અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 241-260

તત્ર ભગવતો બુદ્ધસ્ય કરુણાભાવના ચોદ્રેકેન વર્તતે ભગવાન્બુદ્ધઃ । સ્વસંવિચ્ચિન્તા ચ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્યાધિક્યેન વર્તતે । પરસંવિત્પરતો ઘોષશ્ચ શ્રાવકસ્ય । કિઞ્ચ, પરતો ઘોષમન્તરેણાપિ ચરમે જન્મનિ સુયોનિશોમનસ્કારબલેન હેતુપ્રત્યયફલાવબોધોપલમ્ભાત્, હેતુપ્રત્યયબલૈરશેષપ્રનષ્ટં નિશ્રેયસં માર્ગં પ્રથમમધિગમ્ય પરત્રોપદેશાદિત્યેવમાદિ ॥
અથ તુલ્યાયાં વિમુક્તૌ સ્થિતાનાં ત્રયાણામભિસમેતૃણાં કો વિશેષઃ ? તદુચ્યતે-
હેતુતત્ત્વફલોદ્ભૂતં મહત્ત્વં શાસિતુસ્ત્રિધા ।
વિમુક્તાવપિ તુલ્યાયાં ત્રયાણાં બોધિલમ્ભનાત્

તત્ર હેતુકૃતં તાવદ્ભગવતો બુદ્ધસ્ય મહત્ત્વં ત્રિષુ કલ્પાસંખ્યેયેષુ સૂત્રવિનયાભિધર્માલોકેન વિનેયજનમનોગ્રહેષ્વજ્ઞાનતિમિરોત્સાદનાત્ । સ્વભાવકૃતમપિ બલવૈશારદ્યસ્મૃત્યુપસ્થાનમહાકરુણાદિસ્વરૂપત્વાત્ । ફલકૃતમપિ ( જૈનિ_208 ) સદેવકેષુ લોકેષ્વપ્રતિહતશાસનપ્રતિષ્ઠાનાન્મારચતુષ્ટયનિર્જયનાચ્ચેતિ ॥
અથ યદેતત્સર્વસત્ત્વપ્રતિવિશિષ્ટં પુરુષોત્તમસ્ય જન્મશરીરં તત્કિમનિયતકાલાક્ષેપમ્, આહોસ્વિન્નિયતકાલાક્ષેપમિતિ ? તદભિધીયતે-
બુદ્ધસ્ય સંમુખીનસ્ય બૌદ્ધમાક્ષિપ્યતે વપુઃ ।
નાન્યસ્મિન્કાલે । ચિન્તામયેન જ્ઞાનેન વિશિષ્ટતમત્વાત્ । તત્ર પુનઃ-
સૈકપુણ્યશતોદ્ભૂતમેકૈકં લક્ષણં મુનેઃ

તત્ર પઞ્ચાશચ્ચેતનાઃ પ્રયોગભૂતાઃ પઞ્ચાશત્પૃષ્ઠભૂતાઃ, એકયા તલ્લક્ષણમાક્ષિપતિ ॥
તા પુનઃ પઞ્ચાશચ્ચેતનાઃ કતમાઃ ? તદુચ્યતે-
યથાકર્મપથાસ્તદ્વત્પુણ્યાદિત્રયમિષ્યતે ।
પ્રતિકર્મપથં પઞ્ચ, મૌલકર્મપથપરિશુદ્ધિઃ સામન્તકસ્યવિતર્કાનુપઘાતઃ સ્મૃત્યનુપરિગ્રહઃ, નિર્વાણપરિણામનં ચ । તાઃ સર્વાસ્તદાલમ્વનાઃ પઞ્ચાશત્પ્રયોગભૂતાઃ । પૃષ્ઠે ઽપ્યેતાવત્ય એવ ।
અન્યે તુ બ્રુવતે- બુદ્ધા દ્વિશરીરાધિષ્ઠાનાઃ । જન્મશરીરાધિષ્ઠાનાઃ, દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાલમ્બનાઃ । ધર્મશરીરાધિષ્ઠાનાશ્ચાષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધગુણાલમ્બનાઃ સામન્તકપૃષ્ઠસંગૃહીતાઃ ।
અન્યે પુનરાહુઃ- પ્રાણિવધવિરતિચેતના મૃદુમધ્યાધિમાત્રાધિમાત્રતરતમભેદાદ્દેવમનુષ્યેષુ યોજ્યા ।
કેચિન્મન્ત્રયન્તે- દ્વિધા સમુદ્રાશ્ચત્વારો દ્વીપાઃ ષોડશનરકાઃ, તિર્યક્પ્રેતૌ ષટ્કામાવચરાવિંશતીરૂપારૂપ્યાઃ દેવાઃ । એતાન્સર્વાન્ ભગવાન્ કરુણાયતે ।
એવન્તુ વર્ણયન્તિ- સન્નિકૃષ્ટં બોધિસત્ત્વં સ્થાપયિત્વા યત્સર્વસત્ત્વાનાં ભોગૈશ્વર્યાધિપત્યફલમિયદેકસ્ય પુણ્યસ્ય પ્રમાણમ્ ॥
અથ યદુક્તમ્- ઽદાનપારમિતાઽ; ઇતિ । તત્ર કઃ સમાસઃ કિં સાધનો વા દાનશબ્દઃ, કો વા સ્વભાવો દાનસ્ય ઇતિ ? તદપદિશ્યતે । દાનસ્ય પારમિતાયા નિશ્ચયબુદ્ધિઃ સા દાનપારમિતા । એવં શેષાસ્વપિ વાચ્યમ્ ।
યત્પુનરુચ્યતે- ઽકિં સાધનો વાયં દાનશબ્દઃ, કો વા દાનસ્ય સ્વભાવઃઽ; ઇતિ તત્રાપદિશ્યતે-
દાનં હિ દીયતે યેન સ્વપરાર્થાદ્યપેક્ષયા

કાયાદિકર્મ તત્તત્ત્વમવિજ્ઞપ્તિઃ ક્વચિત્પુનઃ ।
કરણસાધનો ઽયં દાનશબ્દ । દીયતે તેનેતિ દાનં માનવત્ । હસ્તાદિષુ તર્હિ દાનપ્રસંગઃ । અસ્તુ તર્હિ કર્મસાધનો દીયતે તદિતિ દાનમ્ । સુવર્ણાદિષુ દાનપ્રસંગઃ । ભવતુ કો દોષઃ । વિપાકફલાભાવઃ, સુવર્ણાદીનામવ્યાકૃતત્વાત્ । ભવતુ તર્હિ કરણસાધન એવ । નનૂક્તં હસ્તાદિષુ પ્રસંગઃ ? નૈષ દોષઃ । કુશલકર્મત્રયપરિગ્રહાત્ । સ્પર્ધાયશોગુપ્તિસેવાદિવ્યુદાસાર્થમિદમારભ્યતે । ( જૈનિ_211 ) ઽસ્વપરાર્થાદ્યપેક્ષયાઽ- સ્વાત્મપરાર્થાનુગ્રહાદ્યપેક્ષયા । સ્વાત્માનુગ્રહાય પરાનુગ્રહાય ઉભયાનુગ્રહાય ।આદિશબ્દાત્ પૂજાકામ્યયા ચેતિ । સ્વભાવો ઽપિ ઽકાયાદિકર્માવિજ્ઞપ્તિઃઽ; । ક્વચિત્પુનઃ કાયવાઙ્મનઃ કર્મ । સસંપ્રયોગં સપરિવારં ચાત્ર મનસ્કર્મ દૃષ્ટવ્યમ્ । તત્પુનરેતદ્દાનમ્-
પ્રાધાન્યાન્મુનિના પ્રોક્તં મહાભોગફલં હિ તત્

સ્વર્ગાવપર્ગહેતુત્વે ઽપિ પ્રાધાન્યાન્મહાભોગતાયાં તદ્વિનિયોગઃ । તત્પુનરેતદ્દાનમ્-
સ્વાન્યોભયાર્થસિદ્ધ્યર્થં દાનં દદતિ કેચન ।
સાધુવૃત્ત્યનુવૃત્યર્થં નોભયાર્થાય ચાપરે

દ્વાભ્યાં ખલુ કારણાભ્યાં સ્વાન્યાત્મહિતચિકીર્ષુશ્ચ, ઉભયહિતપ્રતિપન્નશ્ચ સ એવંગુણયુક્તં દાનં દદાતિ । આત્મનશ્ચ કુશલમૂલોપચયાર્થં પરસ્ય ચેન્દ્રિયમહાભૂતોપચયાર્થમ્ । તત્ર સ્વહિતાયૈવ યથા પૃથગ્જનઃ પરિનિર્વતે ભગવતિ ચૈત્યાય દદાતિ પરાર્થમેવ યથા અર્હન્ સંઘાય દદાતિ, ન ચેષ્ટધર્મવેદનીયં ભવતિ । ઉભયાર્થં યદવીતરાગઃ સંઘાય દદાતિ । નોભયાર્થં યદર્હંશ્ચૈત્યાય દદાતિ તચ્ચ ન દૃષ્ટધર્મવેદનીયં ભવતિ કેવલં તુ સત્પુરુષપ્રશસ્તમાર્ગાવસ્થાનપ્રદર્શનાર્થમ્ ॥
તત્પુનરેતદ્દાનં કથં ફલતો વિશિષ્યતે ? તદુચ્યતે-
દાતૃવસ્ત્વાદિવૈશિષ્ટ્યાત્તત્ફલાતિશયઃ સ્મૃતઃ ।
તત્ર કથં દાતૃવિશેષઃ કથં વસ્તુવિશેષઃ કથં ક્ષેત્રવિશેષઃ ?
શ્રદ્ધાદિભિર્ગુણૈર્દાતા દત્તે ઽતઃ સત્ક્રિયાદિભિઃ

યદા દાતા હેતુફલસંબન્ધનિશ્ચયે શ્રદ્દધાનો દદાતિ શીલવાન્ કલ્યાણધર્મા બુદ્ધવચનબહુશ્રુતશ્ચ ભવતિ નિર્મત્સરી મુક્તહસ્તશ્ચ ભવતિ નિર્વાણાનુશંસઃ સત્કૃત્ય સ્વહસ્તં કાલેન પરાનનુપહત્ય દદાતિ, સ ખલુ
સત્કારાદિગુણોપેતં ફલં તસ્માદવાપ્નુતે ।
અતઃ સત્કૃત્ય દાનાત્સત્કારલાભી ભવતિ । સ્વહસ્તદાનાદુદારેષુ ભોગપરિભોગેષુ રુચિં લભતે । કાલદાનાત્કાલભોગાન લભતે । પરાનુપઘાતાદનાચ્છેદ્યાંલ્લભતે નિરપક્ષાલમન્યાદિભિરસાધારણાન્ । એતાવદ્દાતા વિશિષ્યતે ।
કથં વસ્તુ ?
વસ્તુ વર્ણાદિસંપન્નં સૌરૂપ્યાદિ ફલપ્રદમ્

યદિ વસ્તુ વર્ણગન્ધરસસ્પર્શસમ્પન્નં ભવતિ તદા વિશિષ્યતે । તતઃ સુરુપિત્વં યશસ્વિતા પ્રિયતા સુકુમારત્વં સુખસ્પર્શાઙ્ગતા ભવતિ યથાક્રમમ્ । એવં વસ્તુ વિશિષ્ટ ભવતિ ॥
ગુણદુઃખોપકારાખ્યર્ધર્મૈઃ ક્ષેત્રં વિશિષ્યતે ।
ગુણાધિકં ક્ષેત્રં ભવતિ । તિર્યઞ્ચમુપાદાય યાવન્મનુષ્યાણાં ગુણાસ્તરતમક્રમેણ યાવદ્બુદ્ધસ્ય । યથોક્તમ્- "તિર્યગ્યોનિગતાય દાનં દત્વા શતગુણો વિપાકઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ સ્યાત્ । દુઃશીલાય મનુષ્યભૂતાય દત્વા સહસ્રગુણઃ ।" દુઃખવિશેષાત્ક્ષેત્રં વિશિષ્યતે । યથૌપધિકેષુ પુણ્યક્રિયાવસ્તુષુ । "ગ્લાનાય દાનં ગ્લાનોપસ્થાય કાયદાનં શીતલિકાવર્દલિકાદિષુ ( જૈનિ_213 ) ચ દાનમ્" ઇતિ વિસ્તરઃ । ઉપકારિત્વવિશેષાત્ । યથા માતાપિત્રોરન્યેષાં ચોપકારિણાં યે અટવીદુર્ગકાન્તારે ભૂતવ્યસનેભ્યો નિસ્તારયન્તિ ।
યદુક્તમ્- ઽચેતનાવિશેષાત્ફલવિશેષઃઽ; ઇતિ । અથ કથં ચેતનાયાઃ વિશેષો ભવતિ ? બ્રૂમઃ-
આશયાદિ મૃદુત્વાદેર્મૃદુત્વાદીનિ કર્મણઃ

પણ્યાં ખલુ કારણાનાં મૃદુત્વાદિવિશેષાત્કર્મ વિશિષ્યતે । આશયચેતનાપ્રયોગાધિષ્ઠાનક્ષેત્રપૃષ્ઠાનાં મૃદુત્વાદેઃ કર્મવિશેષઃ ।
તત્રાશયાભિપ્રાયઃ યથા- એવં ચૈવં ચ કુર્યાં કરિષ્યામીતિ વા ચેતનાયા કર્મપથં સમાક્ષિપતિ । પ્રયોગસ્તદધિષ્ઠાનં કાયવાક્કર્મ । અધિષ્ઠાનં કર્મપથઃ । ક્ષેત્રં યસ્મૈ વસ્તુ પ્રતિપાદ્યતે । પૃષ્ઠં નામ યત્કૃત્વા પુનઃ સકૃદસકૃદ્વાનુકરોતિ ॥
યદુક્તમ્- ઽઆર્યેભ્યો દાનમપ્રમેયફલમ્ઽ; ઇતિ । અથ કિમનાર્યેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પ્રમેયમ્ ? નેત્યાહ-
ધર્મદાત્રે ઽપિ બાલાય પિત્રે માત્રે ઽથ રોગિણે ।
અમેયં બોધિસત્ત્વાય દાનમન્યભવાય ચ

એભ્યઃ પઞ્ચભ્યઃ પૃથગ્જનેભ્યો ઽપિ દાનમપ્રમેયં ભવતિ ॥
અથ કસ્ય કસ્મૈ દત્વા દાનમગ્ર્યફલં ભવતિ ? તદભિધીયતે-
બોધિસત્ત્વસ્ય યદ્દાનમન્યસ્યાપિ યદષ્ટમમ્ ।
વિપશ્ચિદ્ભિસ્તદાખ્યાતં શ્રેષ્ઠં યચ્ચાર્હતો ઽર્હતે

યત્ખલુ બોધિસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વહિતાધ્યાશયેણ દાનં દદાતિ તદગ્ર્યમુત્તમાર્થફલત્વાત્ ભગવતાષ્ટૌ ખલુ દાનાન્યુક્તાનિ સૂત્રે "આસાદ્ય દાનમ્ । ભયદાનમ્ । અદાત્ મે દાનમ્ । દાસ્યતિ મે દાનમ્ । દત્તપૂર્વં મે પિતૃભિર્દાનમ્ । દદાતિ સ્વર્ગાર્થમ્ । કીત્યર્થમ્ । યાવદુત્તામાર્થસ્ય પ્રાપ્તયે દદાત્યેતદગ્ર્યમ્ । યચ્ચ ત્રૈધાતુકવીતરાગો ઽર્હન્નર્હતે દદાતિ દાનમિદમગ્ર્યમ્" ઇતિ ।
સૂત્ર ઉક્તમ્- "સાંચેતનિકસ્યાહં કર્મણઃ કૃતોપચિતસ્ય નાપ્રતિસંવેદ્યફલ વદામિ" ઇતિ । અથ કિમિદં કૃતમુપચિતં વા ? તદુચ્યતે-
સંપ્રધાર્ય યદાક્ષિપ્તં પૂરણાદિદૃઢીકૃતમ્ ।
વિગતપ્રતિપક્ષં ચ તત્કર્મોપચિતં મતમ્

તત્ર સંપ્રધાર્યાક્ષિપ્તં નાબુદ્ધિપૂર્વં યદૃચ્છયા યચ્ચ કૃત્વા પરિપૂરિકાભિશ્ચેતનાભિઃ પરિપૂરિતં ભવતિ । પૃષ્ઠતશ્ચ દૃઢીકૃતં ભવયિ । નિષ્કૌકૃત્યાદિપ્રતિપક્ષં ચ ભવતિ । તત્કર્મોપચિતમુચ્યતે ॥
કથં ચૈત્તાદિષ્વસતિ પ્રતિગૃહીતરિ પુણ્યોપજાતિર્ભવતિ ? બ્રૂમઃ ।
સ્વસ્માત્ત્યાગગુણાપેક્ષાશ્ચૈત્તાશ્ચૈત્યાર્ચતાદિષુ ।
વિના પ્રતિગૃહીત્રાપિ ફલં મૈત્રીવિહારવત્

તદ્યથા મૈત્રીવિહારિણો મહર્ષયો ન ચ લોકં સુખેન યોજયન્ત્યથ ચાપરિમિતં પુણ્યં પ્રતિગૃહ્ણન્ત્યેવં ચૈત્યાદિષુ તદ્ગુણાધિમુક્તિવશેન સ્વચિત્તપ્રસાદાદેવ પુણ્યપ્રસૂતિમિચ્છન્તિ ॥
સૂત્ર ઉક્તમ્- "દ્વે દાને । ધર્મદાનમામિષદાનં ચ ।" તત્રામિષદાનમુક્તમ્ । ધર્મદાનમુચ્યતે-
ધર્મદાનસ્વભાવો વાક્તત્ત્વનામાદિગોચરઃ ।
અવ્યાકૃતસ્વભાવત્વાન્ન નામાદ્યન્નદાનવત્

યથૈવ કુશલત્વાત્ ત્રિકર્મસ્વભાવમામિષદાનં નાન્નપાનમ્ । સુવર્ણાદિસ્વભાવં તત્, અવ્યાકૃતત્વાત્ । તદ્વદ્વાચઃ કુશલત્વાદ્ધર્મદાનં વાક્સ્વભાવમ્ । ન નામકાયાદિસ્વભાવમ્ ॥
ઉક્તં દાનમયં પુણ્યક્રિયાદિવસ્તુ । શીલમયમારભ્યતે ।
શીલં શુભમયં રૂપં વ્યાખ્યાતં તત્પ્રભેદતઃ ।
કુશલમેવ રૂપં શીલમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ । તત્પુનર્વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તિરૂપમ્ । અવિજ્ઞપ્તિરૂપમપિ ત્રિપ્રભેદં પ્રાતિમોક્ષધ્યાનાનાસ્રવસંગૃહીતમ્ । તદપિવ્યાખ્યાતં ( જૈનિ_216 ) વિસ્તરશઃ । એતદપિ શીલમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ મહાભોગતાફલં મોક્ષફલં ચ, પ્રણિધિપરિણામનવિશેષાત્ ।
શાસ્ત્રે તુ તપ્પ્રધાનત્વાત્પ્રોક્તં સ્વર્ગોપપત્તયે

તત્પુનરેતચ્છીલં વિશુદ્ધં ચાવિશુદ્ધં ચ ભવતિ । તત્ર વિશુદ્ધમ્
દૌઃશીલ્યાશુભમૂલાદ્યૈર્દોષૈર્યન્ન વિદૂષિતમ્ ।
તદ્વિપક્ષશમાઙ્ગં ચ યત્તચ્છદ્વમિહોચ્યતે

યત્ખલુ શીલં દૌઃશીલ્યેન ન વિદૂષિતં પ્રાણાતિપાતાદિનાષ્ટપ્રકારેણ, તત્સમુત્થાપકૈશ્ચ ક્લેશોપક્લેશૈર્મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદિભિરનુપહતમ્, ક્લેશોપક્લેશવિપક્ષૈશ્ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનાદિભિઃ પરિગૃહેતમ્, નિર્વાણપરિણામિતં ચ ન સંસારબીજભૂતં ભવતિ ।
પઞ્ચભિઃ કારણૈરિત્યન્યે । મૌલૈઃ કર્મપથૈર્વિશુદ્ધમ્, સામન્તકૈર્વિશુદ્ધમ્, વિતર્કૈરનુપહતમ્, સ્મૃત્યાનુપરિગૃહીતમ્, નિર્વાણાભિમુખ ચેતિ તદ્વિશુદ્ધશીલમિષ્યતે । તદ્વિપર્યયાદવિશુદ્ધં વેદિતવ્યમ્ ।
વ્યાખ્યાતં શીલમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ ॥
ભાવનામયમુચ્યતે-
પુણ્યં સમાહિતં ત્વત્ર ભાવના ચિત્તભાવનાત્ ।
યત્સમાધિસ્વભાવં સમાહિતં પુણ્યં તદ્ભાવનેત્યુચ્યતે । કસ્માત્ ? ( જૈનિ_217 ) ચિત્તભાવનાત્ । યથા તૈલં પુષ્પૈશ્ચમ્પકાદિભિર્વાસિતં તન્મયિ ભવતિ તત્સમાધિસંપ્રયુક્તૈસ્તત્સહભૂકૈશ્ચ ધર્મૈશ્ચિત્તં ભાવિતં વાસિતમિત્યુચ્યતે, તન્મયીકરણાત્ । ન ચૈવમસમાહિતમિતિ । સમાહિતમેવ ચિત્તં ભાવનામયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ મૈત્ર્યાદિગુણસંપ્રયુક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કથં પુનરેતત્પુણ્યક્રિયાવસ્તુ મન્તવ્યમ્ ? કિં પુણ્યં ક્રિયા ચ વસ્તુ ચ પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, સમાહારલક્ષણો ઽયં દ્વન્દ્વઃ સમાસો ઽથ પુણ્યક્રિયયોર્વસ્તુ પુણ્યક્રિયાવસ્તુ ? અથ પુણ્યક્રિયાયા વસ્તુ પુણ્યક્રિયાવસ્ત્વિતિ ? યથા ન દોષસ્તથાસ્તુ । કથં ચ ન દોષઃ ? તત્ર તાવત્ । કાયવાક્કર્મસ્વભાવત્વાત્ ત્રિધા કુશલત્વાત્પુણ્યમ્ । કર્માત્મકત્વાત્ક્રિયા । તત્સમુત્થાપિકાયાશ્ચેતનાયા અધિષ્ઠાનાત્વાદ્વસ્તુ । યા તત્સમુત્થાપિકા ચેતના સા પુણ્યં ચ ક્રિયા ચ, તત્સહભુવો ધર્માઃ પુણ્યમેવ । શીલમયં તુ કાયવાક્કર્મૈવેતિ ત્રિધા ભવતિ । ભાવનામયં મૈત્રો પુણ્યં ચ પુણ્યક્રિયાશ્ચ વસ્તુ । તત્સંપ્રયુક્તાયાશ્ચેતનાયા મૈત્ર્યધિષ્ઠાનેનાભિસંસ્કારાણાં મૈત્રીસહભૂચેતના શીલં ચ પુણ્યક્રિયા ચ । અન્યે તત્સહભુવઃ પુણ્યમેવેતિ ।
તત્પુનરેતદ્ભાવનામયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ સર્વં તત્સર્વહેતુત્વે ઽપિ સતિ
પ્રધાન્યાદપવર્ગાય તદુક્તં સર્વદર્શિના

ઉત્તમાર્થપ્રાપ્તયે ખલ્વાસન્નતમો હેતુર્ભાવનેતિ કૃત્વા ભગવતા ભાવનામયમેવ કુશલમૂલં વિસંયોગાય વિધિયુક્તમુક્તમ્ । પુણ્યક્રિયાવસ્તુભેદેન ત્રિપ્રકારં શુભમ્ ।
પુનરન્યેન પ્રકારત્રયેણ શુભભેદો વ્યાખ્યાયતે-
પુણ્યનિર્વાણભાગીયં નિર્વેધાનુગુણં તથા ।
શાસને ઽસ્મિન્સમાસેન શુભમૂલં ત્રિધેષ્યતે

પુણ્યભાગીયં યેન દેવમનુષ્યોપપત્તિબીજં પ્રતિગૃહ્ણાતિ મહેશાખ્યૈશ્ચ કુલમહાભોગરૂપ્યચક્રવર્તિશક્રપુષ્પકેતુબ્રહ્મત્વાદીનાં પ્રાપ્તયે ફલમાક્ષિપતિ । મોક્ષભાગીયં યેનાવિકમ્પ્ય મોક્ષાશયાવસ્થાનાદવશ્યં પરિનિર્વાણધર્મા ભવતિ । નિર્વેધભાગીયમૂષ્મગતમૂષ્મં ચતુર્વિધમ્ ॥
અથ યદિદં લોક ઉચ્યતે લિપિમુદ્રાગણનાસંખ્યેતિ એષાં કઃ સ્વભાવઃ ? ઉચ્યતે-
લિપિમુદ્રાથ ગણના કાયવાક્કર્મલક્ષણા ।
સંખ્યા ખલ્વપિ વિજ્ઞેયા મનસ્કર્મસ્વભાવિકા

તત્ર તાવલ્લિપિમુદ્રે યોગપ્રવર્તિતં કાયકર્મસમુત્થાનમિતિ પઞ્ચસ્કન્ધાત્મિકા લિપિઃ । યેન તુ કર્મણાક્ષરાણિ નિર્વર્ત્યન્તે તત્કર્મ લિપિરિત્યુચ્યતે । નામ યત્ખન્યતે દન્તવિષાણસુવર્ણાદિષુ સા મુદ્રા । નતુ યેન કર્મણા ખન્યતે તત્કર્મોચ્યતે । કાવ્યમપિ યોગપ્રવર્તિતં વાક્કર્મસમુત્થાનં પઞ્ચસ્કન્ધાઃ । સંખ્યાપિ યોગપ્રવર્તિતં મનસ્કર્મ । યન્મનસા સંકલિતં ધર્માણાં સા તુ સપરિવારા ચતુસ્કન્ધસ્વભાવેતિ ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ ચતુર્થાધ્યાયઃ સમાપ્તઃ ॥
પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ ।
પ્રથમઃ પાદઃ
ઉક્તાનિ કર્માણ । અથ યદયં લોકઃ પઞ્ચગતિ ચક્રાવર્તપરિવર્તનિમિત્તાનિ કર્માણ્યાચિનોતિ, કાર્યાણિ ચોત્સૃજ્યાકાર્યકર્મકારી ભવતિ, દક્ષિણં ચ માર્ગં હિત્વા વામં વર્ત્માશ્રયતિ, પરમપ્રશાન્તં ચ પરં બ્રહ્માપાસ્યાનેકદુઃખોપદ્રવનીડભૂતે સંસારે જન્મ પ્રતિપદ્યતે તત્ર કો હેતુરિત્યભિધીયતે-
અકાર્યપ્રવણો લોકો દુઃખભાગી ચ યદ્વશાત્ ।
રાગાદીન્ ભવસંબન્ધાન્ક્લેશાન્વક્ષ્યામિ તાનહમ્

તે પુનઃ ક્લેશાઃ
સ્વશક્તિજક્રિયોદ્ભૂતૈર્વિશેષૈસ્તે તુ નામભિઃ ।
આત્તસામાન્યસંજ્ઞાકાશ્ચોદ્યન્તે ઽનુશયાદિભિઃ