Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 1-20

1

abhidharmadīpaḥ
vibhāṣāprabhāvṛttisahitaḥ |
prathamo 'dhyāyaḥ |
prathamaḥ pādaḥ |
om svasti | namaḥ sarvajñāya |
yo duḥkhahetuvyupaśāntimārgaṃ pradarśayāmāsa narāmarebhyaḥ /
atra ṣaṣṭhīsamāsaparigrahe sati mārgasatyaṃ pradhānam | tathā coktam- "mārgavidahaṃ mārgasya ..........." iti vistaraḥ | taduktaṃ bhavati- yo devamanuṣyebhyo mārgaṃ pradarśitavāniti |
samāhāralakṣaṇadvandvaparikalpe tu caturṇāmapyāryasatyānāṃ prādhānyam | tathā coktam- "idaṃ duḥkhasatyamiti bhikṣavaḥ pūrvamananuśruteṣu dharmeṣu dharmacakṣurudapādi" iti vistaraḥ | taduktaṃ bhavati- yo devamanuṣyebhyaścatvāryāryasatyāni pradarśitavāniti |
tatra duḥkhasatyamekavidhamabhinirvṛttisvābhāvyāt | tathā coktam- "duḥkhā hi bhikṣavo bhavābhinirvṛttiḥ" iti | jātyādyaṣṭaprakāraṃ vā phalabhūtā ( Jaini_2 ) vā pañcopādānaskandhāḥ | athavā paurvāntikaṃ pañcāṅgamaparāntikaṃ dvyaṅgaṃ tadubhayamabhisamasya saptāṅgam |
samudayasatyamekavidhaṃ tṛṣṇānirdeśāt | dvividhaṃ karmakleśātmakatvāt | pañcāṅgāni vā paurvāntikāparāntikāṅgasaṃgrahāt, hetubhūtā vā pañcopādānaskandhāḥ |
nirodhasatyamekaprakāramapratisandhijanmanirodhāt | satyadvayaprahānṇabhedād dvividham, sopadhinirupadhiśeṣadhātubhedādvā | triprakāraṃ vā prahāṇavirāganirodhadhātubhedāt | catuṣprakāraṃ vā catuṣphalabhedāt |
mārgasatyamekaprakāraṃ samyagdṛṣṭinirdeśāt | dviprakāraṃ vā sāsravānāsrabhedāt, darśanabhāvanābhedādvā | triprakāraṃ śīlasamādhiprajñāskandhabhedāt catuṣprakāraṃ vā prayogāmārgādibhedāt | pratipadbhedādvā | aṣṭaprakāraṃ samyagdṛṣṭyādyaṅgabhāvāt |
ityetāni catvāryāryasatyāni parijñeyaprahātavyasākṣātkartavyabhāvayitavyānīti bhagavān pradarśayāmāsa narāmarebhyasteṣāṃ satyadarśanabhavyatvāttadarthamudbhūtatvāt | atastāneva mārgapradarśanakarmaṇābhipretān | atasteṣu saṃpradānābhidhāyinī caturthī |
taṃ satpathajñaṃ praṇipatya buddhaṃ śāstraṃ kariṣyāmyabhidharmadīpam

2

'tam'; iti yaḥ prativiśiṣṭaviśeṣaṇaparichinnayacchabdacodanayā parigṛhītaḥ sa tacchabdena pūrvaprakṛtāpekṣopajanitayacchabdasaṃbandhena saṃspṛśyate | saṃścāsau panthāśca satpathaḥ | athavā satāṃ panthāḥ satpathaḥ | taṃ satpathaṃ jānīta iti satpathajñaḥ | 'taṃ satpathajñaṃ praṇipatya'; iti kāyavāṅmanaskarmabhirabhyarthyetyarthaḥ |
'buddham'; iti viśiṣṭaviśeṣaṇaparicchinno 'pi buddhānusāripudgalapratipattyarthaṃ sākṣātpratītapadārthakena nāmnāpadiśyate buddha iti | atra buddhaśabdasya prasiddhiḥ budherakarmakatvavivakṣāyāṃ kartari kto bhavati | sarve vā jñānārthā gatyarthā iti karmakartari ktavidhānam | abhidhānalakṣaṇatvācca kṛttaddhitasamāsānāmacodyam | dṛṣṭaṃ cedaṃ buddha ityabhidhānaṃ kartari loke prayujyamānam | tadyathā nidrāvigame padārthānubodhe 'vidyānirāse ca vibuddhaḥ prabuddho devadatta iti | evaṃ bhagavānapyavidyānidrāvigamāt, sarvārthāvabodhācca buddho vibuddhaḥ prabuddha ityucyate | yathā vā paripākaviśeṣāt svayameva buddhaṃ padmamevaṃ bhagavānapi prajñādiguṇaprakarṣaparipākād buddho vibuddhaḥ prabuddha iti | sarvaśiṣṭaprayogācca | dṛṣṭo hyatra śiṣṭaprayogaḥ | yathoktaṃ vyāsena |
"etadbuddhvā bhaved buddhaḥ kimanyad buddhalakṣaṇam" iti |
tasmādaśiṣṭacodyeṣvanādaraḥ |
atra punaḥ ślokasya pūrvārdhe parārthasaṃpādakaṃ vaiśāradyadvayaṃ pradarśitam | tṛtīye pāde svārthasampaddyotakaṃ vaiśāradyadvayamāviṣkṛtam | na hyakṣīṇāsravaḥ ( Jaini_4 ) śakto mārgamākhyātumiti | na cāsamyaksaṃbuddhaḥ sarvadharmānabhisaṃboddhumalamiti | kathaṃ punareta
digātmāno vaiśeṣikaparikalpitā asattvādeva naiva nityāḥ nānityāḥ | asattvaṃ pūrvamāviṣkṛtam |
sāṃkhyīyamapi pradhānaṃ na nityam | kutaḥ ? traiguṇyasya
sattvādyananyathābhāve vyaktābhāvaḥ prasajyate /
tadvikārādvikāritvaṃ prakṛtestadabhedataḥ

3

yadi sattvādayo guṇāḥ nānyathā bhavanti hrāsavṛddhibhāvena, na tarhi kiñcittebhyo vyaktamutpadyate | athānyathā bhavanti, anityāstarhi prāpnuvanti | karmavaśādadoṣa iti cet, atra brūmaḥ |
na karma svakatotsargāt
yadi pratipuruṣaṃ karmāṇi buddhipūrvāṇyabuddhikṛtāni vā pradhāne vidyante sādhāraṇapradhānakalpanāvaiyarthyaṃ tarhi prāptamiti | kiñca,
jñavyaktātmakatā malāḥ /
prākpakṣe muktyabhāvaśca dvitīye 'nye 'pyupaplavāḥ

4

yadi tāni karmāṇi puruṣātmakāni nanvevaṃ sati mokṣābhāvaḥ prāpnoti | puruṣanityatve karmanityatvaprasaṅgāt | caśabdāt puruṣakartṛtvādidoṣāśca | 'dvitīye 'nye 'pyupaplavāḥ |'; prādhānātmakapakṣa ete ca doṣāḥ prasajantyanye 'pi copaplavāḥ sādhāraṇatvādakṛtābhyāgamānirmokṣaprasaṅgāt | tasmāt trīṇyeva ca sarvajñābhihitānyasaṃskṛtāni nityānīti siddham |
vyākhyātāḥ aṣṭau padārthāḥ- saṃskṛtāḥ pañca, trayaścāsaṃskṛtāḥ | etāvaccaitatsarvaṃ yaduta saṃskṛtaṃ cāsaṃskṛtaṃ ceti |
taccaitadāyatanadhātuvyavasthānena vyavasthāpyate |
dvādaśa khalvāyatanāni | cakṣurādīni dharmāyatanāntāni |
aṣṭādaśa dhātavaḥ | cakṣurdhātū rūpadhātuścakṣurvijñānadhāturyāvanmanodhāturdharmadhāturmanovijñānadhāturiti |
tatra tāvat
rūpaskandho hi netrādyā daśāyatanadhātavaḥ /
dharmasaṃjñe trayaskandhāḥ sāvijñaptirdhruvatrayāḥ

5

manaḥsaṃjñakamanyo 'pi saptavijñānadhātavaḥ /
iti |
kaḥ punarāyatanadhātvarthaḥ ? taducyate |
āyadvāraṃ hyāyatanaṃ dhāturgotraṃ nirucyate

6

taduktaṃ bhavati- cittacaitasikākhyamāyametāni tanvantītyāyatanāni | yasmātsapta cittadhātavaścatvāraścārūpiṇaḥ skandhā ebhyaścatuṣpratyayātmakebhyaḥ pratāyante tadutpattiṃ vā pratyāyante tasmādāyatanāni |
dhātvarthastu gotrārthaḥ | taduktaṃ bhavati- ekasmiṃñccharīraparvate 'ṣṭādaśa ( Jaini_6 ) dharmagotrāṇi- iti | dhruvadvayasyāpyatra pratinidhisthānīyāḥ prāptayo gotrabhūtā vidyante | ākāśaṃ ca sarvabhūtabhaumikarūpādhāramiti tadapyatrāstīti | svalakṣaṇadhāraṇādvā taddhātutvam |
atha kasmāddvādaśāyatanānyaṣṭādaśa ca dhātavaḥ pṛthaṅnirucyante ? nanvanyataranirdeśādgatārthametaditi | atrocyate |
yogarūpyānukūlyāderdvādaśāyatanīṃ muniḥ /
buddhyādyekatvadhīhānyai dhātūṃścāṣṭādaśoktavān

7

skandheṣu hi dṛśyamāneṣu yoginorasarvajñeyapratibimbakānyupatiṣṭhanti | dhātuṣvapi saptacittadhātupratibimbakāni sādṛśyād duravadhārāṇi bhavanti | dhātuskandhavyavasthā cāyataneṣūkteṣvabhihitakāraṇā bhavanti sulakṣā ceti dhātudeśanā | tadūrdhvaṃ skandhaprajñaptiḥ | yathoktam- "cakṣuḥ pratītya rūpaṃ cotpadyate cakṣurvijñānam | trayāṇāṃ sannipātāt sparśaḥ | sahajā vedanā cetanā" iti | tasmādāyatanāni dhātūnāṃ yoniḥ, dhātavaḥ skandhānāmiti |
'buddhyādyekatvadhīhānyai dhātūṃścāṣṭādaśoktavān |'; sapta vijñānadhātavo hi deśyamānā buddhyaikatvagrāhaṃ nivartayanti | piṇḍaikātmagrāhaṃ ca nivartayanti |
vaibhāṣāḥ punarāhuḥ- "rūpasaṃmūḍhānāmāyatanadeśanā | cittacaittasaṃmūḍhānāṃ skandhadeśanā | rūpacittasaṃmūḍhānāṃ dhātudeśanā | tīkṣṇendriyāṇāṃ vā skandhadeśanā | madhyendriyāṇāmāyatanadeśanā | mṛdvindriyāṇāṃ dhātudeśanā | evaṃ saṃkṣiṃptamapyavistararucīnām |"
athavā 'buddhyaikatvādidhīhānyai dhātūṃścāṣṭādaśoktavān |'; ye khalu buddhyaikatvamadhyavasitā ( Jaini_7 ) manasaścetanāyāṃ vā rūpacittaikatvaṃ vā teṣāṃ mamatva buddhinirāsārthamaṣṭādaśadhātūnuktavāniti |
kaḥ punarayaṃ ṣaḍbhyo vijñānakāyebhyo 'nyo manodhātuḥ ? na khalu kaścidanyaḥ | kiṃ tarhi ?
ṣaṇṇāmanyo nyatantratvātkāraṇaṃ yaddhi tanmanaḥ /
svaviṣayālambanakriyāpekṣayā vijñānāntarotpādanādiśaktyapekṣayā caikasya vijñānasya tridhā nirdeśaḥ kriyate- 'manaścittaṃ vijñānaṃ ca'; ityanāgatasyātītasyāpi bhūtabhāvinyā saṃjñayā vyapadeśaḥ | evaṃ sati "aṣṭādaśadhātavastraiyadhvikāḥ" ityabhidharmagrantho 'pyanulomito bhavati | sūtre 'pi coktam- "yatpunastadbhavati cittamiti vā mana iti vā" iti vistaraḥ | tadevaṃ vyācakṣāṇena bhavatā nityaṃ karaṇaṃ mano 'nityaścātmā kartā'; iti pratiṣiddhaṃ bhavati |
atha kasmāttadeva cakṣurvijñānādīnāṃ pañcānāmapyāśrayatvena noktamiti ?
atra brūmaḥ-
rūpyarūpāśrayāstitvātpañcānāṃ rūpyudāhṛtaḥ

8

cakṣurādīnāmasādhāraṇatvāditi |
atha yaduktam- 'sasaṃprayogā sahasaṃgraheṇa iti | kau punarimau saṃgrahasaṃprayogāvityetadapadiśyate |
skandhāyatanadhātūnāṃ svātmanā saṃgrahaḥ smṛtaḥ /
kṣaṇaparamāṇujātisaṃkhyānāṃ pratyekaṃ yathāyogaṃ saṃgraho veditavyaḥ | kasmāt ?
svātmanā nityamaviyogāt
tasmād dravyātmasaṃgrahaḥ | sacchabdanimittaṃ hi sato bhāvaḥ sattā dravyaṃ prakṛtyarthaḥ | dravyātmasaṃgrahaḥ pratyayārthaḥ, satkriyā vopacārasattārūpā | vaiśeṣikasattā tu nobhayamarthāntaratvāt | na hyarthāntaraṃ svātmopapadyate | kiñca, svātantryāt | niruktyapabhraṃśācca | nahi ghaṭena sattotpādyate | āvaraṇābhāvāttannityatvābhyu pagamācca | niruktyapi bhraśyate- sattāyogātsantī ti | syānmālyādivatsattāvānvā kriyāvaditi | yastvayaṃ saṃgravastvādiṣu saṃgrahaḥ proktaḥ sa kādācitkatvād gauṇo mantavyo na mukhyaḥ |
saṃprayogastu
samatvaṃ cittacaitasām

9

pañcabhiḥ samālambane prayujyanta iti | samprayuktāścittacaitasā eva dharmā nānya iti ||
atha ya ete sūtrāntareṣu skandhāyatanadhātusaṃśabditā dharmāḥ śrūyante te kimeṣveva saṃgrahaṃ gacchanti, āhosvinneti ? atrocyate |
tadākhyā ye 'nyasūtroktāsteṣāmeṣveva saṃgraham /
brūyācchāstranayābhijño buddhyāpekṣya svalakṣaṇam

10

tatra tāvacchīlaskandhādīnāṃ pañcānāṃ skandhānāṃ śīlaskandho rūpaskandhena saṃgṛhītaḥ | śeṣāḥ saṃskāraskandhena | daśa kṛtsnāyatanānyapyalobhasvābhāvyādaṣṭānāṃ dharmāyatanena | saparivāṇāṇi tu manodharmāyatanābhyāṃ pañcaskandhasvabhāvatvāt | ( Jaini_10 ) antye dve kṛtsnāyatane catuḥskandhasvabhāvatvāt, manodharmāyatanābhyām |
dhātūnāmapi ṣaḍ dhātavaḥ | tebhyaścatvāraḥ spraṣṭavyadhātūnām, pañcamo rūpadhātūnāṃ, ṣaṣṭhaḥ saptabhiścittadhātubhiḥ ||
anyonyasaṃgraho jñeyaḥ skandhādīnāṃ yathāyatham /
rūpaskandhasya daśasvāyatanadhātuṣu rūpiṣu saṃgraho veditavyaḥ | dharmāyatanadhātupradeśena trayāṇāmapi skandhānāṃ yathāyogadharmāyatanadhātubhyām | antyasya tu manaāyatanasya saptabhiścittadhātubhiriti ||
atha kasmādasaṃskṛtaṃ skandhairasaṃgṛhītam ? brūmaḥ |
nādhvasvapatanādibhyo nityānāṃ skandhasaṃgrahaḥ

11

ādiśabdānniṣkriyatvaskandhalakṣaṇaviyuktatvācceti ||
dharmaskandhasahastrāṇāmaśīterapi saṃgrahaḥ /
jñeyo 'vataraṇeṣveva taiḥ sanmārgāvatāraṇāt

12

aśītiḥ khalvavataraṇasahasrāṇi yairvineyāḥ sanmārgamavatāryante ||
kiṃ punasteṣāmekaikasya pramāṇam ? brūmaḥ | atrācāryāṇāṃ bhedaṃgatā buddhayaḥ | kecidāhuḥ
dharmaskandhapramāṇaṃ tu satyāderekaśaḥ kathā /
satyadhyānasamādhisamāpattivimokṣapratītyasamutpādaskandhādīnāmekaśaḥ kathā dharmaskandhaḥ | rāgādicaritapratipakṣo dharmaskandha ityācāryakam |
tatsatattvaṃ tu keṣāñcidvāṅnāmāpīṣyate paraiḥ

13

yeṣāṃ tāvadvāksvabhāvaṃ buddhavacanaṃ teṣāmaśītidharmaskandhasahastrāṇi rūpaskandhaikadeśena saṃgṛhītāni | yeṣāṃ punarnāmasvabhāvaṃ teṣāṃ saṃskāraskandhasaṃgṛhītāni | ayaṃ tvāgamaḥ- "jīvato bhagavato vāṅnāma svabhāvaṃ buddhavacanaṃ gauṇamukhyanyāyena | parinirvṛtasya tu nāmasvabhāvameva, na vāksvabhāvam, brahmasvaratvānmunīndrasya, lokavācāṃ tatsādṛśyānupapatteḥ ||"
kasmātpunarete ṣaḍ dhātavaḥ pṛthagucyante ? yasmādete
sattvaprajñaptyupādānaṃ maulaṃ ṣaḍdhātavo matāḥ /
proktāstadbhedato yasmādasmimāno nivartate

14

ete hi ṣaḍdhātavo garbhāvakrāntikāle maulaṃ sattvadravyaprajñaptyupādānam | katham ? yasmādayaṃ kāyākhyaḥ samucchrāyaḥ pṛthivīdhātunā khakkhaṭalakṣaṇena sandhārito bhūtāntaravṛttyudreko 'sthisnāyunakhadantaromādisaṃcayaḥ | abdhātunā dravasnehalakṣaṇena śleṣmarudhirādimayenābhiṣyanditasaṃśleṣitabhūtāntaraḥ | tejodhātunoṣṇasvabhāvena paripācitakledadaurgandhaḥ | vāyunā ca preraṇātmakena saṃcāritabhojanarasadhātuviṇmūtraśleṣmapittasaṃcayaḥ | nabhodhātunā ca mukhanāsikākarṇādicchidrajanitabhojanapānādipraveśaniṣkramaṇakriyaḥ | vijñānadhātunā vastūpalabdhilakṣaṇena vāyudhātukriyādhyāsinotpāditasaṃjanitāṅgapratyaṅgaceṣṭo maulaṃ sattvadravyamityupacaryate | indriyāṇi cakṣurādīni khalvatra bhūtagrahaṇena gṛhyante, caitasikā vijñānagrahaṇeneti prādhānyād bhūtacittagrahaṇam |
kimarthaṃ punareta eva dhātuṣaṭkamupadiṣṭam ? yasmādasya bhedāt 'asmimāno nivartate'; | katham ? ṣaḍdhātuprabhedādātmadṛṣṭinirāsaḥ | tannirāsādasmimānasamuddhātaḥ ||
'satkāyadṛṣṭipuṣṭatvāt'
ityatra punaḥ
kliṣṭameva hi vijñānaṃ
vijñānadhāturabhipretam | kasmāt ?
draṣṭavyaṃ janmani śrayāt /
yasmādete ṣaḍdhātavo janmano niśrayabhūtāstasmāt | 'kliṣṭameva vijñānaṃ'; atra draṣṭavyam |
kaḥ punarayamākāśadhāturanyaḥ punaḥ pṛthagākāśāt ? taducyate |
khadhātuḥ pṛthagākāśādrūpāyatanasaṃgrahāt

15

ākāśaṃ hi dharmāyatanasaṃgṛhītaṃ nityaṃ ca | ākāśadhātustu cākṣuṣo rūpāyatanasaṃgṛhītaḥ, ālokatamaḥsvabhāvo varṇaviśeṣo vātāyanacchidrādyabhivyaktarūpaḥ | tatpunaḥ
nabhaḥ khalu nabho dhātorāsanno hetureṣa tu /
bhūtānāṃ tāni tajjasya rūpasyaitattu cetasaḥ

16

uktaṃ hi bhagavatā- "pṛthivyapsu niśritā | āpo vāyau | vāyurākāśe | ākāśaṃ tu nityatvātsvapratiṣṭhitam" iti |
yadi khalu svapratiṣṭhamākāśaṃ kasmāttarhyuṃktam- ākāśamāloke sati prajñāyate |" brūmaḥ | naiṣa doṣaḥ | ādheyenādhāraprajñāpanāt | sarvasya khalu saṃskṛtasya mūrtikriyāpratilambhe gaganamādhāraḥ | athavākāśadhāturatrākāśaśabdenoktaḥ | sa hi brāhmaṇaḥ praṣṭā tasminnākāśadhātāvākāśasaṃjñītyata evoktamāloke sati prajñāyate | na cākāśamāloke sati prajñāyate, ( Jaini_14 ) anidarśanatvāt | eṣa akāśadhāturbhūtānāmāsanno niśrayaḥ | tāni tu tajjasyopādāyarūpasya | tadapi vijñānasya | vijñānamadhicaitasikānāṃ viprayuktānāṃ ca dharmāṇām | ata ākāśaṃ trailokyapratiṣṭhā | tadabhāve trailokyamapratiṣṭhitamanādhāraṃ, na prajñāyeta | tasmādākāśaṃ jagadutpattipralayanimittaṃ na nārāyaṇa iti siddham | gatametat ||
idānīṃ vaktavyam | ṣaṇṇāmadhyātmikānāṃ dhātūnāṃ ko 'nukramaḥ ? brūmaḥ |
pratyakṣavṛttiryattatprāgaprāptagrāhyato 'pi yat /
tato 'pi yaddavīyo 'rthaṃ paṭiṣṭhamitarādapi

17

pratyakṣavṛttīni khalu cakṣurādīni pañca prāguktāni | tebhyo 'pyaprāptagrāhiṇī dve prāgukte | tayorapi yadya(dda)vīyo 'rthaṃ tatprāguktam | prāptagrāhiṇāṃ tu 'paṭiṣṭhamitarādapi'; yatpaṭutaraṃ tatprāguktamiti ||
abhidharmadīpe vimāṣāprabhāyāṃ vṛttau prathamādhyāsya dvitīyaḥ pādaḥ ||
prathamādhyāye
tṛtīyapādaḥ |
idamidānīṃ vaktavyam | ya ete 'ṣṭādaśadhātavaḥ, eṣāṃ kati sanidarśanāḥ katyanidarśanāḥ ? kati sapratighāḥ katya pratidhāḥ ? kati vyākṛtāḥ katyavyākṛtā iti ? ata idaṃ pratāyate ||
sanidarśana ādyārthaḥ
ādyasya cakṣurdhātoryortho rūpadhātvākhyaḥ sa sanidarśanaḥ | saha nidarśanena nirdiṣṭa iti kṛtvā | nidarśanaṃ vāsya saṃbandhi vidyata iti sanidarśanaḥ ||
mūrtāḥ sapratighā daśa /
saptacittadhātūndharmadhātuṃ ca hitvā daśānye mūrtā dhātavaḥ 'sapratighā daśa'; |
pratigho nāma pratighātaḥ | sa ca trividhaḥ | āvaraṇaviṣayālambanapratighātaḥ | tatrāvaraṇapratighātaḥ svedeśe parasyotpattipratibandhaḥ | sa tu mūrtānāmeva saṃsthānavatāṃ paramāṇūnāṃ digdeśanirdeśyānāṃ dharmāṇām | yathā hastohastena pratihanyate upalo vopalena | viṣayapratighātaścakṣurādīnāṃ viṣayiṇāṃ rūpādiṣu sveṣu viṣayeṣu pratighātaḥ | yasya yasmin vṛttiḥ sannipātalakṣaṇā kāritrākhyā ca sa tasmin pratihanyate tato 'nyatrāvṛtteḥ | ālambanapratighātaścittacaittānāṃ sveṣvālambaneṣu pratighātaḥ ||
kaḥ punarviṣayālambanayorviśeṣaḥ ? yasminyasya kāritraṃ sa tasya viṣayaḥ | yaccittacaittairgṛhyate tadālambanam | tadihāvaraṇapratighātena daśānāṃ sapratighatvamanyonyāvaraṇāt |
'ye dharmā viṣayapratighātena sapratighā āvaraṇapratighātenāpi te'; iti ? catuṣkoṭikaḥ | prathamā koṭiḥ- saptacittadhātavodharmadhātupradeśaśca yaḥ saṃprayuktaḥ | dvitīyā- pañca viṣayāḥ | tṛtīyā- pañcendriyāṇi | caturthī- dharmadhātupradeśaḥ saṃprayuktakavarjaḥ |
'ye viṣayapratighātena sapratighā ālambanapratighātenāpi te'; iti paścātpādakaḥ- ye tāvadālambanapratighātena viṣayapratighātenāpi te syuḥ | viṣayapratighātena, nālambanapratighātena pañcendriyāṇi |
"yatrotpitsormanasaḥ pratighātaḥ śakyate paraiḥ kartum |
tatsapratighaṃ jñeyaṃ viparyayādapratighamiṣṭam ||"
iti bhadantakumāralātaḥ |
uktāḥ sapratighāḥ ||
kuśalādayo 'bhidhīyante |
anyatra rūpaśabdābhyāṃ ta evāvyākṛtā matāḥ

18

ta eva daśāvyākṛtā rūpaśabdadhātuvarjāḥ | tau hi triprakārau kuśalākuśalāvyākṛtau ||
śeṣāstridhā
saptacittadhātavo hi triprakārāḥ | dharmadhātuśca | saṃprayuktastriprakāraḥ, viprayukto 'saṃskṛtaśca | yathāśāstraṃ kaścit triprakāraḥ kaścidekaprakāraḥ saṃbhavato draṣṭavyaḥ |
kaḥ punaḥ kuśalārthaḥ ? śikṣitārthaḥ kuśalārthaḥ pravīṇavat | vipākahetāvaupamiko draṣṭavyaḥ | evamakuśalo 'pi avyākṛtastūbhayapakṣāvyākaraṇādavyākṛta ityabhiprāyaḥ ||
kati kāmadhātupratisaṃyuktāḥ kati yāvadapratisaṃyuktā iti | tadidamārabhyate |
iha sarve 'pi
kāmadhātau sarve 'pyaṣṭādaśa vidyante |
rūpadhātau caturdaśa /
rasagandhau savijñānau dhātū hitvā
gandharasadhātū tadvijñānadhātū ca hitvā | ārūpye
trayontimāḥ

19

agrapaścāntimaḥ smṛtaḥ | antāścetyupasaṃkhyānam | paścimā manodhātumanovijñānadhātudharmadhātava evamārūpyadhātau santi ||
kati sāsravāḥ katyanāsravāḥ
sāsravānāstravā antyāstrayaḥ
anantaroktāstatra sāsravāḥ duḥkhasamudayasatyasaṃgṛhītāḥ | anāsravāstu mārgasatyāsaṃskṛtasaṃgṛhītāḥ ||
śeṣāstu sāsravāḥ /
pañcadaśadhātavaḥ sāsravāḥ, āsravasaṃyogitvavyavakīrṇatvāṅgabhāvebhyaḥ |
kośakārastvāha- "anuśayānuśayanātsāsravāḥ |" tadetadabrahma | na | niruktānuśayārthāparijñānāt | niruktāparijñānaṃ tāvat | anuśayānuśayanāt sānuśayāḥ |
na sāsravā na yāvadoghāḥ | āsravā hi ābhavāgrādyāvadavīcimupādāya cittasantatiṃ strāvayanti svayaṃ ca sravantītyāsravāḥ | anuśayāstvanuśerate | kleśāḥ kliśnanti | granthā grathnanti | saṃyojanāni saṃyojayanti | oghāḥ apaharanti | iti svakriyādvāreṇaiteṣu vargeṣvetā nairuktyasaṃjñā niviśanta ityeṣā vyākhyānītirjyāyasī |
anuśayārtho 'pi yadi puṣṭyarthastena mārganirvāṇālambaneṣu mithyādṛṣṭyādiṣu poṣotkarṣadarśanāt, nirvāṇamārgayorapi rūpādivat sāsravatvaprasaṅga iti | gatametat ||
kati savitarkāḥ kati savicārā iti vistaraḥ |
sālambaprathamāḥ pañca sopacārāstrayastridhā

20

sālambanānāṃ dhātūnāṃ ye prathamāḥ pañca te savitarkāḥ savicārāḥ | 'trayastridhā'; | ye tvantyāstrayaste tredhā | savitarkāḥ savicārāḥ | vicāramātrāścāvitarkāḥ | avicārāśca | kāmadhātau prathame ca dhyāne vitarko naiṣu triṣu prakāreṣu praviśati | sa khalvavitarko vicāramātraśca ||
atrāha- yadi pañcavijñānakāyāḥ savitarkāḥ savicārāḥ kathaṃ tarhi avikalpā ityucyante ? brūmaḥ
nirvikalpaguṇasvārthāḥ
guṇaḥ svārtho yeṣāṃ te bhavanti 'guṇasvārthāḥ'; | ete hi
asmārādanirūpaṇāt /
avikalpā ityucyante | etau hi pradhānau vikalpau traiyadhvikadharmaviṣayau | ( Jaini_20 ) yogināṃ kṛtākṛtakarmāntapratyavekṣaṇā cittarakṣaṇe smṛtiḥ pradhānī bhavati | dharmasvasāmānyalakṣaṇahetuphalasaṃbandhādiṣu pravicayākhyaḥ prajñāsvabhāvaḥ prādhānyamanubhavati | atra tu
manobhaumī smṛtiḥ pūrvo dvitīyo dhīrnirūpikā

Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc