Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 21-40
'manobhaumī'ti vartate | pañcānāṃ vijñānakāyānāṃ jātibadhirapuruṣarūpadarśanavadvṛttiḥ | tatrāpi ca smṛtiḥ samāhitā cāsamāhitā ca anusmṛtivikalpaḥ, ālambanābhilapanatulyatvāt | prajñā tvasamāhitaivābhinirūpaṇā vikalpaḥ, samāhitāyāḥ prakāraviśeṣanirūpaṇābhāvāt, pūrvanirūpitopalakṣaṇamātravṛttitvācca ||
athaiṣāṃ ṣaṇṇāṃ vijñānakāyānāṃ kataradvijñānaṃ kiyadbhiḥ savikalpakam ? tadidamāviṣkriyate |
vijñānapañcakaṃ kāmeṣvekena savikalpakam /
svabhāvavikalpena |
tasmādanyat tribhiḥ
manovijñānaṃ kāmeṣu tribhiḥ savikalpakam |
dhyāne prathame cāsamāhitam
prathame hi dhyāne yadasamāhitaṃ manovijñānaṃ tat tribhireva |
dvābhyāmavyagraṃ
yatpunaḥ samāhitaṃtaddvābhyāmevābhinirūpaṇavikalpamapāsya |
ekena cakṣuḥśrotratvagāśrayam /
yatpunaścakṣuḥśrotratvagāśrayaṃ vijñānaṃ prathame dhyāne tadekenaiva |
dvābhyāṃ taduparivyagraṃ
dvitīyādiṣu dhyāneṣu dvābhyāṃ vyagramiti vartate |
ekenaiva samāhitam
anusmṛtivikalpenaiva | evaṃ yāvadbhavāgram ||
idamidānīṃ vaktavyam | kutra kasya ṣaṭprakāraṃ vijñānaṃ kuśalādivikalpakaṃ bhavati ? tadidamabhidharmagahvaraṃ prastūyate |
ucchinnaśubhabījasya darśanaṃ savikalpakam /
kuśalaṃ nāsti vijñānamanyatra pratisandhitaḥ
iha tāvaducchinnakuśalamūlasya pañca rūpondriyāśrayabalotpannaṃ darśakaṃ vijñānaṃ kuśalaṃ na vidyate, anyatra kuśalamūlapratisandhānāt |
kāmebhyo vītarāgasya bālasyāhānidharmiṇaḥ /
dvidhāpyakuśalaṃ nāsti
darśakaṃ ca manovijñānaṃ ca yadyaparihāṇadharmā bhavati |
kliṣṭaṃ cāryasya nottamam
na cāryasyordhvabhūmyālambanaṃ kliṣṭaṃ vijñānaṃ vikalpakamasti ||
kiñca,
nākliṣṭāvyākṛtaṃ kiñcidūrdhvabhūmivikalpakam /
na cānivṛtāvyākṛtaṃ kiñcidūrdhvabhūmivikalpakamasti |
kliṣṭaṃ vikalpakaṃ cāpi nāstyadhobhūmigocaram
na ca kliṣṭaṃ vijñānamadharabhūmyālambanaṃ vikalpakamasti |
tridheha dvayamāryasya
iha kuśalākuśalāvyākṛtaṃ darśakaṃ ca manovijñānaṃ ca vikalpakamasti |
rāgiṇaḥ saśubhasya ca /
avītarāgasyāpyanucchinnakuśalamūlasya pṛthagjanasya trividhaṃ dvayamasti |
na śubhaṃ nāpi ca kliṣṭaṃ dvitīyādiṣu darśakam
vijñānamastīti ||
idamidānīṃ vaktavyam | kathamasatyātmani śāśvate tadguṇe ca saṃskāre smṛtihetāvasati pratikṣaṇavinaśvareṣu ca vijñāneṣu ca parasparākṛtasaṃketeṣu pūrvānubhūto 'rthaḥ smaryate ? tadapadiśyate | yadyapi dattottara eṣa vādaḥ, tathāpīdaṃ śāstrānugatamārabhyate |
prayogādaṅgasānnidhyātsabhāgatvācca santateḥ /
prāgvijñānānubhūte 'rthe cetasyutpadyate smṛtiḥ
praṇidhānānubhavajñānapāṭavasātatyakāritvābhyāmasahakāritvābhyāmasahakārikāraṇasānnidhye santatyānukūlebhyaḥ pūrvavijñānānubhūte rūpādau vastuni smṛtirutpadyate |
ātmamanaḥsaṃyogātsaṃskārāpekṣā tadutpattiriti cet | na | ātmamanaḥ- saṃyogaḥ saṃskārāṇāṃ śaśaviṣāṇavadasiddhatvānnityasyāsyātmanaḥ saṃskārāṇāmanupapatteḥ | saṃskārasaṃyogaśca sakalātmavyāpitve pradeśavṛttyabhyupagamadoṣācca | tasmāt suṣṭhūktaṃ prayogādaṅgasānnidhyādibhyaḥ smṛtirutpadyate paramārthasaṃvṛttiviṣayā ||
etadviparyayāt māndyātkleśarogābhibhūtitaḥ /
jñātapūrveṣu vismṛtiḥ saṃprajāyate
idamidānīṃ vicāryate | duḥkhadarśanaheyādinā pañca prakāreṇa vijñānena yadanubhūtaṃ tatkatamena smaryate ? tadidaṃ prastūyate |
dṛṣṭaṃ dvitricatuḥpañcaprakāreṇāpi cetasā /
smaryate sattadanyaiśca nānyo 'nyaṃ vyoghadṛkkṣaye
sarvāṇi khalu duḥkhadarśanādiheyāni pañcaprakārāṇi paramparānubhūtaṃ smaranti | ayaṃ tvatra niyamaḥ- 'nānyo 'nyaṃ vyoghadṛkkṣaye |'; nirodhamārgadarśanaprahātavyānubhūtaṃ tu nānyo 'nyaṃ smṛtipratiniyatālambanatvāt | śeṣāstu trayaḥ prakārāḥ sambhinnālambanatvānna pratiṣidhyante ||
vijñānānāṃ tu pañcānāṃ yadekenānubhūyate /
tatsmaryate 'pi cānyena
manovijñānenetyarthaḥ |
tena khalvitarairapi
manovijñānenāpi yadanubhūtaṃ tat ṣaḍbhirapi smaryate ||
atha dvādaśānāṃ cittānāṃ ko 'rthaḥ kenānubhūtaḥ katibhiḥ smaryate ? dvādaśacittāni | kāmāvacarāṇi kuśalādīni catvāri | rūpāvacarāṇi trīṇyanyatrākuśalāt | evamārūpyāvacarāṇyetānyeva trīṇi | śaikṣamaśaikṣaṃ ca | smṛtirapi tatsaṃprayuktā dvādaśavidhaiva |
tatra kiṃ kenānubhūtaṃ tad dvādaśabhirapi smaryate ? kāmāvacarakuśalānubhūtaṃ tad dvādaśavidhayā smarati | evamakuśalena | tannivṛtāvyākṛtānubhūtamaṣṭavidhayā smarati | kāmāvacaryā sarvayā | rūpārūpyāvacaryayānyatra nivṛtāvyākṛtānivṛtāvyākṛtāyāḥ śaikṣāśaikṣābhyāṃ ca | evamanivṛtāvyākṛtena | rūpāvacarakuśalānubhūtaṃ sarvābhiḥ smarati | tannivṛtāvyākṛtānubhūtaṃ daśabhiranyatra kāmāvacaranivṛtāvyākṛtānivṛtāvyākṛtābhyām | tadanivṛtāvyākṛtānubhūtaṃ daśabhiranyatrārūpyāvacaranivṛtāvyākṛtānivṛtāvyākṛtābhyām | ārūpyāvacaraḥ kuśalānubhūtaṃ daśabhiranyatra kāmāvacaranivṛtāvyākṛtānivṛtāvyākṛtābhyām | tannivṛtāvyākṛtānubhūtaṃ navabhiranyatra kāmāvacaraṃ nivṛtāvyākṛtānivṛtāvyākṛtābhyām | rūpāvacarāccānivṛtāvyākṛtāt | evamanivṛtāvyākṛtena | śaikṣānubhūtamekādaśabhiranyatrakāmāvacaranivṛtāvyākṛtādevamaśaikṣeṇeti | saṃkṣepārthastvayaṃ ślokaiḥ pradarśyate |
dvyavyākṛtānubhūtaṃ yaccittaṃ dvādaśakādiha /
vyārūpyarūpanivṛteḥ smaryate 'ṣṭābhireva tat
kāmadhātau nivṛtāvyākṛtānivṛtāvyākṛtābhyāṃ yadanubhūtaṃ tadaṣṭābhiḥ smaryate | rūpārūpyāvacare dve nivate hitvā | śekṣamaśaikṣaṃ caivamanivṛtāvyākṛtena |
rūpārūpyāptanivṛtaśubhābhyāṃ tu krameṇa yat /
kāmāptāvyākṛte hitvā smaryate daśakena tat
kāmāvacaranivṛtāvyākṛte hitvā |
rūpe tvanivṛtākhyena dṛṣṭamavyākṛtena yat /
ārūpyāvyākṛte hitvā tadanyaiḥ smaryate punaḥ
yatkhalu rūpadhātau anivṛtāvyākṛtenānubhūtaṃ tadārūpyāvyākṛte hitvā tadanyairdaśabhiḥ smaryate ||
ārūpyāvyākṛtajñātaṃ yaśceto navakena tat /
kāmāptāvyākṛte hitvā rūpāptānivṛtaṃ tathā
gatametadaupodghātikaṃ prakaraṇam | prakṛtamevābhidhīyatām ||
ya ete 'ṣṭādaśadhātava eṣāṃ kati sālambanāḥ katyanālambanāḥ katyupāttāḥ katyanupāttāḥ kati saṃcitāḥ katyasaṃcitāḥ ? tadidamārabhyate |
cittākhyāḥ sapta sālambā dharmākhyaḥ saṃprayuktakaḥ /
sālambanā iti vartate | śeṣāstvanālambanā viṣayāgrahaṇāt ||
amūrtā dhvaninā sārdhamanupāttāḥ
ya ete saptacittadhātavo dharmadhātvardhena sahoktāste śabdena sahānupāttāḥ | ato 'nye
nava dvidhā
ye santānādhirohiṇaḥ pratyutpannāścakṣurādayastadavinirbhāgiṇaśca rūpādayaḥ | śeṣāstvanupāttāḥ | niścetanatvādanātmabhāvaparyāpannatvācca | śeṣā ye bāhyāḥ kāyendriyasaṃtānavyatirekavartinaste 'nupāttā iti siddham ||
kati bhūtāni kati bhautikāḥ ? tatrāpyucyate |
spṛśyaṃ dvidhā
atra bhūtāni catvāri bhautikaṃ ca gurutvādisaptaprakāram |
sadharmāṃśāḥ saha tā nava bhautikāḥ /
saha dharmadhātvaṃśenāvijñaptyākhyena 'saha tā nava bhautikāḥ'; ||
evaṃ kati mūrtāḥ ?
daśa sāvayavā mūrtāḥ
śeṣāstvamūrtāścakṣurvijñānadhātvādayaḥ |
ta eva daśa saṃcitāḥ
paramāṇusaṃghātā ityarthaḥ | ta evāṣṭau cakṣurvijñānadhātvādayo hitvā śeṣā daśa saṃcitāḥ ||
kati cchettāraḥ kati cchedyāḥ, kati dagdhāraḥ kati dāhyāḥ, kati tolayitāraḥ kati tolyāḥ ? tadidamatrocyate |
rūpagandharasasparśāścchetṛcchedyātmakā matāḥ /
dāhakāstolakāścaite dāhyāstolyāsta eva vā
'vā'; śabdo matavikalpārthaḥ | keṣāñcittejodhātureva dagdhā gurutvameva tolyam ||
kati vipākajāḥ katyaupacayikāḥ ?
pañca rūpīndriyātmāno vipākopacayātmakāḥ /
vipākakāraṇahetvadhīnajanmatvāt naiṣyandikāni cakṣurādīni pañca na vidyante | mṛtasya vipākajavyatiriktatanniṣyandābhāvāt | tatra vipākahetorjātā vipākajāḥ, madhyapadalopaṃ kṛtvā gorathavat |
amūrtā naupacayikāḥ
saptacittadhātavo dharmadhātuścāmūrtā naiṣyandikavipākajāstu vidyante sabhāgavipākahetubalotpatteḥ |
tridhā śeṣāḥ
rūpadhātvādyāścatvārastriprakārā ye kāyendriyasahavartinaste tridhā | bāhyāḥ te dvidhā |
dhvanirdvidhā
śabdastu vipākajo nāstītyāgamaḥ | yuktirapīcchātastatpravṛtteḥ ||
idānīmidamucyate | yaścakṣurdhātunā samanvāgataḥ samanvāgamaṃ pratilabhate cakṣurvijñānadhātunāpi saḥ ? yo vā cakṣurvijñānardhātunā cakṣudhātunāpi saḥ ? āha | nātraikāṃśaḥ | yasmāt
cakṣustadupalabdhiśca pṛthagvā saha vāpnuyāt /
cakṣurdhātuṃ tāvallabhate na cakṣurvijñānadhātum | kāmadhātau krameṇa cakṣurindriyaṃ pratilabhamānaḥ, ārūpyadhātucyutaśca dvitīyādiṣu dhyāneṣūpapadyamānaḥ | syāccakṣurvijñānadhātunā na cakṣurdhātunā | dvitīyādiṣu dhyāneṣūpapannaścakṣurvijñānamasaṃmukhīkurvāṇaḥ | tataścyutaścādhastādupapadyamānaḥ | ubhābhyāmapi- ārūpyadhātucyutaḥ kāmadhātau brahmaloke copapadyamānaḥ | nobhābhyām- etānākārān sthāpayitvā |
yaścakṣurdhātunā samanvāgataḥ cakṣurvijñānadhātunāpi saḥ ? catuṣkoṭikāḥ | prathamā- dvitīyādiṣu dhyāneṣūpapannaścakṣurvijñānamasaṃmukhīkurvāṇaḥ | dvitīyā- kāmadhātāvalabdhavihīnacakṣuḥ | tṛtīyā- kāmadhātau labdhāvihīnacakṣuḥ prathamadhyānopapanno dvitīyādidhyānopapannaśca paśyan | caturthī- etānākārān sthāpayitvā ||
gatametat | prakṛtamidānīmanuvartyatām | katyādhyātmikāḥ kati bāhyāḥ ?
dvādaśādhyātmikā jñeyāḥ
pañcendriyātmikaḥ saptacittadhātavaśca, ahaṃkārasanniśrayatvāt | "ātmanā hi sudāntena svargaṃ prāpnoti paṇḍitaḥ |" iti |
bāhyāṣṣaḍviṣayātmakāḥ
kati darśanaheyāḥ kati bhāvanāheyāḥ katyaheyāḥ ? tadārabhyate |
trayo 'ntyāstrividhāḥ
manodhāturmanovijñānadhāturdharmadhātavastriprakārāḥ | aṣṭāśītyanuśayasahacariṣṇavastatprāptayaśca darśanaheyāḥ |
śeṣā bhāvanāpathasaṃkṣayāḥ /
ye sāsravāḥ | ye tvanāsravāste 'praheyā nirdoṣatvāt ||
na rūpamasti dṛggheyaṃ nākliṣṭaṃ nāvikalpakam
Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0