punaḥ sakṛdasakṛdvānukaroti ||
yaduktam- 'āryebhyo dānamaprameyaphalam'; iti | atha kimanāryebhyaḥ sarvebhyaḥ prameyam ? netyāha-
dharmadātre 'pi bālāya pitre mātre 'tha rogiṇe /
ameyaṃ bodhisattvāya dānamanyabhavāya ca

250

ebhyaḥ pañcabhyaḥ pṛthagjanebhyo 'pi dānamaprameyaṃ bhavati ||
atha kasya kasmai datvā dānamagryaphalaṃ bhavati ? tadabhidhīyate-
bodhisattvasya yaddānamanyasyāpi yadaṣṭamam /
vipaścidbhistadākhyātaṃ śreṣṭhaṃ yaccārhato 'rhate

251

yatkhalu bodhisattvaḥ sarvasattvahitādhyāśayeṇa dānaṃ dadāti tadagryamuttamārthaphalatvāt bhagavatāṣṭau khalu dānānyuktāni sūtre "āsādya dānam | bhayadānam | adāt me dānam | dāsyati me dānam | dattapūrvaṃ me pitṛbhirdānam | dadāti svargārtham | kītyartham | yāvaduttāmārthasya prāptaye dadātyetadagryam | yacca traidhātukavītarāgo 'rhannarhate dadāti dānamidamagryam" iti |
sūtra uktam- "sāṃcetanikasyāhaṃ karmaṇaḥ kṛtopacitasya nāpratisaṃvedyaphala vadāmi" iti | atha kimidaṃ kṛtamupacitaṃ vā ? taducyate-
saṃpradhārya yadākṣiptaṃ pūraṇādidṛḍhīkṛtam /
vigatapratipakṣaṃ ca tatkarmopacitaṃ matam

252

tatra saṃpradhāryākṣiptaṃ nābuddhipūrvaṃ yadṛcchayā yacca kṛtvā paripūrikābhiścetanābhiḥ paripūritaṃ bhavati | pṛṣṭhataśca dṛḍhīkṛtaṃ bhavayi | niṣkaukṛtyādipratipakṣaṃ ca bhavati | tatkarmopacitamucyate ||
kathaṃ caittādiṣvasati pratigṛhītari puṇyopajātirbhavati ? brūmaḥ |
svasmāttyāgaguṇāpekṣāścaittāścaityārcatādiṣu /
vinā pratigṛhītrāpi phalaṃ maitrīvihāravat

253

tadyathā maitrīvihāriṇo maharṣayo na ca lokaṃ sukhena yojayantyatha cāparimitaṃ puṇyaṃ pratigṛhṇantyevaṃ caityādiṣu tadguṇādhimuktivaśena svacittaprasādādeva puṇyaprasūtimicchanti ||
sūtra uktam- "dve dāne | dharmadānamāmiṣadānaṃ ca |" tatrāmiṣadānamuktam | dharmadānamucyate-
dharmadānasvabhāvo vāktattvanāmādigocaraḥ /
avyākṛtasvabhāvatvānna nāmādyannadānavat

254

yathaiva kuśalatvāt trikarmasvabhāvamāmiṣadānaṃ nānnapānam | suvarṇādisvabhāvaṃ tat, avyākṛtatvāt | tadvadvācaḥ kuśalatvāddharmadānaṃ vāksvabhāvam | na nāmakāyādisvabhāvam ||
uktaṃ dānamayaṃ puṇyakriyādivastu | śīlamayamārabhyate |
śīlaṃ śubhamayaṃ rūpaṃ vyākhyātaṃ tatprabhedataḥ /
kuśalameva rūpaṃ śīlamayaṃ puṇyakriyāvastu | tatpunarvijñaptyavijñaptirūpam | avijñaptirūpamapi triprabhedaṃ prātimokṣadhyānānāsravasaṃgṛhītam | tadapivyākhyātaṃ ( Jaini_216 ) vistaraśaḥ | etadapi śīlamayaṃ puṇyakriyāvastu mahābhogatāphalaṃ mokṣaphalaṃ ca, praṇidhipariṇāmanaviśeṣāt |
śāstre tu tappradhānatvātproktaṃ svargopapattaye

255

tatpunaretacchīlaṃ viśuddhaṃ cāviśuddhaṃ ca bhavati | tatra viśuddham
dauḥśīlyāśubhamūlādyairdoṣairyanna vidūṣitam /
tadvipakṣaśamāṅgaṃ ca yattacchadvamihocyate

256

yatkhalu śīlaṃ dauḥśīlyena na vidūṣitaṃ prāṇātipātādināṣṭaprakāreṇa, tatsamutthāpakaiśca kleśopakleśairmithyādṛṣṭyādibhiranupahatam, kleśopakleśavipakṣaiśca smṛtyupasthānādibhiḥ parigṛhetam, nirvāṇapariṇāmitaṃ ca na saṃsārabījabhūtaṃ bhavati |
pañcabhiḥ kāraṇairityanye | maulaiḥ karmapathairviśuddham, sāmantakairviśuddham, vitarkairanupahatam, smṛtyānuparigṛhītam, nirvāṇābhimukha ceti tadviśuddhaśīlamiṣyate | tadviparyayādaviśuddhaṃ veditavyam |
vyākhyātaṃ śīlamayaṃ puṇyakriyāvastu ||
bhāvanāmayamucyate-
puṇyaṃ samāhitaṃ tvatra bhāvanā cittabhāvanāt /
yatsamādhisvabhāvaṃ samāhitaṃ puṇyaṃ tadbhāvanetyucyate | kasmāt ? ( Jaini_217 ) cittabhāvanāt | yathā tailaṃ puṣpaiścampakādibhirvāsitaṃ tanmayi bhavati tatsamādhisaṃprayuktaistatsahabhūkaiśca dharmaiścittaṃ bhāvitaṃ vāsitamityucyate, tanmayīkaraṇāt | na caivamasamāhitamiti | samāhitameva cittaṃ bhāvanāmayaṃ puṇyakriyāvastu maitryādiguṇasaṃprayuktaṃ draṣṭavyam |
kathaṃ punaretatpuṇyakriyāvastu mantavyam ? kiṃ puṇyaṃ kriyā ca vastu ca puṇyakriyāvastu, samāhāralakṣaṇo 'yaṃ dvandvaḥ samāso 'tha puṇyakriyayorvastu puṇyakriyāvastu ? atha puṇyakriyāyā vastu puṇyakriyāvastviti ? yathā na doṣastathāstu | kathaṃ ca na doṣaḥ ? tatra tāvat | kāyavākkarmasvabhāvatvāt tridhā kuśalatvātpuṇyam | karmātmakatvātkriyā | tatsamutthāpikāyāścetanāyā adhiṣṭhānātvādvastu | yā tatsamutthāpikā cetanā sā puṇyaṃ ca kriyā ca, tatsahabhuvo dharmāḥ puṇyameva | śīlamayaṃ tu kāyavākkarmaiveti tridhā bhavati | bhāvanāmayaṃ maitro puṇyaṃ ca puṇyakriyāśca vastu | tatsaṃprayuktāyāścetanāyā maitryadhiṣṭhānenābhisaṃskārāṇāṃ maitrīsahabhūcetanā śīlaṃ ca puṇyakriyā ca | anye tatsahabhuvaḥ puṇyameveti |
tatpunaretadbhāvanāmayaṃ puṇyakriyāvastu sarvaṃ tatsarvahetutve 'pi sati
pradhānyādapavargāya taduktaṃ sarvadarśinā

257

uttamārthaprāptaye khalvāsannatamo heturbhāvaneti kṛtvā bhagavatā bhāvanāmayameva kuśalamūlaṃ visaṃyogāya vidhiyuktamuktam | puṇyakriyāvastubhedena triprakāraṃ śubham |
punaranyena prakāratrayeṇa śubhabhedo vyākhyāyate-
puṇyanirvāṇabhāgīyaṃ nirvedhānuguṇaṃ tathā /
śāsane 'sminsamāsena śubhamūlaṃ tridheṣyate

258

puṇyabhāgīyaṃ yena devamanuṣyopapattibījaṃ pratigṛhṇāti maheśākhyaiśca kulamahābhogarūpyacakravartiśakrapuṣpaketubrahmatvādīnāṃ prāptaye phalamākṣipati | mokṣabhāgīyaṃ yenāvikampya mokṣāśayāvasthānādavaśyaṃ parinirvāṇadharmā bhavati | nirvedhabhāgīyamūṣmagatamūṣmaṃ caturvidham ||
atha yadidaṃ loka ucyate lipimudrāgaṇanāsaṃkhyeti eṣāṃ kaḥ svabhāvaḥ ? ucyate-
lipimudrātha gaṇanā kāyavākkarmalakṣaṇā /
saṃkhyā khalvapi vijñeyā manaskarmasvabhāvikā

259

tatra tāvallipimudre yogapravartitaṃ kāyakarmasamutthānamiti pañcaskandhātmikā lipiḥ | yena tu karmaṇākṣarāṇi nirvartyante tatkarma lipirityucyate | nāma yatkhanyate dantaviṣāṇasuvarṇādiṣu sā mudrā | natu yena karmaṇā khanyate tatkarmocyate | kāvyamapi yogapravartitaṃ vākkarmasamutthānaṃ pañcaskandhāḥ | saṃkhyāpi yogapravartitaṃ manaskarma | yanmanasā saṃkalitaṃ dharmāṇāṃ sā tu saparivārā catuskandhasvabhāveti ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau caturthādhyāyaḥ samāptaḥ ||
pañcamo 'dhyāyaḥ |
prathamaḥ pādaḥ
uktāni karmāṇa | atha yadayaṃ lokaḥ pañcagati cakrāvartaparivartanimittāni karmāṇyācinoti, kāryāṇi cotsṛjyākāryakarmakārī bhavati, dakṣiṇaṃ ca mārgaṃ hitvā vāmaṃ vartmāśrayati, paramapraśāntaṃ ca paraṃ brahmāpāsyānekaduḥkhopadravanīḍabhūte saṃsāre janma pratipadyate tatra ko heturityabhidhīyate-
akāryapravaṇo loko duḥkhabhāgī ca yadvaśāt /
rāgādīn bhavasaṃbandhānkleśānvakṣyāmi tānaham

260

te punaḥ kleśāḥ
svaśaktijakriyodbhūtairviśeṣaiste tu nāmabhiḥ /
āttasāmānyasaṃjñākāścodyante 'nuśayādibhiḥ

Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc