Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 181-200
yataḥ khalu bhūmerviraktaḥ pṛthagjanaḥ sa ca sthiro bhavatyaparihāṇadharmā sa tatropapadyavedyaṃ karma nākṣipati | trividhamanyatkaroti | āryapudgalastu vītarāgo na ca parihāṇadharmā tatropapadyavedyamaparaparyāyavedanīyaṃ ca karma na karoti | na hyasau bhavyaḥ punaradharimaṃ bhūmimāyātum | aniyataṃ tu kuryād dṛṣṭadharmavedanīyaṃ yatropapannaḥ kāmadhātau bhavāgre ca | parihāṇadharmāpi tvāryaḥ kāmadhātau vītarāgaḥ, bhavāgrādvā, tayorupapadyāparaparyāyavedanīyaṃ karmābhavyaḥ kartum | kiṃ kāraṇam ? phalāddhyasau parihīṇo bhavati | na cāsti phalaparihīṇasya kālakriyeti |
atha kimantarābhavikaḥ karmākṣipati nākṣipati ? ākṣipatītyāha | ( Jaini_143 ) tatra kāmāvacaro 'ntarābhavaḥ dvāviṃśatividhaṃ karmākṣipati | pañca garbhāvasthāḥ kalalārbudaghanapeśīpraśākhāvasthāḥ | pañca jātāvasthāḥ | bālyakaumārayuvamadhyamasthavirāvasthāḥ | tā etā niyatāniyatabhedena viṃśatirākṣipyante, ekanikāyatvāt | ata evāntarābhavavedanīyaṃ karma noktam | upapadyavedanīyenaiva tasyākṣepāt ||
kīdṛśaṃ punaḥ karma niyataṃ bhavatyaniyataṃ vā ?
yadārtraraudracittena karmābhīkṣṇaṃ niṣevyate /
satkṣetre kriyate yacca phalaṃ tasya niyamyate
yadi karma raudreṇa tīvrakleśānugatena cittena kṛtaṃ bhavati, yacca ghanaśraddhāsalilābhyukṣitena kriyate, yacca mṛdvapyabhīkṣṇaṃ niṣevyate, yacca kiñcidguṇavati kṣetre kriyate śubhamaśubhaṃ vā phalaṃ tasya karmaṇo niyamyate ||
atha dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma kīdṛśamityucyate-
kṣetrāśayaviśeṣācca phalaṃ sadyo vipacyate /
nirodhavyutthitādau ca sadyaḥ kālaphalakriyā
tatra kṣetraviśeṣādyathā da(?) kṣajātakādiṣu | āśayaviśeṣādyathā bakalāta(?) syokṣanirmocanādiṣu |
kīdṛśe punastat kṣetre viśiṣṭaṃ bhavati yatra dṛṣṭe dharme vipāko vipacyate ? buddhapramukhastāvadbhikṣusaṃgho | 'nirodhavyutthitādau ca sadyaḥ kālaphalakriyā |'; pañcasu ca pudgaleṣu kṛtaṃ nirodhasamāpattya raṇāmaitrīdarśanamārgādarhatphalādvyutthiteṣu kārāpakārā dṛṣṭadharmavedanīyaphalā bhavanti | nirodhasamāpatteḥ khalu vyutthitaḥ parāṃ śāntiṃ labhate | nirvāṇasadṛśadharmānubhavanāt | araṇāvyutthitasyāpyapramāṇasattvahitādhyāśayapravṛttā santatirvartate | evaṃ maitrīvyutthitasya | strautaāpannasyāpi nirmalajñānalābhāt | arhato 'pi sarvakleśaprahāṇānnirmalā vartante ||
niyatavipākasya ca karmaṇaḥ śubhāśubhasya yā bhūmistadatyantavairāgyāttatkarma dṛṣṭe dharme vipacyata ityataḥ
tadbhūmyapunarutpatteḥ
dṛṣṭadharmavedanīyaṃ saṃgṛhītaṃ bhavati | kīdṛśaṃ punaretatkarma ?
vipākaniyataṃ ca yat /
taccaitatkarma vipākaniyataṃ draṣṭavyam |
tacca dṛṣṭaphalaṃ vidyāt
dṛṣṭe dharme khalu tasya vipāko vipacyate | kataratpunaretat ?
karmādaḥ paripūrakam
nākṣepakamiti ||
vipākaḥ khalu vedanāpradhāna ityata idaṃ vicāryate | syātkarmaṇaścaitasikyeva vedanā vipāko na kāyikī ? syātkāyikyeva na caitasikī syādityāha-
kuśalasyāvicārasya caitasikyeva vedanā /
vipākaḥ kāyikī tviṣṭā duḥkhavedyasya karmaṇaḥ
kuśalaṃ khalvavicāraṃ karma dhyānāntarātprabhṛti yāvadbhavāgram | tasyāvicārasya kuśalasya karmaṇaścaitasikyeva vedanā vipākaḥ | kasmānna kāyikī ? tasyāḥ avaśyaṃ savitarkavicāratvāt | kāyikyeva tvaśubhasya duḥkhavedanāyasya kāyikyeva vedanā vipākaḥ | kasmānna caitasikī ? caitasikaṃ hi daurmanasyaṃ na vipākaḥ |
yattarhi karmavaśātsattvānāṃ cittakṣepaḥ tatsaṃprayuktā vedanā kathaṃ na vipākaḥ ? na hi tatra cittaṃ karmaṇo vipākaḥ | kiṃ tarhi ? yo mahābhūtātāṃ prakopaḥ sa vipākaḥ | tatastajjātaṃ cittaṃ vipākaśabdenopacaryate ||
punaścaturvidhaṃ karmoktam- "asti karma kṛṣṇaṃ kṛṣṇavipākam | asti śuklaṃ śuklavipākam | asti karma kṛṣṇaśuklaṃ kṛṣṇaśuklavipākam | astyakṛṣṇamaśuklamavipākaṃ karma karmakṣayāya saṃvartate'; iti | tatra
sapākamaśubhaṃ kṛṣṇaṃ sapākaṃ rūpajaṃ sitam /
śubhāśubhaṃ dvidhā kāme nirmalaṃ tatprahāṇakṛt
aśubhaṃ khalu karma ekāntena kṛṣṇaṃ kliṣṭatvāt | kṛṣṇavipākaṃ cāmanojñavipākatvāt | rūpāptantu śubhamekāntena śuklam, akuśalenāvyavakīrṇatvāt | śuklavipākaṃ ca manojñavipākatvāt |
ārūpyāptaṃ kasmānnocyate ? yatra hi dvividho 'sti vipākaḥ- antarābhavikaścopapattibhavikaśca; trividhasya ca kāyavāṅmanaskarmaṇastatraivoktamiti |
"kāmāptaṃ śuklaṃ kuṣṇaśuklamakuśalavyavakīrṇatvāt, kṛṣṇaśuklavipākaṃ vyavakīrṇavipākatvāt |" santānata etadvyavasthāpitaṃ na svabhāvato na hyevaṃjātīyakamevaṃ karmāsti vipāko vā yatkṛṣṇaṃ ca syācchuklaṃ ca, anyonyavirodhāt | nanu caivamakuśalasyāpi karmaṇaḥ kuśalavyavakīrṇatvātkṛṣṇaśuklatvaṃ prāpnoti ? nāvaśyamakuśalaṃ kuśalena vyavakīryate | kāmadhātau tvasya balavatvātkuśalantu vyavakīryate durbalatvāditi |
anāsravaṃ karmaiṣāṃ trayāṇāṃ karmaṇāṃ kṣayāya prahāṇāya saṃvartate | taddhyakṛṣṇamakliṣṭatvādaśuklaṃ vipākaśuklatābhāvāt | ābhiprāyiko 'pyeṣa śuklaśabdaḥ | uktaṃ tu bhagavatā mahatyāṃ śūnyatāyāmaśaikṣadharmānārabhya- ( Jaini_147 ) "ime te ānanda, dharmā ekāntaśuklā ekāntānavadyāḥ" iti | śāstre ca- "śukladharmāḥ katame ? kuśalā dharmā anivṛtāvyākṛtāśca |" iti | avipākaṃ dhātvapatitatvāt pravṛttivirodhācca |
kiṃ punaḥ sarvamanāsravaṃ karma sarvasyāsya trividhasya karmaṇaḥ kṣayāya saṃvartate ? netyucyate | kiṃ tarhi ?
casasro dṛkpathā dṛṣṭau cetanābhāvanāpathāt /
ānantaryapathāḥ kāme karmaitatkṛṣṇanāśakṛt
navame cetanā yā tu sā kṛṣṇākṛṣṇayāghātinī /
antānantaryamārgasthā dhyāne dhyāne sitasya tu
tatra darśanamārge tāvaccatasṛṣu dharmajñānakṣāntiṣu kāmavairāgye cāṣṭāsvānantaryamārgeṣu yā cetanā dvādaśaprakārā sā kṛṣṇasya karmaṇaḥ prahāṇakārī | kāmavairāgyānantaryamārgeṇāvaseyā cetanā sā kṛṣṇaśuklakarmakṣayakārī | dhyāne dhyāne tvānantaryamārge paścime yā cetanā caturvidhā sā śuklakarmāpahantrī |
kiṃ punaḥ kāraṇamantyenaivānantaryamārgeṇa kuśalasya karmaṇaḥ prahāṇaṃ nānyena ? na hi tasya svabhāvaprahāṇaṃ prahīṇasyāpi saṃmukhībhāvāt | kiṃ tarhi ? tadālambanakleśaprahāṇāt | ato yāvadeko 'pi tadālambanaḥ kleśaprakāro ( Jaini_148 ) 'sti tāvadasya prahāṇaṃ nopalabhyate | taccaitadasat | prahīṇaṃ hi tat, na tu vihīnam | ataḥ samudācaratīti | gatametat ||
sūtra uktam- "trīṇi duścaritāni | kāyaduścaritaṃ vāṅmanoduścaritam | evaṃ sucaritāni" iti | teṣāṃ kaḥ svabhāvaḥ ? tatra tāvat-
kāyādyakuśalaṃ karma sarvaṃ duścaritaṃ matam /
sarvamiti sasāmantakamaulapṛṣṭhamityarthaḥ |
abhidhyādīnyapi trīṇi manoduścaritatrayam
sarvamevākuśalaṃ kāyakarma kāyaduścaritam | evaṃ vāṅmanoduścaritam | akarmasvabhāvānyapi tvabhidhyādīni manoduścaritasvabhāvāni |
"abhidhyādaya eva karmasvabhāvāni" iti sthitibhāgīyāḥ | tacca na, karmakleśaikatvadoṣāt | sthitibhāgīyā nāma śākyāḥ sva(śva?) lāṃgūlikadvitīyanāmānaḥ | te khalvabhidhyādīni manaskarmasvabhāvānīcchanti | teṣāṃ ( Jaini_149 ) karmakleśaikatvasaṅkaraḥ prāpnoti | kośakāraḥ- "ko 'tra doṣaḥ" ? yadi kaścitkleśaḥ karmāpi syādvāyasaḥ sārasaḥ syāt | karmakleśānāṃ cātyantasvabhāvaprabhāvakriyāphalabhedabhinnānāmekatvaparikalpaiḥ sāṃkhyīyādidarśanamabhyupagataṃ syāt |
'api'; śabdātpunaratra sūtroktāstrayo vaṅkāstrayo doṣāstrayaḥ kaṣāyā ākṛṣyante | teṣāṃ punaridaṃ lakṣaṇaṃ yathākrameṇa | śāṭhyajaṃ kāyakarma kāyavaṅka ( Jaini_150 ) ityucyate | kuṭilānvayatvāt | evaṃ śāṭhyajaṃ vāṅmanaskarma vāṅmanovaṅka ityucyate | dveṣajāḥ punasta eva trayo doṣā ityākhyāyante, cittapradoṣānvayatvāt | rāgajaṃ punaḥ kāyakarma kāyakaṣāya ityuktaṃ rañjanātmakatvāt | evaṃ vāṅmanaḥkaṣāyau draṣṭavyau | tāni punaḥ kuśalāni kāyavāṅmanaskarmāṇi trīṇi sucaritāni boddhavyāni | etānyeva trīṇi śauceyānyuktāni |
aśaikṣasantāne trīṇi mauneyānyucyante | tatra kāyasucaritaṃ kāyamauneyaṃ vāksucaritaṃ vāṅmauneyaṃ mana eva tu mithyāsaṃkalpoparamānmunirityākhyāyate | taduparamāddhi kāyavāgjalpoparamo bhavati | muneridaṃ mauneyamiti niruktiḥ | ( Jaini_151 )
kasmātpunararhata eva mauneyāni ? tasya paramārthamunitvāt | sa khalu sarvakleśajalpoparamānmunirityucyate |
eṣā punarmauneyaśauceyadeśanā mithyāmaunaśaucābhiyuktānadhikṛtyadeśiteti tadetatsaha mauneyaśauceyarnirdiṣyate ||
śubhaṃ tatsānabhidhyādi proktaṃ sucaritatrayam /
dvayaṃmaulamadaḥ karma mārgā daśa śubhāśubhāḥ
dvayaṃ punaretatsucaritaduścaritākhyaṃ yanmaulaṃ te daśa śubhāścāśubhāśca karmapathā bhavanti prayogapṛṣṭhavarjyāḥ |
tatra kāyasucaritasya pradeśaḥ pṛyogapṛṣṭhākhyo madyādiviratidānejyādikaḥ | vāksucaritasya priyavacanādikaḥ | manaḥsucaritasya śubhā cetanā |
kāyaduścaritasyāpi pareṣāṃ jīvitabhogadārāpahāraprayogapṛṣṭhākhyaḥ | vāgduścaritasyāpyapriyavacanādyākhyaḥ | manoduścaritasyāpyakuśalaṃ manaskarmai..................steṣāṃ nātyaudārikatvāt |
yastu prāṇātipātādattādānakāmamithyācāraviratyākhyo maulaḥ sa kuśalaḥ karmapathaḥ, tasyaudārikatvena mahānuśaṃsatamaphalatvāt | yastu pareṣāṃ jīvitabhogaparadārāpahārakāyaparispandaḥ sa maulaḥ sa cākuśalaḥ karmapathaḥ | evaṃ yathāsaṃbhavamanyeṣāṃ draṣṭavyamiti ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau caturthādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ |
caturthādhyāye
tṛtīyapādaḥ |
idamidānīṃ vaktavyam | ye ete daśakarmapathā eṣāṃ kati vijñaptisvabhāvāḥ katyavijñaptisvabhāvāḥ katyubhayasvabhāvāḥ ?
tatrākuśalānāṃ tāvat-
kāritāḥ ṣaḍavijñaptirdvyātmaikaste 'pi ṣaṭ kṛtāḥ /
tatra prāṇātipātādattādānamṛṣāvādapaiśūnyapāruṣyasaṃbhinnapralāpāḥ | ete nāvaśyaṃ vijñaptisvabhāvāḥ | pareṇa kārayato maulīvijñaptyabhāvāt | kāmamithyācārastu nityaṃ dvyātmakaḥ, tasya pareṇāśakyatvāt | te 'pi 'ṣaṭ kṛtāḥ'; yadā svayameva prāṇātipātādīn ṣaṭ karmapathān karoti tadā dvyātmāno bhavanti | vijñaptyavijñaptisvabhāvatvāt |
kuśalānāṃ punaḥ
śubhāḥ sapta dvidhā jñeyā ekadhaite samāhitāḥ
sapta khalu rūpiṇaḥ kuśalāḥ karmapathāḥ dvidhā bhavanti | vijñaptyadhīnatvāt samāhitaśīlasya | dhyānānāsravasaṃvarasaṃgṛhītāstvavijñaptisvabhāvā eva | samāhitasya vijñaptyabhāvāt |
yā sāmanteṣvavijñaptiḥ pṛṣṭheṣu tu viparyayaḥ /
sāmantakaḥ khalu yadā tīvreṇa paryavasthānena prayogamārabhate, prasādena vā ghanarasena tadā dvisvabhāvā | yadā mṛdunā tadā vijñaptireva | viparyayeṇa tu pṛṣṭheṣvavaśyamavijñaptiḥ | yadi punaḥ karmapathaṃ kṛtvā punastatravānuceṣṭate syādvijñaptirapīti | tīvreṇa tu prahāreṇa jīvitādvyaparopayati | tatra yā vijñaptistatkṣaṇikā cāvijñaptiḥ sa maulaḥ karmapathaḥ | dvābhyāṃ hi kāraṇābhyāṃ prāṇātipātāvadyena spṛśyate | prayogataḥ phalaparipūritaśca | tata ūrdhvamavijñaptikṣaṇāḥ pṛṣṭhībhavanti | yāvaddhataṃ paśuṃ kṛṣṇāti śodhayati vikrīṇāti pacati khādati kīrtayati | yadi tāvadasya vijñaptikṣaṇā api pṛṣṭhaṃ bhavanti | evamanyeṣvapi yathāsaṃbhavaṃ yojyam |
abhidhyādīnāṃ nāsti prayogo na pṛṣṭhaṃ saṃmukhībhāvamātrādeva karmapathāḥ |
sūtre bhagavatoktam- "prāṇātipāto bhikṣavastrividhaḥ | lobhajo dveṣaja mohajaḥ, yāvanmithyādṛṣṭiḥ" iti | tatraiṣāṃ karmapathānāṃ keṣāñcillobhena niṣṭhā, keṣāñcid dveṣeṇa, keṣāñcinmohena | sarveṣāmapi
prayogastu trimūlotthaḥ
prayogasteṣāmakuśalamūlatrayājjātaḥ | tatra lobhajaḥ prāṇātipātastaccharīrāvayavārthaṃ mṛgalubdhānāmaurabhrikamātsikaśākuntakādīnāṃ ca | dveṣajo yathā vairaniryātanārtham | mohajo yājñikānāṃ dharmabuddhyā rājñāṃ ca dharmapāṭhakaprāmāṇyāddhiṃsatām | pārasīkādīnāṃ ca dharmabuddhyā mātaraṃ pitaramabhighnatām |
lobhajamadattādānaṃ yastenārthī taddharati | dveṣajaṃ vairaniryātanārtham | mohajaṃ yathā rājñāṃ dharmapāṭhakaprāmāṇyād dṛṣṭanigrahārtham | yathā ca duṣṭabrāhmaṇā āhuḥ- "sarvamidaṃ prajāpatinā brāhmaṇebhyo dattaṃ brāhmaṇānāṃ daurbalyādvṛṣalāḥ paribhuñjante | tasmādapaharan brāhmaṇaḥ svamādatte svameva tu koṣṭhaṃ vaste svaṃ dadāti" iti |
lobhajaḥ kāmamithyācāraḥ paradārādiṣu tatsaṃrāgādabrahmacaryam | dveṣajo vairaniryātanārtham | mohajo yathā pārasīkānāṃ mātrādigamanam | gosave ca yajñe "upahā uadakaṃ cūṣayati, tṛṇāni cchinatti, upaiti mātaramupasvasāramupasagotrāmiti |"
mṛṣāvādādayo lobhajā dveṣajāśca yathā pūrvamuktam | mohajo mṛṣāvādo yathāha-
"na narmayuktamanṛtaṃ hinasti
na strīṣu rājanna vivāhakāle |
prāṇātyaye sarvadhanāpahāre
pañcānṛtānyāhurapātakāni ||" iti |
paiśūnyādayastu mithyādṛṣṭipravartitā mohajā yaśca vedādyasacchāstrapralāpaḥ |
abhidhyādyāstrimūlajāḥ
abhidhyādayastu lobhādanantarasaṃbhūtatvāt trimūlajāḥ |
uktāḥ akuśalāḥ karmapathāḥ |
kuśalāḥ prayogapṛṣṭhāśca kuśalatrayamūlajāḥ /
kuśalānāṃ tu prayogaḥ pṛṣṭhaṃ ca trimūlottham | teṣāṃ kuśalacittasamutthitatvāt, tatra ca tadbhāvāt |
kena punareṣāṃ karmapathānāṃ samāptirbhavati ? tadidamapadiśyate-
dveṣeṇa vadhapāruṣyavyāpattīnāṃ samāpanam
prāṇātipātapāruṣyavyāpādānāṃ khalu dveṣeṇa niṣṭhā bhavati | parityāgaparuṣacittasaṃmukhībhāvāt ||
steyasyānyāṅganāyāterabhidhyāyāśca lobhataḥ /
adattādānaparastrīgamanābhidhyānāṃ lobhena niṣṭhā |
mithyādṛśastu mohena
mithyādṛṣṭeḥ khalu mohena samāptirbhavati | adhimātramūḍhābhihitāṃ niṣṭhāpayati |
tadanyeṣāṃ tribhirmatam
ke punaranye ? mṛṣāvādapaiśunyasaṃbhinnapralāpāḥ | teṣāṃ tribhirapi niṣṭhā lobhena dveṣeṇa mohena vā ||
athaiṣāṃ caturṇāṃ kāṇḍānāṃ kimadhiṣṭhānam ? taducyate-
caturṇāmapyadhiṣṭhānaṃ jñeyameṣāṃ yathākramam /
prāṇinaścātha bhogāśca nāmarūpaṃ ca nāma ca
tatra sattvādhiṣṭhānā vadhādayaḥ | bhogādhiṣṭhānāḥ parastrīgamanādayaḥ | nāmarūpādhiṣṭhānā mithyādṛṣṭiḥ | nāmakāyādhiṣṭhānā mṛṣāvādādayaḥ ||
kathaṃ punaḥ prāṇātipātaṃ svayaṃ kurvataḥ karmapatho bhavati kathaṃ yāvanmithyādṛṣṭiriti ? lakṣaṇaṃ karmapathānāṃ vaktavyam | tadārabhyate-
prāṇātipāto dhīpūrvamabhrāntyā paramāraṇam /
yadi khalu haniṣyāmi hanmyenamiti saṃcintyābhrāntacittaḥ paraṃ jīvitādvyaparopayati, ( Jaini_157 ) evaṃ prāṇātipāto bhavati | prāṇo vā vāyuḥ kāyacittāśrito vartate | tamatipātayatīti prāṇātipātaḥ |
na, anupapatteḥ | vināśānuṣaktā khalu saṃskārāḥ pratikṣaṇavinaśvarāścābhyupagamyante | teṣāmitthaṃbhūtānāṃ sthitiśaktikriyābhāve satyanāgatānāṃ ca tulyātulyajātīyānāṃ nirātmakatvāviśeṣe kena hantrā kimāpadyate ?
atra sautrāntikāḥ parihāramāhuḥ- "na | pradīpanirvāpanaghaṇṭaśabdanirodhavattatsiddheḥ |"
na, samānatvāt | ayaṃ tvatra parihāraḥ- hanturhetusāmarthyopaghātakaraṇe satyanāgatasaṃskāraśaktikriyādhānavidhānavighnakaraṇāt prāṇātipātopapattiḥ | kasya punastajjīvitaṃ yastena viyojyate, te vā prāṇā iti ? prasiddhasya ( Jaini_158 ) pudgalasya yo 'sāvevaṃ nāmaivaṃ gotra iti vistaraḥ |
abuddhipūrvādapi prāṇivadhātkarturadharmo bhavati yathāgnisparśāddāha iti nagnāṭāḥ | teṣāṃ paradāradarśanasparśane 'pyeṣa prasaṃgaḥ | tuṣṭaruṣṭanagnāṭavāhlīkanirgranthaśiroluñcane ca |
buddhipūrvātprāṇivadhāddharmo 'pi bhavatīti yājñikāḥ | katham viṣabhakṣaṇavat | tadyathā kiñcidviṣabhakṣaṇaṃ mantrapūrvaṃ hitāya bhavati | kiñcidahitāya yadamantrapūrvaṃ tadvaditi | na | galāmreḍanaśastranipātamantareṇa mantramātrakena paśuvadhasāmarthyādarśanāt | piṣṭamayacchāgā hutimātreṇa paśuvadhādiyajñadharmotpattyasāmarthyācca | kiñca, viṣasya māraṇajīvitaśaktidvayasāmarthyadarśanāt | tatra mantrapūrvakaṃ kiñcijjīvayati kiñciddurgatāriṣṭeṣu na jīvayati | amantrapūrvakamapi kiñcījjīvayati kiñcinna jīvayati | bhuktaviṣasyāpekṣikatvāt | kiñca, śabarādimantrāṇāṃ viṣamāraṇāśaktyupaghāte 'pi pāpapraṇāśanaśaktyadarśanāt | kiñca, hiṃsāhiṃsayordharmādharmasvālakṣaṇyāparityāgabhūtatvāt | juhotyādikriyāvyaṅgyo ( Jaini_160 ) dharmaḥ iti cet | na | tadrūpāsiddhatvāt, abhivyaktyanupapatteśca | kriyāmātramapūrvamiti cet | na | kriyāyā nityatvānupapatterniruktyanupapatteśca ||
atyaktānyadhanādānamadattādānamucyate
abhrāntyeti vartate | yadi balacauryabuddhyā paradravyaṃ svīkaroti ||
parastrīgamanaṃ kāmamithyācāro vikalpavān /
agamyagamanaṃ khalvapi kāmamithyācāraḥ | sa ca bahuprakāravikalpo bhavati | agamyāṃ gacchati mātaraṃ vā duhitaraṃ vā paraparigṛhītāṃ vā svāmapyanaṅge gacchatyadeśe ca | niyamasthāṃ vā | abhrāntyetyuktam |
arthajñāyānyathāvādo drohabuddhyā mṛṣāvacaḥ
vaktṛśrotṛbuddhyapekṣayā khalu mṛṣāvādo bhavati | yadi vaktārthānāmabhijño bhavati sa taṃ vigopya drohabuddhyānyathā brūte | śrotā ca tathaivāvagacchati | tadāsya mṛṣāvādaḥ kamapatho bhavati ||
ye khalvime māhakīmātṛsūtrā diṣvaṣṭāvanāryā vyavahārāḥ proktāḥ, aṣṭau cāryāḥ- "adṛṣṭe dṛṣṭavāditānāryo vyavahāraḥ | aśrute, amate, avijñāte, śrutamatavijñātavāditānāryo vyavahāraḥ | dṛṣṭaśrutamatavijñāte cādṛṣṭādivāditānāryo vyavahāraḥ | viparyayeṇa tvaṣṭāvevāryā vyavahārāḥ |" teṣāṃ punaridaṃ lakṣaṇaṃ vyākhyāyate-
dṛṣṭayā śrutyādibhiścākṣairmanasā yacca gṛhyate /
dṛṣṭaṃ śrutaṃ mataṃ jñātamityuktaṃ tadyathākramam
yatkhalu cakṣuṣālocitaṃ cakṣurvijñānamanovijñānābhyāṃ cānubhūtaṃ taddṛṣṭamityucyate | yacchrotreṇa śrotramanovijñānābhyāṃ cānubhūtaṃ tacchrutam | yat tribhirghrāṇajihvākāyaistadvijñānamanovijñānaiścānubhūtaṃ tanmatamityucyate | teṣāṃ prāpyaviṣayagrāhitvāt, kabaḍiṃkārāhāraviṣayatvācca | tatreṣṭaparyāyavācī mataśabdaḥ | yatpunarmanovijñānenānubhūtaṃ tadvijñātaṃ tadadhyavasāye niścayaparisamāpteḥ |
gatametat | prakṛtamevānuvartatām ||
yaḥ kāyenānyathātvaṃ prāpayet, syānmṛṣāvādaḥ ? syāt | tadapadiśyate- syānna kāyena parākrameta prāṇātipātāvadyena ca spṛśyeta | syādvācā parākrameta syānna vācā parākrameta mṛṣāvādāvadyena ca spṛśyeta | syātkāyena parākrameta, syānna kāyena vācā parākrameta, ubhayāvadyena ca spṛśyeta | syādṛṣīṇāṃ manaḥpradoṣeṇa proṣadhanidarśanaṃ cātra iti |
kathaṃ punarvijñaptyā vinā tatrāvijñaptiḥ kāmāvacarī karmapatho yokṣyate | sati hi cittaparispande mahābhūtatajjakāyaparispando 'vaśyaṃ bhāvīti kartavyo 'tra yatnaḥ |
ukto mṛṣāvādaḥ ||
paiśunyaṃ bhedakṛdvākyaṃ
yatkhalu kliṣṭacittasya parabhedāya vacanamabhrāntyā tatpaiśunyamityucyate |
pāruṣyaṃ tu yadapriyam /
abhrāntyā kliṣṭacittasya yadvacanaṃ tatpārūṣyamiti |
kliṣṭaṃ saṃbhinnalāpitvamanye gītakathādivat
kliṣṭaṃ khalu sarvaṃ vacanaṃ saṃbhinnapralāpitvam | yasya guṇasya bhāvād dravye śabdaniveśastabhidhāne tvatalau | kaścāsau guṇaḥ ? saṃbhinnapralāpa eva | sa yasyāsti sa saṃbhinnapralāpī | tadbhāvaḥ saṃbhinnapralāpitvam |
anye punarbruvate | yadetanmṛṣāvādāditribidhaṃ vacanaṃ tato yadanyatkliṣṭaṃ lapanagītanāṭyatīrthaśāstrādi tatsarvaṃ sabhinnapralāpaḥ ||
parasvāsatspṛhābhidhyā vyāpādaḥ sattvagocaraḥ /
vidveṣānānantadṛṣṭistu mithyādṛṣṭirahetukā
abhidhyā tāvad dviṣataḥ spṛhā | aho bata yatpareṣāṃ tanmama syādityeṣā viṣayaprārthanā viṣamalobhākhyā abhidhyetyucyate |
vyāpādaḥ khalvapi sattvaparityāgabudhyā pratighaḥ |
mithyādṛṣṭirapi hetuṃ vā phalaṃ vā kriyāṃ vā sadvā vastu nāśayataḥ yā dṛṣṭirmatirityevamādi sā mithyādṛṣṭirityucyate |
tayā punarmithyādṛṣṭyā prakarṣaprāptayā navaprakārayā navaprakārāṇi kuśalamūlāni samucchidyante | bhāvanāheyakleśaprahāṇavat |
yattarhi śāstra uktam- "katamānyadhimātrāṇyakuśalamūlāni yairakuśalamūlaiḥ kuśalamūlāni samucchinatti ? kāmavairāgyaṃ cānuprāpnuvan yāni tatprathamata upalikhati ?" naiṣa doṣaḥ | akuśalamūlādhyāhṛtatvāt | mithyādṛṣṭesteṣveva tatkarmopacaryate | tadyathāgnireva grāmasya dagdhā caurāstu tasyādhyāhārakāstadvaditi |
kāmāvacarāṇyupapattilambhikānyeva ca samucchidyante, prāyogikebhyaḥ pūrvaṃ parihīṇatvāt |
evaṃ hyūktaṃ bhagavatā- "samanvāgato 'yaṃ puruṣaḥ kuśalairapi dharmairakuśalairapi dharmaiḥ" iti vistaraḥ | tatra samanvāgato 'yaṃ pudgalaḥ kuśalairapi dharmairaviśeṣeṇa dvividhaiḥ- prāyogikairupapattilābhikaiśca | te 'sya pudgalasya kuśalā dharmā antardhāsyanti, prāyogikāḥ anupūrvasamucchede, pūrvaṃ tadvihāneḥ | asti cāsya kuśalamūlamanusahagatamanupacchinnamupapattilābhikam | tadapyapareṇa samayena ( Jaini_167 ) sarveṇa sarvaṃ samucchetsyate | yasya samucchedātsamucchinnakuśalamūla iti saṃkhyāṃ gamiṣyatīti | ataḥ sarvākuśalamūlabhūtā mithyādṛṣṭiriti saugatāḥ |
"sūkṣmaṃ kuśaladharmabījaṃ tasminnakuśale cetasyavasthitaṃ yataḥ punaḥ pratyayasāmagrīsannidhāne sati kuśalaṃ cittamutpadyate" iti kośakāraḥ |
yuktyāgamavirodhāttanneti dīpakāraḥ |
tatra yuktivirodhastāvadvijātīyāddhetorvijātīya phalānutpattidarśanādyavabījācchāliphalavadyoniśo manasikāraparataḥ sadghoṣābhyāṃ mithyādṛṣṭivacca | ( Jaini_170 ) cakṣūrūpābhyāṃ vijñānavaditi cet | na | sabhāgahetau sati cakṣūrūpayornimittakāraṇamātratvāt, dadhyutpattāvātañcanavat | kiñca, viruddhānāmanyataropapatteśca | na hi viruddhānāṃ sukhaduḥkhālokatamaḥprabhṛtīnāṃ caikatra saṃbhavadavasthānaṃ dṛṣṭam | nāpi parasparaṃ bījaphalābhisaṃbandhaḥ | kiñca, cittabījaikatvābhyupagamācca | akuśalameva hi cittaṃ bhavatāṃ bījamiṣṭam | tasya kuśale cittakṣaṇe viruddhakriye ca cittāntare bījaleśānupapattiḥ | ( Jaini_171 ) uktottaratvācca | vistareṇa hyatrottaramuktam | tatsmaryatāmiti |
āgamavirodho 'pi, "sarvaṃ sarveṇa cchetsya te" iti ...........cyamānaṃ bījamavasthitaṃ gaṃsyate | iti |
vyākhyātāḥ salakṣaṇāḥ karmapathāḥ ||
kaḥ punaḥ salakṣaṇaḥ karmapathārthaḥ ? karma ca karmaṇaśca cetanākhyasya panthāna iti karmapathāḥ | tatra sapta karma ca karmaṇaśca panthā iti karmapathāḥ, trayastvabhidhyādayaḥ karmaṇaḥ panthāno na karma | cetanā hi tat saṃprayogiṇī bhavati | ( Jaini_172 ) saṃprayuktātadvaśenagacchatyabhisaṃskarotītyarthaḥ | sā tu karmaiva na karmapathaḥ | na hyasau trayāṇāṃ vaśena vartate | idamucyate-
cetanā na kriyāmārgastaistu sattā pravartate /
katibhiḥ punaḥ karmapathaiḥ sārdhaṃ cetanā yugapadutpannā vartate ? tadārabhyate-
yugapadyāvadaṣṭābhiraśubhaiścetanaiḥ saha
Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0