અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 21-40

ઽમનોભૌમીઽતિ વર્તતે । પઞ્ચાનાં વિજ્ઞાનકાયાનાં જાતિબધિરપુરુષરૂપદર્શનવદ્વૃત્તિઃ । તત્રાપિ ચ સ્મૃતિઃ સમાહિતા ચાસમાહિતા ચ અનુસ્મૃતિવિકલ્પઃ, આલમ્બનાભિલપનતુલ્યત્વાત્ । પ્રજ્ઞા ત્વસમાહિતૈવાભિનિરૂપણા વિકલ્પઃ, સમાહિતાયાઃ પ્રકારવિશેષનિરૂપણાભાવાત્, પૂર્વનિરૂપિતોપલક્ષણમાત્રવૃત્તિત્વાચ્ચ ॥
અથૈષાં ષણ્ણાં વિજ્ઞાનકાયાનાં કતરદ્વિજ્ઞાનં કિયદ્ભિઃ સવિકલ્પકમ્ ? તદિદમાવિષ્ક્રિયતે ।
વિજ્ઞાનપઞ્ચકં કામેષ્વેકેન સવિકલ્પકમ્ ।
સ્વભાવવિકલ્પેન ।
તસ્માદન્યત્ ત્રિભિઃ
મનોવિજ્ઞાનં કામેષુ ત્રિભિઃ સવિકલ્પકમ્ ।
ધ્યાને પ્રથમે ચાસમાહિતમ્

પ્રથમે હિ ધ્યાને યદસમાહિતં મનોવિજ્ઞાનં તત્ ત્રિભિરેવ ।
દ્વાભ્યામવ્યગ્રં
યત્પુનઃ સમાહિતંતદ્દ્વાભ્યામેવાભિનિરૂપણવિકલ્પમપાસ્ય ।
એકેન ચક્ષુઃશ્રોત્રત્વગાશ્રયમ્ ।
યત્પુનશ્ચક્ષુઃશ્રોત્રત્વગાશ્રયં વિજ્ઞાનં પ્રથમે ધ્યાને તદેકેનૈવ ।
દ્વાભ્યાં તદુપરિવ્યગ્રં
દ્વિતીયાદિષુ ધ્યાનેષુ દ્વાભ્યાં વ્યગ્રમિતિ વર્તતે ।
એકેનૈવ સમાહિતમ્

અનુસ્મૃતિવિકલ્પેનૈવ । એવં યાવદ્ભવાગ્રમ્ ॥
ઇદમિદાનીં વક્તવ્યમ્ । કુત્ર કસ્ય ષટ્પ્રકારં વિજ્ઞાનં કુશલાદિવિકલ્પકં ભવતિ ? તદિદમભિધર્મગહ્વરં પ્રસ્તૂયતે ।
ઉચ્છિન્નશુભબીજસ્ય દર્શનં સવિકલ્પકમ્ ।
કુશલં નાસ્તિ વિજ્ઞાનમન્યત્ર પ્રતિસન્ધિતઃ

ઇહ તાવદુચ્છિન્નકુશલમૂલસ્ય પઞ્ચ રૂપોન્દ્રિયાશ્રયબલોત્પન્નં દર્શકં વિજ્ઞાનં કુશલં ન વિદ્યતે, અન્યત્ર કુશલમૂલપ્રતિસન્ધાનાત્ ।
કામેભ્યો વીતરાગસ્ય બાલસ્યાહાનિધર્મિણઃ ।
દ્વિધાપ્યકુશલં નાસ્તિ
દર્શકં ચ મનોવિજ્ઞાનં ચ યદ્યપરિહાણધર્મા ભવતિ ।
ક્લિષ્ટં ચાર્યસ્ય નોત્તમમ્

ન ચાર્યસ્યોર્ધ્વભૂમ્યાલમ્બનં ક્લિષ્ટં વિજ્ઞાનં વિકલ્પકમસ્તિ ॥
કિઞ્ચ,
નાક્લિષ્ટાવ્યાકૃતં કિઞ્ચિદૂર્ધ્વભૂમિવિકલ્પકમ્ ।
ન ચાનિવૃતાવ્યાકૃતં કિઞ્ચિદૂર્ધ્વભૂમિવિકલ્પકમસ્તિ ।
ક્લિષ્ટં વિકલ્પકં ચાપિ નાસ્ત્યધોભૂમિગોચરમ્

ન ચ ક્લિષ્ટં વિજ્ઞાનમધરભૂમ્યાલમ્બનં વિકલ્પકમસ્તિ ।
ત્રિધેહ દ્વયમાર્યસ્ય
ઇહ કુશલાકુશલાવ્યાકૃતં દર્શકં ચ મનોવિજ્ઞાનં ચ વિકલ્પકમસ્તિ ।
રાગિણઃ સશુભસ્ય ચ ।
અવીતરાગસ્યાપ્યનુચ્છિન્નકુશલમૂલસ્ય પૃથગ્જનસ્ય ત્રિવિધં દ્વયમસ્તિ ।
ન શુભં નાપિ ચ ક્લિષ્ટં દ્વિતીયાદિષુ દર્શકમ્

વિજ્ઞાનમસ્તીતિ ॥
ઇદમિદાનીં વક્તવ્યમ્ । કથમસત્યાત્મનિ શાશ્વતે તદ્ગુણે ચ સંસ્કારે સ્મૃતિહેતાવસતિ પ્રતિક્ષણવિનશ્વરેષુ ચ વિજ્ઞાનેષુ ચ પરસ્પરાકૃતસંકેતેષુ પૂર્વાનુભૂતો ઽર્થઃ સ્મર્યતે ? તદપદિશ્યતે । યદ્યપિ દત્તોત્તર એષ વાદઃ, તથાપીદં શાસ્ત્રાનુગતમારભ્યતે ।
પ્રયોગાદઙ્ગસાન્નિધ્યાત્સભાગત્વાચ્ચ સન્તતેઃ ।
પ્રાગ્વિજ્ઞાનાનુભૂતે ઽર્થે ચેતસ્યુત્પદ્યતે સ્મૃતિઃ

પ્રણિધાનાનુભવજ્ઞાનપાટવસાતત્યકારિત્વાભ્યામસહકારિત્વાભ્યામસહકારિકારણસાન્નિધ્યે સન્તત્યાનુકૂલેભ્યઃ પૂર્વવિજ્ઞાનાનુભૂતે રૂપાદૌ વસ્તુનિ સ્મૃતિરુત્પદ્યતે ।
આત્મમનઃસંયોગાત્સંસ્કારાપેક્ષા તદુત્પત્તિરિતિ ચેત્ । ન । આત્મમનઃ- સંયોગઃ સંસ્કારાણાં શશવિષાણવદસિદ્ધત્વાન્નિત્યસ્યાસ્યાત્મનઃ સંસ્કારાણામનુપપત્તેઃ । સંસ્કારસંયોગશ્ચ સકલાત્મવ્યાપિત્વે પ્રદેશવૃત્ત્યભ્યુપગમદોષાચ્ચ । તસ્માત્ સુષ્ઠૂક્તં પ્રયોગાદઙ્ગસાન્નિધ્યાદિભ્યઃ સ્મૃતિરુત્પદ્યતે પરમાર્થસંવૃત્તિવિષયા ॥
એતદ્વિપર્યયાત્ માન્દ્યાત્ક્લેશરોગાભિભૂતિતઃ ।
જ્ઞાતપૂર્વેષુ વિસ્મૃતિઃ સંપ્રજાયતે

ઇદમિદાનીં વિચાર્યતે । દુઃખદર્શનહેયાદિના પઞ્ચ પ્રકારેણ વિજ્ઞાનેન યદનુભૂતં તત્કતમેન સ્મર્યતે ? તદિદં પ્રસ્તૂયતે ।
દૃષ્ટં દ્વિત્રિચતુઃપઞ્ચપ્રકારેણાપિ ચેતસા ।
સ્મર્યતે સત્તદન્યૈશ્ચ નાન્યો ઽન્યં વ્યોઘદૃક્ક્ષયે

સર્વાણિ ખલુ દુઃખદર્શનાદિહેયાનિ પઞ્ચપ્રકારાણિ પરમ્પરાનુભૂતં સ્મરન્તિ । અયં ત્વત્ર નિયમઃ- ઽનાન્યો ઽન્યં વ્યોઘદૃક્ક્ષયે ।ઽ; નિરોધમાર્ગદર્શનપ્રહાતવ્યાનુભૂતં તુ નાન્યો ઽન્યં સ્મૃતિપ્રતિનિયતાલમ્બનત્વાત્ । શેષાસ્તુ ત્રયઃ પ્રકારાઃ સમ્ભિન્નાલમ્બનત્વાન્ન પ્રતિષિધ્યન્તે ॥
વિજ્ઞાનાનાં તુ પઞ્ચાનાં યદેકેનાનુભૂયતે ।
તત્સ્મર્યતે ઽપિ ચાન્યેન
મનોવિજ્ઞાનેનેત્યર્થઃ ।
તેન ખલ્વિતરૈરપિ

મનોવિજ્ઞાનેનાપિ યદનુભૂતં તત્ ષડ્ભિરપિ સ્મર્યતે ॥
અથ દ્વાદશાનાં ચિત્તાનાં કો ઽર્થઃ કેનાનુભૂતઃ કતિભિઃ સ્મર્યતે ? દ્વાદશચિત્તાનિ । કામાવચરાણિ કુશલાદીનિ ચત્વારિ । રૂપાવચરાણિ ત્રીણ્યન્યત્રાકુશલાત્ । એવમારૂપ્યાવચરાણ્યેતાન્યેવ ત્રીણિ । શૈક્ષમશૈક્ષં ચ । સ્મૃતિરપિ તત્સંપ્રયુક્તા દ્વાદશવિધૈવ ।
તત્ર કિં કેનાનુભૂતં તદ્ દ્વાદશભિરપિ સ્મર્યતે ? કામાવચરકુશલાનુભૂતં તદ્ દ્વાદશવિધયા સ્મરતિ । એવમકુશલેન । તન્નિવૃતાવ્યાકૃતાનુભૂતમષ્ટવિધયા સ્મરતિ । કામાવચર્યા સર્વયા । રૂપારૂપ્યાવચર્યયાન્યત્ર નિવૃતાવ્યાકૃતાનિવૃતાવ્યાકૃતાયાઃ શૈક્ષાશૈક્ષાભ્યાં ચ । એવમનિવૃતાવ્યાકૃતેન । રૂપાવચરકુશલાનુભૂતં સર્વાભિઃ સ્મરતિ । તન્નિવૃતાવ્યાકૃતાનુભૂતં દશભિરન્યત્ર કામાવચરનિવૃતાવ્યાકૃતાનિવૃતાવ્યાકૃતાભ્યામ્ । તદનિવૃતાવ્યાકૃતાનુભૂતં દશભિરન્યત્રારૂપ્યાવચરનિવૃતાવ્યાકૃતાનિવૃતાવ્યાકૃતાભ્યામ્ । આરૂપ્યાવચરઃ કુશલાનુભૂતં દશભિરન્યત્ર કામાવચરનિવૃતાવ્યાકૃતાનિવૃતાવ્યાકૃતાભ્યામ્ । તન્નિવૃતાવ્યાકૃતાનુભૂતં નવભિરન્યત્ર કામાવચરં નિવૃતાવ્યાકૃતાનિવૃતાવ્યાકૃતાભ્યામ્ । રૂપાવચરાચ્ચાનિવૃતાવ્યાકૃતાત્ । એવમનિવૃતાવ્યાકૃતેન । શૈક્ષાનુભૂતમેકાદશભિરન્યત્રકામાવચરનિવૃતાવ્યાકૃતાદેવમશૈક્ષેણેતિ । સંક્ષેપાર્થસ્ત્વયં શ્લોકૈઃ પ્રદર્શ્યતે ।
દ્વ્યવ્યાકૃતાનુભૂતં યચ્ચિત્તં દ્વાદશકાદિહ ।
વ્યારૂપ્યરૂપનિવૃતેઃ સ્મર્યતે ઽષ્ટાભિરેવ તત્

કામધાતૌ નિવૃતાવ્યાકૃતાનિવૃતાવ્યાકૃતાભ્યાં યદનુભૂતં તદષ્ટાભિઃ સ્મર્યતે । રૂપારૂપ્યાવચરે દ્વે નિવતે હિત્વા । શેક્ષમશૈક્ષં ચૈવમનિવૃતાવ્યાકૃતેન ।
રૂપારૂપ્યાપ્તનિવૃતશુભાભ્યાં તુ ક્રમેણ યત્ ।
કામાપ્તાવ્યાકૃતે હિત્વા સ્મર્યતે દશકેન તત્

કામાવચરનિવૃતાવ્યાકૃતે હિત્વા ।
રૂપે ત્વનિવૃતાખ્યેન દૃષ્ટમવ્યાકૃતેન યત્ ।
આરૂપ્યાવ્યાકૃતે હિત્વા તદન્યૈઃ સ્મર્યતે પુનઃ

યત્ખલુ રૂપધાતૌ અનિવૃતાવ્યાકૃતેનાનુભૂતં તદારૂપ્યાવ્યાકૃતે હિત્વા તદન્યૈર્દશભિઃ સ્મર્યતે ॥
આરૂપ્યાવ્યાકૃતજ્ઞાતં યશ્ચેતો નવકેન તત્ ।
કામાપ્તાવ્યાકૃતે હિત્વા રૂપાપ્તાનિવૃતં તથા

ગતમેતદૌપોદ્ઘાતિકં પ્રકરણમ્ । પ્રકૃતમેવાભિધીયતામ્ ॥
ય એતે ઽષ્ટાદશધાતવ એષાં કતિ સાલમ્બનાઃ કત્યનાલમ્બનાઃ કત્યુપાત્તાઃ કત્યનુપાત્તાઃ કતિ સંચિતાઃ કત્યસંચિતાઃ ? તદિદમારભ્યતે ।
ચિત્તાખ્યાઃ સપ્ત સાલમ્બા ધર્માખ્યઃ સંપ્રયુક્તકઃ ।
સાલમ્બના ઇતિ વર્તતે । શેષાસ્ત્વનાલમ્બના વિષયાગ્રહણાત્ ॥
અમૂર્તા ધ્વનિના સાર્ધમનુપાત્તાઃ
ય એતે સપ્તચિત્તધાતવો ધર્મધાત્વર્ધેન સહોક્તાસ્તે શબ્દેન સહાનુપાત્તાઃ । અતો ઽન્યે
નવ દ્વિધા

યે સન્તાનાધિરોહિણઃ પ્રત્યુત્પન્નાશ્ચક્ષુરાદયસ્તદવિનિર્ભાગિણશ્ચ રૂપાદયઃ । શેષાસ્ત્વનુપાત્તાઃ । નિશ્ચેતનત્વાદનાત્મભાવપર્યાપન્નત્વાચ્ચ । શેષા યે બાહ્યાઃ કાયેન્દ્રિયસંતાનવ્યતિરેકવર્તિનસ્તે ઽનુપાત્તા ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥
કતિ ભૂતાનિ કતિ ભૌતિકાઃ ? તત્રાપ્યુચ્યતે ।
સ્પૃશ્યં દ્વિધા
અત્ર ભૂતાનિ ચત્વારિ ભૌતિકં ચ ગુરુત્વાદિસપ્તપ્રકારમ્ ।
સધર્માંશાઃ સહ તા નવ ભૌતિકાઃ ।
સહ ધર્મધાત્વંશેનાવિજ્ઞપ્ત્યાખ્યેન ઽસહ તા નવ ભૌતિકાઃઽ; ॥
એવં કતિ મૂર્તાઃ ?
દશ સાવયવા મૂર્તાઃ
શેષાસ્ત્વમૂર્તાશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાત્વાદયઃ ।
ત એવ દશ સંચિતાઃ

પરમાણુસંઘાતા ઇત્યર્થઃ । ત એવાષ્ટૌ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાત્વાદયો હિત્વા શેષા દશ સંચિતાઃ ॥
કતિ ચ્છેત્તારઃ કતિ ચ્છેદ્યાઃ, કતિ દગ્ધારઃ કતિ દાહ્યાઃ, કતિ તોલયિતારઃ કતિ તોલ્યાઃ ? તદિદમત્રોચ્યતે ।
રૂપગન્ધરસસ્પર્શાશ્ચ્છેતૃચ્છેદ્યાત્મકા મતાઃ ।
દાહકાસ્તોલકાશ્ચૈતે દાહ્યાસ્તોલ્યાસ્ત એવ વા

ઽવાઽ; શબ્દો મતવિકલ્પાર્થઃ । કેષાઞ્ચિત્તેજોધાતુરેવ દગ્ધા ગુરુત્વમેવ તોલ્યમ્ ॥
કતિ વિપાકજાઃ કત્યૌપચયિકાઃ ?
પઞ્ચ રૂપીન્દ્રિયાત્માનો વિપાકોપચયાત્મકાઃ ।
વિપાકકારણહેત્વધીનજન્મત્વાત્ નૈષ્યન્દિકાનિ ચક્ષુરાદીનિ પઞ્ચ ન વિદ્યન્તે । મૃતસ્ય વિપાકજવ્યતિરિક્તતન્નિષ્યન્દાભાવાત્ । તત્ર વિપાકહેતોર્જાતા વિપાકજાઃ, મધ્યપદલોપં કૃત્વા ગોરથવત્ ।
અમૂર્તા નૌપચયિકાઃ
સપ્તચિત્તધાતવો ધર્મધાતુશ્ચામૂર્તા નૈષ્યન્દિકવિપાકજાસ્તુ વિદ્યન્તે સભાગવિપાકહેતુબલોત્પત્તેઃ ।
ત્રિધા શેષાઃ
રૂપધાત્વાદ્યાશ્ચત્વારસ્ત્રિપ્રકારા યે કાયેન્દ્રિયસહવર્તિનસ્તે ત્રિધા । બાહ્યાઃ તે દ્વિધા ।
ધ્વનિર્દ્વિધા

શબ્દસ્તુ વિપાકજો નાસ્તીત્યાગમઃ । યુક્તિરપીચ્છાતસ્તત્પ્રવૃત્તેઃ ॥
ઇદાનીમિદમુચ્યતે । યશ્ચક્ષુર્ધાતુના સમન્વાગતઃ સમન્વાગમં પ્રતિલભતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુનાપિ સઃ ? યો વા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનર્ધાતુના ચક્ષુધાતુનાપિ સઃ ? આહ । નાત્રૈકાંશઃ । યસ્માત્
ચક્ષુસ્તદુપલબ્ધિશ્ચ પૃથગ્વા સહ વાપ્નુયાત્ ।
ચક્ષુર્ધાતું તાવલ્લભતે ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુમ્ । કામધાતૌ ક્રમેણ ચક્ષુરિન્દ્રિયં પ્રતિલભમાનઃ, આરૂપ્યધાતુચ્યુતશ્ચ દ્વિતીયાદિષુ ધ્યાનેષૂપપદ્યમાનઃ । સ્યાચ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુના ન ચક્ષુર્ધાતુના । દ્વિતીયાદિષુ ધ્યાનેષૂપપન્નશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમસંમુખીકુર્વાણઃ । તતશ્ચ્યુતશ્ચાધસ્તાદુપપદ્યમાનઃ । ઉભાભ્યામપિ- આરૂપ્યધાતુચ્યુતઃ કામધાતૌ બ્રહ્મલોકે ચોપપદ્યમાનઃ । નોભાભ્યામ્- એતાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા ।
યશ્ચક્ષુર્ધાતુના સમન્વાગતઃ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુનાપિ સઃ ? ચતુષ્કોટિકાઃ । પ્રથમા- દ્વિતીયાદિષુ ધ્યાનેષૂપપન્નશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમસંમુખીકુર્વાણઃ । દ્વિતીયા- કામધાતાવલબ્ધવિહીનચક્ષુઃ । તૃતીયા- કામધાતૌ લબ્ધાવિહીનચક્ષુઃ પ્રથમધ્યાનોપપન્નો દ્વિતીયાદિધ્યાનોપપન્નશ્ચ પશ્યન્ । ચતુર્થી- એતાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા ॥
ગતમેતત્ । પ્રકૃતમિદાનીમનુવર્ત્યતામ્ । કત્યાધ્યાત્મિકાઃ કતિ બાહ્યાઃ ?
દ્વાદશાધ્યાત્મિકા જ્ઞેયાઃ
પઞ્ચેન્દ્રિયાત્મિકઃ સપ્તચિત્તધાતવશ્ચ, અહંકારસન્નિશ્રયત્વાત્ । "આત્મના હિ સુદાન્તેન સ્વર્ગં પ્રાપ્નોતિ પણ્ડિતઃ ।" ઇતિ ।
બાહ્યાષ્ષડ્વિષયાત્મકાઃ

કતિ દર્શનહેયાઃ કતિ ભાવનાહેયાઃ કત્યહેયાઃ ? તદારભ્યતે ।
ત્રયો ઽન્ત્યાસ્ત્રિવિધાઃ
મનોધાતુર્મનોવિજ્ઞાનધાતુર્ધર્મધાતવસ્ત્રિપ્રકારાઃ । અષ્ટાશીત્યનુશયસહચરિષ્ણવસ્તત્પ્રાપ્તયશ્ચ દર્શનહેયાઃ ।
શેષા ભાવનાપથસંક્ષયાઃ ।
યે સાસ્રવાઃ । યે ત્વનાસ્રવાસ્તે ઽપ્રહેયા નિર્દોષત્વાત્ ॥
ન રૂપમસ્તિ દૃગ્ઘેયં નાક્લિષ્ટં નાવિકલ્પકમ્