Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 201-220

201

ekena tāvatsaha vartate | vinānyenābhidhyādisaṃmukhībhāve akliṣṭacetaso vā tatprayogeṇa rūpiṇāmanyatamaniṣṭhāgamane |
dvābhyāṃ saha vartate | vyāpannacittasya prāṇivadye | abhidhyāviṣṭasya cādattādāne kāmamithyācāre saṃbhinnapralāpe vā |
tribhiḥ saha | vyāpannacittasya parakīyaprāṇimāraṇāpaharaṇe yugapat | abhidhyāviṣṭasya tatprayogeṇa rūpidvayaniṣṭhāgamane tribhireva |
caturbhiḥ saha vartate | bhedābhiprāyasya nandanavacane paruṣavacane vā | tatra hi mānasa eko bhavati vācikāstrayaḥ | abhidhyādigatasya vā tatprayoge 'nyatrayaniṣṭhāgamane |
evaṃ pañcaṣaṭsaptabhiryojyam |
aṣṭābhiḥ saha vartate | ṣaṭsu prayogaṃ kṛtvā pare saṃpreṣaṇena svayaṃ kāmamithyācāraṃ kurvataḥ samaniṣṭhāgamane | evaṃ tāvadakuśalaḥ ||
śubhaistu daśabhiryāvatsārdhaṃ naikāṣṭapañcabhiḥ /
śubhaiḥ khalu karmapathairyāvaddaśabhiḥ saha vartata ityutsṛṣṭiḥ | tadapavādoyam- 'naikāṣṭapañcabhiḥ'; | na khalvekena pañcabhiraṣṭābhirvā saha vartate |
tatra dvābhyāṃ saha vartate | kuśaleṣu pañcasu vijñāneṣu sthitasyārūpyasamāpattisaṃgṛhīte ca kṣayānutpādajñānasaṃprayuktāvijñānaṃ tatsaṃprayuktā ca prajñānadṛṣṭiriti |
tribhiḥ saha vartate | samyagdṛṣṭisaṃprayukte manovijñāne | yatra saṃvaro nāsti |
caturbhirakuśalāvyākṛtacittasyopāsakasya śrāmaṇerasaṃvarasamādāne |
ṣaḍbhiḥ kuśaleṣu pañcasu vijñāneṣu tatsamādāne |
saptabhiḥ kuśale manovijñāne tatsamādāna eva | akuśalāvyākṛtacittasya ca bhikṣusaṃvarasamādāne |
navabhiḥ kuśaleṣu pañcasu vijñāneṣu tatsamādāne, kṣayānutpādajñānasaṃprayukte ca manovijñāne tasminneva ca dhyānasaṃgṛhīte |
daśabhistato 'nyatra kuśale manovijñāne bhikṣusaṃvarasamādāna eva | sarvā ca dhyānānāsravasaṃvarasamāvartinī cetanānyatra kṣayānutpādajñānābhyām | saṃvaranirmuktena tvekenāpi saha syādanyacittasyaikāṅgaviratisamādāne | pañcāṣṭābhirapi syāt | kuśalamanovijñānasya dvipañcāṅgasamādāne yugapat |
kasyāṃ punargatau kati kuśalāścākuśalāśca karmapathāḥ saṃmukhībhāvataḥ samanvāgato vā santīti ?
vilāpadveṣapāruṣyāṇyuṣanti narake dvidhā

202

ete trayaḥ saṃbhinnapralāpapārūṣyavyāpādā nārake saṃmukhībhāva taḥ samanvāgamataśca vidyante |
tadvadeva matābhidhyā mithyādṛṣṭistathaiva ca /
kecitkhalu bruvate- abhidhyā mithyādṛṣṭiścāpi dvābhyāṃ prakārābhyāṃ vidyete |
anye punarāhuḥ- samanvāgamata evābhidhyāmithyādṛṣṭī vidyete | rañjanīyavastvabhāvāt, karmaphalapratyakṣatvācca |
taccaitadakāraṇam | tatra tāvattṛṣṇāvidyādhimātratamatvāditi pūrvamapākṣikaḥ |
abhidhyāditrayaṃ tadvatkurau pralapanaṃ dvidhā

203

kurau khalvevameva trayo 'bhidhyāvyāpādamithyādṛṣṭayaḥ |
anye punarāhuḥ- samānvāgamata eva na saṃmukhībhāvataḥ amamāparigrahatvāt, snigdhasantānatvādāghātavastvabhāvādapāpāśayatvācca ||
aśubhāstu daśānyatra
narakottarakurubhyāṃ kāmadhātau dvābhyāṃ prakārābhyāṃ daśāśubhā vidyante |
sarvatra kuśalāstrayaḥ /
śubhāstu 'trayaḥ'; | trayo 'nabhidhyāvyāpādasamyagdṛṣṭayaḥ sarvatra traidhātuke pañcasvapi gatiṣu dvābhyāṃ prakārābhyāṃ santīti |
ārūpyāryāsaṃjñināṃ ca rūpiṇaḥ sapta lābhataḥ

204

ārūpyeṣu khalvāryāṇāmevātītānāgatenānāsravasaṃvareṇa samanvāgamo 'styasaṃjñināṃ ca | dhyānasaṃvareṇa yāvadbhūbhyāśrayaṃ hyanāsravaśīlamārya utpāditanirodhitaṃ kṛtvā ārūpyeṣūpapanno bhavati tenātītena samanvāgato bhavati | ṣaḍbhūbhyāśrayeṇānāgatenāpi, na tu saṃmukhībhāvataḥ, ārūpyāṇāṃ catuskandhātmakatvādasaṃjñisattvānāṃ cācittakatvāt | bhūtacittapratibaddho hi tatsaṃvarasaṃmukhībhāvaḥ ||
kurūnsanarakānhitvā sarvatrānyatra te dvidhā /
kurūn hitvā narakāṃśca | anyatra gatau saṃmukhībhāvato hyete sapta kuśalāḥ karmapathā vidyante | saṃvaranirmuktā eva tu tiryakpreteṣu | saṃvarasaṃgṛhītā eva rūpadhātāvanyatrobhayathā |
te khalvete dvividhā karmapathāḥ
sarve vipākaniṣyandādhipatyaphaladā daśa

205

tatrākuśalaiḥ sarvairāsevitairbhāvitairbahulīkṛtairnarakeṣūpapadyate tadeṣāṃ vipākaphalam | saceditthatvamāgacchati sa manuṣyāṇāṃ sabhāgatām, prāṇātipātenālpāyuṣko bhavati | adattādānena bhogavyasanī | kāmamithyācāreṇa sapatnadāraḥ | mṛṣāvādenābhyākhyānabahulaḥ | paiśūnyenādṛḍhamitraḥ | pāruṣyeṇāmanojñaśabdaśrāvī | saṃbhinnapralāpenānādeyavākyaḥ | abhidhyayā tīvrarāgaḥ | vyāpādena tīvradveṣaḥ | mithyādṛṣṭyā tīvramohaḥ | itīdameṣāṃ niṣyandaphalam |
prāṇātipātenātyāsevitena bāhyā bhāvā alpaujaskā bhavanti | adattādānena parīttaphalā alpasasyā aśanibahulāḥ | kāmamithyācāreṇa rajo 'vakīrṇāḥ | mṛṣāvādena durgandhāḥ | paiśūnyenotkūlanikūlāḥ | pāruṣyeṇa duḥsparśāḥ kaṇḍukaprāyāśca | saṃbhinnapralāpena viṣamapariṇāmāḥ | abhidhyayā pacitaphalāḥ | vyāpādena kaṭukarmaphalāḥ | mithyādṛṣṭyā bījādapakṛṣṭaphalā aphalā vā | idameṣāmādhipatyaphalam |
tatpunaretat
duḥkhopasaṃhṛterduḥkhamalpāyuṣṭvantu māraṇāt /
tejonāśātkṛśaujastvamidaṃ tattrividhaṃ phalam

206

yattena parasya duḥkhā vedanā janitā tatonarakeṣūpapadyate | yadiṣṭaṃ jīvitamupacchinnaṃ tato 'lpāyuḥ | yattejo nāśitaṃ tena bāhyā bhāvāḥ kṛśaujasaḥ | evamanyeṣāmapi yojyam |
kuśalānāmapi karmapathānāmevameva tatphalatrayaṃ viparyayeṇa lakṣayitavyam | prāṇivadhaviratyā sevitayā deveṣūpapadyate | saceditthatvamāgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāṃ dīrghāyurbhavati | tadādhipatyenaiva bāhyā bhāvā mahojaso bhavantīti | sarvaṃ viparyayeṇa draṣṭavyam ||
atra pūrvaṃ yāni pañca phalānyuktāni teṣāṃ kataratkarma katibhiḥ phalaiḥ saphalam ?
ānantaryapathe karma phalavatpañcabhiḥ phalaiḥ /
caturbhistvamalenāryaṃ tadvadanyacchabhāśubham

207

prahāṇamārge samale pañcabhiḥ phalaiḥ karma saphalaṃ bhavati | tulyā adhikā api tasya paścādutpannāḥ sadaśā dharmā niṣyandaphalam | vipākaphalaṃ svabhūminiyato vipākaḥ | visaṃyogaphalaṃ yatkleśaprahāṇam | puruṣakāraphalaṃ ye tadbalasamutpannā dharmāḥ | na tathā sahabhuvaḥ | yaccānantarotpanno vimuktimārgaḥ, yaccānāgataṃ bhāvyate, yacca tatprahāṇaṃ tadbalena hi tatprāptyupattiḥ | adhipatiphalaṃ svabhāvādanye sarvasaṃskārāḥ pūrvotpanna varjjā iti draṣṭavyam | prahāṇamapi tanmārgasyādhipatiphalaṃ yujyate | tadādhipatyena tatsākṣātkaraṇādityanye | yattu nirmalaprahāṇamārge karma taccaturbhiḥ phalaiḥ saphalaṃ vipākaphalaṃ muktvā | 'tadvadanyacchubhāśubham |'; anyadapi sāsravaṃ yacchubhāśubham, yacca prahāṇamārgādanyatkuśalasāsravaṃ karmaṃ yaccākuśalaṃ tadapi caturbhireva phalaiḥ saphalaṃ visaṃyogaphalaṃ tyaktvā ||
tato 'nyannirmalaṃ jñeyaṃ tribhiravyākṛtaṃ tathā /
śeṣaṃ punaranāsravaṃ yatprahāṇamārgādanyat, yaccāvyākṛtaṃ tattribhirvipākavisaṃyogaphalaṃ muktvā |
phalaṃ śubhasya catvāri dve trīṇi ca śubhādayaḥ

208

kuśalasya karmaṇaḥ kuśalā dharmāścatvāri phalāni vipākaphalaṃ hitvā | akuśalā dve puruṣakārādhipatiphale | avyākṛtāstrīṇi niṣyandavisaṃyogaphale hitvā ||
śubhādyāstvaśubhasya dve trīṇi catvāri ca kramāt /
akuśalasya karmaṇaḥ kuśalā dharmā dve puruṣakārādhipatiphale | akuśalāstrīṇi vipākavisaṃyogaphale hitvā | avyākṛtāścatvāri visaṃyogaphalaṃ hitvā | avyākṛtamapi hyakuśalānāṃ niṣyandaphalamasti | yathā kāmāvacare satkāyāntargrāhadṛṣṭī | sarveṣāṃ duḥkhadarśanaprahātavyānāṃ samudayadarśanaprahātavyānāṃ ca sarvatragānām |
avyākṛtasya te tu dve trīṇi trīṇi śubhādayaḥ

209

avyākṛtasya karmaṇaḥ kuśalā dharmāḥ dve puruṣakārādhipatiphale | akuśalāstrīṇi visaṃyogaphale hitvā | avyākṛtasya tānyeva trīṇi ||
sarve catvāryatītasya madhyamasya ca bhāvinaḥ /
madhyamā dve svakasyaiva trīṇyanāgāmijanmanaḥ

210

tatra 'sarve'; iti traikālikāḥ | atītasya karmaṇo 'tītānāgatapratyutpannā dharmāścatvāri phalāni visaṃyogamapāsya | pratyutpannasyāpi karmaṇo 'nāgatā dharmāścatvāri phalānyetānyeva | vartamānāstu dharmā vartamānasya karmaṇaḥ dve puruṣakārādhipatiphale | ajātasya tvajātā dharmāstrīṇi phalāni niṣyandavisaṃyogaphale hitvā ||
catvāryekabhuvo dve vā trīṇi cāparabhūmikāḥ /
svabhūmikā dharmāḥ karmaṇo yathāsaṃbhavaṃ catvāri phalāni visaṃyogaphalaṃ hitvā | anyabhūmikā dharmāḥ te cedanāsravāstrīṇi, vipākavisaṃyogaphale hitvā | niṣyandaphalaṃ hyadhātupatitānāmanyabhūmikaṃ na vāryate | sāsravāśced dve, puruṣakārādhipatiphale |
śaikṣādyāstrīṇi śaikṣasya ta evāśaikṣakarmaṇaḥ

211

śaikṣasya karmaṇaḥ śaikṣā dharmāstrīṇi phalāni, vipākavisaṃyogaphale ( Jaini_181 ) hitvā | aśaikṣā apyevam | naivaśaikṣānāśaikṣāstrīṇyeva niṣyandavipākaphale hitvā ||
aśaikṣasya tu karmaṇaḥ
ekaṃ trīṇi dvayaṃ caiva śaikṣādyāḥ paścimasya tu /
dve dve pañca yathāsaṃkhyaṃ
aśaikṣasya khalu karmaṇaḥ śaikṣā dharmā ekamadhipatiphalam, aśaikṣāstrīṇi vipākāvisaṃyogaphale hitvā | naivaśaikṣānāśaṃkṣā dve puruṣakārādhipatiphale | naivaśaikṣānāśaikṣāṇāṃ punaḥ śaikṣā dharmā dve puruṣākārādhipatiphale | evamaśaikṣāḥ | naivaśaikṣānāśaikṣāḥ pañcaphalāni |
dṛggheyasya tu karmaṇaḥ

212

trīṇi catvāri caikaṃ ca dṛṣṭiheyādayaḥ smṛtāḥ /
darśanaheyasya khalu karmaṇaḥ darśanaheyā dharmāstrīṇi phalāni, vipākavisaṃyogaphale hitvā | bhāvanāheyāścatvāri, visaṃyogaphalaṃ hitvā | apraheyā ekamadhipatiphalam |
te tvabhyāsapraheyasya dve catvāri tridhā matāḥ

213

kramādekadvicatvāri te tvaheyasya karmaṇaḥ /
bhāvanāheyasya khalu karmaṇo darśanaheyā dharmāḥ dve, puruṣakārādhipatiphale | bhāvanāheyāścatvāri visaṃyogaphalaṃ hitvā | apraheyāstrīṇi, vipākaniṣyandaphale hitvā | apraheyasya tu karmaṇo darśanaprahātavyā dharmā ekamadhipatiphalam | bhāvanāheyā dve, puruṣakārādhipatiphale | apraheyāścatvāri vipākaphalaṃ hitvā ||
atha kimekaṃ karmaikaṃ janmākṣipati, athānekam ? tadādarśyate-
ekenākṣipyatejanma bhūribhiḥ paripūryate

214

ekena khalu karmaṇā sakalamekaṃ janmākṣipyate | bahubhistu paripūryate | tadyathā citrakara ekayā vartyā katsnaṃ rūpamākṣipati, bahvībhiḥ paripūrayati tadvaditi |
atha yaduktaṃ bhagavatā- "karmasvako 'yaṃ bhikṣavo lokaḥ" iti | tatkeyaṃ karmasvakatā nāma ? tadārabhyate-
kuśalaṃ vāthavā pāpaṃ yadatītaṃ dadatphalam /
svaṃ kāyavāṅmanaskarma sā karmasvakatā matā

215

yatkhalu kāyavāṅmanaskarma svayaṃ kṛtaṃ kuśalākuśalamabhyatītaṃ dadatphalaṃ sā karmasvakatā draṣṭavyā ||
kathaṃ punaḥ pratikṣaṇabhidureṣu saṃskāreṣu parasparākṛtasaṅketeṣu satsu, asati ca nitye kartari bhoktari ca karmasvakatābhidhīyate ? tadatra pratisamādhīyate-
saṃvṛtyā skandhasantāne tatkriyāphaladarśanāt /
kartṛtā bhoktṛtā coktā niṣiddhā śāśvatasya tu

216

svātmābhyudayaviśeṣārthaḥ khalu karmārabhyate | kaścidahaṃ viśiṣṭajñānavijñānasaukhyarūpakāntilāvaṇyasauṣṭhavayuktaṃ janma pratilabheyeti | śāśvate tvātmani niṣkriye pūrvapaścādviśeṣābhāvāt kartṛtvaṃ cātyantāpadhvastayuktividhānam | skandhasantāne tu viśiṣṭaskandhāntarotpattau satyāṃ bījajalābhiṣekādyanugrahād viśiṣṭaphalotpattivaditi | pūrvamevāviṣkṛtametaditi ||
idamidānīṃ vaktavyam |
syātkarmasvakatā nāsti tasya ceti catuṣkikā /
syātkhalu karmasvakatā nāpi ca tasya karmaṇo vipāke 'vasthita iti catuṣkoṭikā |
prathamā tatphalasthasya vihānāttasya karmaṇaḥ

217

yadi tasya karmaṇaḥ phale 'vasthitastacca karma vihīnaṃ bhavati ||
dvitīyā tatphalasthasya karmaṇā tena cānvayāt /
tṛtīyobhayayuktasya caturthyanubhayasya tu

218

syātkarmasvakatā nāpi tatphalaṃ vedayiṣyati /
dvitīyā catuṣkoṭikā | tatra prathamā koṭiḥ-
tatphalāvasthitasyādyā jñeyā taccarame phale

219

dvitīyā dhruvapākasya tadvipākānavasthite /
tṛtīyā dvayasadbhāvā caturthī tūbhayaṃ vinā

220

tṛtīyā catuṣkoṭikā-
syātkarmaṇānvitaścaiva no ca tatphalavedanam /
syātkhalu karmaṇā samanvāgato na ca tasya karmaṇaḥ phalaṃ vedayate | catuṣkoṭikā |
ādyā dattavipākena niruddhānāgatādinā

Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc