અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 181-200

યતઃ ખલુ ભૂમેર્વિરક્તઃ પૃથગ્જનઃ સ ચ સ્થિરો ભવત્યપરિહાણધર્મા સ તત્રોપપદ્યવેદ્યં કર્મ નાક્ષિપતિ । ત્રિવિધમન્યત્કરોતિ । આર્યપુદ્ગલસ્તુ વીતરાગો ન ચ પરિહાણધર્મા તત્રોપપદ્યવેદ્યમપરપર્યાયવેદનીયં ચ કર્મ ન કરોતિ । ન હ્યસૌ ભવ્યઃ પુનરધરિમં ભૂમિમાયાતુમ્ । અનિયતં તુ કુર્યાદ્ દૃષ્ટધર્મવેદનીયં યત્રોપપન્નઃ કામધાતૌ ભવાગ્રે ચ । પરિહાણધર્માપિ ત્વાર્યઃ કામધાતૌ વીતરાગઃ, ભવાગ્રાદ્વા, તયોરુપપદ્યાપરપર્યાયવેદનીયં કર્માભવ્યઃ કર્તુમ્ । કિં કારણમ્ ? ફલાદ્ધ્યસૌ પરિહીણો ભવતિ । ન ચાસ્તિ ફલપરિહીણસ્ય કાલક્રિયેતિ ।
અથ કિમન્તરાભવિકઃ કર્માક્ષિપતિ નાક્ષિપતિ ? આક્ષિપતીત્યાહ । ( જૈનિ_143 ) તત્ર કામાવચરો ઽન્તરાભવઃ દ્વાવિંશતિવિધં કર્માક્ષિપતિ । પઞ્ચ ગર્ભાવસ્થાઃ કલલાર્બુદઘનપેશીપ્રશાખાવસ્થાઃ । પઞ્ચ જાતાવસ્થાઃ । બાલ્યકૌમારયુવમધ્યમસ્થવિરાવસ્થાઃ । તા એતા નિયતાનિયતભેદેન વિંશતિરાક્ષિપ્યન્તે, એકનિકાયત્વાત્ । અત એવાન્તરાભવવેદનીયં કર્મ નોક્તમ્ । ઉપપદ્યવેદનીયેનૈવ તસ્યાક્ષેપાત્ ॥
કીદૃશં પુનઃ કર્મ નિયતં ભવત્યનિયતં વા ?
યદાર્ત્રરૌદ્રચિત્તેન કર્માભીક્ષ્ણં નિષેવ્યતે ।
સત્ક્ષેત્રે ક્રિયતે યચ્ચ ફલં તસ્ય નિયમ્યતે

યદિ કર્મ રૌદ્રેણ તીવ્રક્લેશાનુગતેન ચિત્તેન કૃતં ભવતિ, યચ્ચ ઘનશ્રદ્ધાસલિલાભ્યુક્ષિતેન ક્રિયતે, યચ્ચ મૃદ્વપ્યભીક્ષ્ણં નિષેવ્યતે, યચ્ચ કિઞ્ચિદ્ગુણવતિ ક્ષેત્રે ક્રિયતે શુભમશુભં વા ફલં તસ્ય કર્મણો નિયમ્યતે ॥
અથ દૃષ્ટધર્મવેદનીયં કર્મ કીદૃશમિત્યુચ્યતે-
ક્ષેત્રાશયવિશેષાચ્ચ ફલં સદ્યો વિપચ્યતે ।
નિરોધવ્યુત્થિતાદૌ ચ સદ્યઃ કાલફલક્રિયા

તત્ર ક્ષેત્રવિશેષાદ્યથા દ(?) ક્ષજાતકાદિષુ । આશયવિશેષાદ્યથા બકલાત(?) સ્યોક્ષનિર્મોચનાદિષુ ।
કીદૃશે પુનસ્તત્ ક્ષેત્રે વિશિષ્ટં ભવતિ યત્ર દૃષ્ટે ધર્મે વિપાકો વિપચ્યતે ? બુદ્ધપ્રમુખસ્તાવદ્ભિક્ષુસંઘો । ઽનિરોધવ્યુત્થિતાદૌ ચ સદ્યઃ કાલફલક્રિયા ।ઽ; પઞ્ચસુ ચ પુદ્ગલેષુ કૃતં નિરોધસમાપત્ત્ય રણામૈત્રીદર્શનમાર્ગાદર્હત્ફલાદ્વ્યુત્થિતેષુ કારાપકારા દૃષ્ટધર્મવેદનીયફલા ભવન્તિ । નિરોધસમાપત્તેઃ ખલુ વ્યુત્થિતઃ પરાં શાન્તિં લભતે । નિર્વાણસદૃશધર્માનુભવનાત્ । અરણાવ્યુત્થિતસ્યાપ્યપ્રમાણસત્ત્વહિતાધ્યાશયપ્રવૃત્તા સન્તતિર્વર્તતે । એવં મૈત્રીવ્યુત્થિતસ્ય । સ્ત્રૌતઆપન્નસ્યાપિ નિર્મલજ્ઞાનલાભાત્ । અર્હતો ઽપિ સર્વક્લેશપ્રહાણાન્નિર્મલા વર્તન્તે ॥
નિયતવિપાકસ્ય ચ કર્મણઃ શુભાશુભસ્ય યા ભૂમિસ્તદત્યન્તવૈરાગ્યાત્તત્કર્મ દૃષ્ટે ધર્મે વિપચ્યત ઇત્યતઃ
તદ્ભૂમ્યપુનરુત્પત્તેઃ
દૃષ્ટધર્મવેદનીયં સંગૃહીતં ભવતિ । કીદૃશં પુનરેતત્કર્મ ?
વિપાકનિયતં ચ યત્ ।
તચ્ચૈતત્કર્મ વિપાકનિયતં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તચ્ચ દૃષ્ટફલં વિદ્યાત્
દૃષ્ટે ધર્મે ખલુ તસ્ય વિપાકો વિપચ્યતે । કતરત્પુનરેતત્ ?
કર્માદઃ પરિપૂરકમ્

નાક્ષેપકમિતિ ॥
વિપાકઃ ખલુ વેદનાપ્રધાન ઇત્યત ઇદં વિચાર્યતે । સ્યાત્કર્મણશ્ચૈતસિક્યેવ વેદના વિપાકો ન કાયિકી ? સ્યાત્કાયિક્યેવ ન ચૈતસિકી સ્યાદિત્યાહ-
કુશલસ્યાવિચારસ્ય ચૈતસિક્યેવ વેદના ।
વિપાકઃ કાયિકી ત્વિષ્ટા દુઃખવેદ્યસ્ય કર્મણઃ

કુશલં ખલ્વવિચારં કર્મ ધ્યાનાન્તરાત્પ્રભૃતિ યાવદ્ભવાગ્રમ્ । તસ્યાવિચારસ્ય કુશલસ્ય કર્મણશ્ચૈતસિક્યેવ વેદના વિપાકઃ । કસ્માન્ન કાયિકી ? તસ્યાઃ અવશ્યં સવિતર્કવિચારત્વાત્ । કાયિક્યેવ ત્વશુભસ્ય દુઃખવેદનાયસ્ય કાયિક્યેવ વેદના વિપાકઃ । કસ્માન્ન ચૈતસિકી ? ચૈતસિકં હિ દૌર્મનસ્યં ન વિપાકઃ ।
યત્તર્હિ કર્મવશાત્સત્ત્વાનાં ચિત્તક્ષેપઃ તત્સંપ્રયુક્તા વેદના કથં ન વિપાકઃ ? ન હિ તત્ર ચિત્તં કર્મણો વિપાકઃ । કિં તર્હિ ? યો મહાભૂતાતાં પ્રકોપઃ સ વિપાકઃ । તતસ્તજ્જાતં ચિત્તં વિપાકશબ્દેનોપચર્યતે ॥
પુનશ્ચતુર્વિધં કર્મોક્તમ્- "અસ્તિ કર્મ કૃષ્ણં કૃષ્ણવિપાકમ્ । અસ્તિ શુક્લં શુક્લવિપાકમ્ । અસ્તિ કર્મ કૃષ્ણશુક્લં કૃષ્ણશુક્લવિપાકમ્ । અસ્ત્યકૃષ્ણમશુક્લમવિપાકં કર્મ કર્મક્ષયાય સંવર્તતેઽ; ઇતિ । તત્ર
સપાકમશુભં કૃષ્ણં સપાકં રૂપજં સિતમ્ ।
શુભાશુભં દ્વિધા કામે નિર્મલં તત્પ્રહાણકૃત્

અશુભં ખલુ કર્મ એકાન્તેન કૃષ્ણં ક્લિષ્ટત્વાત્ । કૃષ્ણવિપાકં ચામનોજ્ઞવિપાકત્વાત્ । રૂપાપ્તન્તુ શુભમેકાન્તેન શુક્લમ્, અકુશલેનાવ્યવકીર્ણત્વાત્ । શુક્લવિપાકં ચ મનોજ્ઞવિપાકત્વાત્ ।
આરૂપ્યાપ્તં કસ્માન્નોચ્યતે ? યત્ર હિ દ્વિવિધો ઽસ્તિ વિપાકઃ- અન્તરાભવિકશ્ચોપપત્તિભવિકશ્ચ; ત્રિવિધસ્ય ચ કાયવાઙ્મનસ્કર્મણસ્તત્રૈવોક્તમિતિ ।
"કામાપ્તં શુક્લં કુષ્ણશુક્લમકુશલવ્યવકીર્ણત્વાત્, કૃષ્ણશુક્લવિપાકં વ્યવકીર્ણવિપાકત્વાત્ ।" સન્તાનત એતદ્વ્યવસ્થાપિતં ન સ્વભાવતો ન હ્યેવંજાતીયકમેવં કર્માસ્તિ વિપાકો વા યત્કૃષ્ણં ચ સ્યાચ્છુક્લં ચ, અન્યોન્યવિરોધાત્ । નનુ ચૈવમકુશલસ્યાપિ કર્મણઃ કુશલવ્યવકીર્ણત્વાત્કૃષ્ણશુક્લત્વં પ્રાપ્નોતિ ? નાવશ્યમકુશલં કુશલેન વ્યવકીર્યતે । કામધાતૌ ત્વસ્ય બલવત્વાત્કુશલન્તુ વ્યવકીર્યતે દુર્બલત્વાદિતિ ।
અનાસ્રવં કર્મૈષાં ત્રયાણાં કર્મણાં ક્ષયાય પ્રહાણાય સંવર્તતે । તદ્ધ્યકૃષ્ણમક્લિષ્ટત્વાદશુક્લં વિપાકશુક્લતાભાવાત્ । આભિપ્રાયિકો ઽપ્યેષ શુક્લશબ્દઃ । ઉક્તં તુ ભગવતા મહત્યાં શૂન્યતાયામશૈક્ષધર્માનારભ્ય- ( જૈનિ_147 ) "ઇમે તે આનન્દ, ધર્મા એકાન્તશુક્લા એકાન્તાનવદ્યાઃ" ઇતિ । શાસ્ત્રે ચ- "શુક્લધર્માઃ કતમે ? કુશલા ધર્મા અનિવૃતાવ્યાકૃતાશ્ચ ।" ઇતિ । અવિપાકં ધાત્વપતિતત્વાત્ પ્રવૃત્તિવિરોધાચ્ચ ।
કિં પુનઃ સર્વમનાસ્રવં કર્મ સર્વસ્યાસ્ય ત્રિવિધસ્ય કર્મણઃ ક્ષયાય સંવર્તતે ? નેત્યુચ્યતે । કિં તર્હિ ?
ચસસ્રો દૃક્પથા દૃષ્ટૌ ચેતનાભાવનાપથાત્ ।
આનન્તર્યપથાઃ કામે કર્મૈતત્કૃષ્ણનાશકૃત્

નવમે ચેતના યા તુ સા કૃષ્ણાકૃષ્ણયાઘાતિની ।
અન્તાનન્તર્યમાર્ગસ્થા ધ્યાને ધ્યાને સિતસ્ય તુ

તત્ર દર્શનમાર્ગે તાવચ્ચતસૃષુ ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિષુ કામવૈરાગ્યે ચાષ્ટાસ્વાનન્તર્યમાર્ગેષુ યા ચેતના દ્વાદશપ્રકારા સા કૃષ્ણસ્ય કર્મણઃ પ્રહાણકારી । કામવૈરાગ્યાનન્તર્યમાર્ગેણાવસેયા ચેતના સા કૃષ્ણશુક્લકર્મક્ષયકારી । ધ્યાને ધ્યાને ત્વાનન્તર્યમાર્ગે પશ્ચિમે યા ચેતના ચતુર્વિધા સા શુક્લકર્માપહન્ત્રી ।
કિં પુનઃ કારણમન્ત્યેનૈવાનન્તર્યમાર્ગેણ કુશલસ્ય કર્મણઃ પ્રહાણં નાન્યેન ? ન હિ તસ્ય સ્વભાવપ્રહાણં પ્રહીણસ્યાપિ સંમુખીભાવાત્ । કિં તર્હિ ? તદાલમ્બનક્લેશપ્રહાણાત્ । અતો યાવદેકો ઽપિ તદાલમ્બનઃ ક્લેશપ્રકારો ( જૈનિ_148 ) ઽસ્તિ તાવદસ્ય પ્રહાણં નોપલભ્યતે । તચ્ચૈતદસત્ । પ્રહીણં હિ તત્, ન તુ વિહીનમ્ । અતઃ સમુદાચરતીતિ । ગતમેતત્ ॥
સૂત્ર ઉક્તમ્- "ત્રીણિ દુશ્ચરિતાનિ । કાયદુશ્ચરિતં વાઙ્મનોદુશ્ચરિતમ્ । એવં સુચરિતાનિ" ઇતિ । તેષાં કઃ સ્વભાવઃ ? તત્ર તાવત્-
કાયાદ્યકુશલં કર્મ સર્વં દુશ્ચરિતં મતમ્ ।
સર્વમિતિ સસામન્તકમૌલપૃષ્ઠમિત્યર્થઃ ।
અભિધ્યાદીન્યપિ ત્રીણિ મનોદુશ્ચરિતત્રયમ્

સર્વમેવાકુશલં કાયકર્મ કાયદુશ્ચરિતમ્ । એવં વાઙ્મનોદુશ્ચરિતમ્ । અકર્મસ્વભાવાન્યપિ ત્વભિધ્યાદીનિ મનોદુશ્ચરિતસ્વભાવાનિ ।
"અભિધ્યાદય એવ કર્મસ્વભાવાનિ" ઇતિ સ્થિતિભાગીયાઃ । તચ્ચ ન, કર્મક્લેશૈકત્વદોષાત્ । સ્થિતિભાગીયા નામ શાક્યાઃ સ્વ(શ્વ?) લાંગૂલિકદ્વિતીયનામાનઃ । તે ખલ્વભિધ્યાદીનિ મનસ્કર્મસ્વભાવાનીચ્છન્તિ । તેષાં ( જૈનિ_149 ) કર્મક્લેશૈકત્વસઙ્કરઃ પ્રાપ્નોતિ । કોશકારઃ- "કો ઽત્ર દોષઃ" ? યદિ કશ્ચિત્ક્લેશઃ કર્માપિ સ્યાદ્વાયસઃ સારસઃ સ્યાત્ । કર્મક્લેશાનાં ચાત્યન્તસ્વભાવપ્રભાવક્રિયાફલભેદભિન્નાનામેકત્વપરિકલ્પૈઃ સાંખ્યીયાદિદર્શનમભ્યુપગતં સ્યાત્ ।
ઽઅપિઽ; શબ્દાત્પુનરત્ર સૂત્રોક્તાસ્ત્રયો વઙ્કાસ્ત્રયો દોષાસ્ત્રયઃ કષાયા આકૃષ્યન્તે । તેષાં પુનરિદં લક્ષણં યથાક્રમેણ । શાઠ્યજં કાયકર્મ કાયવઙ્ક ( જૈનિ_150 ) ઇત્યુચ્યતે । કુટિલાન્વયત્વાત્ । એવં શાઠ્યજં વાઙ્મનસ્કર્મ વાઙ્મનોવઙ્ક ઇત્યુચ્યતે । દ્વેષજાઃ પુનસ્ત એવ ત્રયો દોષા ઇત્યાખ્યાયન્તે, ચિત્તપ્રદોષાન્વયત્વાત્ । રાગજં પુનઃ કાયકર્મ કાયકષાય ઇત્યુક્તં રઞ્જનાત્મકત્વાત્ । એવં વાઙ્મનઃકષાયૌ દ્રષ્ટવ્યૌ । તાનિ પુનઃ કુશલાનિ કાયવાઙ્મનસ્કર્માણિ ત્રીણિ સુચરિતાનિ બોદ્ધવ્યાનિ । એતાન્યેવ ત્રીણિ શૌચેયાન્યુક્તાનિ ।
અશૈક્ષસન્તાને ત્રીણિ મૌનેયાન્યુચ્યન્તે । તત્ર કાયસુચરિતં કાયમૌનેયં વાક્સુચરિતં વાઙ્મૌનેયં મન એવ તુ મિથ્યાસંકલ્પોપરમાન્મુનિરિત્યાખ્યાયતે । તદુપરમાદ્ધિ કાયવાગ્જલ્પોપરમો ભવતિ । મુનેરિદં મૌનેયમિતિ નિરુક્તિઃ । ( જૈનિ_151 )
કસ્માત્પુનરર્હત એવ મૌનેયાનિ ? તસ્ય પરમાર્થમુનિત્વાત્ । સ ખલુ સર્વક્લેશજલ્પોપરમાન્મુનિરિત્યુચ્યતે ।
એષા પુનર્મૌનેયશૌચેયદેશના મિથ્યામૌનશૌચાભિયુક્તાનધિકૃત્યદેશિતેતિ તદેતત્સહ મૌનેયશૌચેયર્નિર્દિષ્યતે ॥
શુભં તત્સાનભિધ્યાદિ પ્રોક્તં સુચરિતત્રયમ્ ।
દ્વયંમૌલમદઃ કર્મ માર્ગા દશ શુભાશુભાઃ

દ્વયં પુનરેતત્સુચરિતદુશ્ચરિતાખ્યં યન્મૌલં તે દશ શુભાશ્ચાશુભાશ્ચ કર્મપથા ભવન્તિ પ્રયોગપૃષ્ઠવર્જ્યાઃ ।
તત્ર કાયસુચરિતસ્ય પ્રદેશઃ પૃયોગપૃષ્ઠાખ્યો મદ્યાદિવિરતિદાનેજ્યાદિકઃ । વાક્સુચરિતસ્ય પ્રિયવચનાદિકઃ । મનઃસુચરિતસ્ય શુભા ચેતના ।
કાયદુશ્ચરિતસ્યાપિ પરેષાં જીવિતભોગદારાપહારપ્રયોગપૃષ્ઠાખ્યઃ । વાગ્દુશ્ચરિતસ્યાપ્યપ્રિયવચનાદ્યાખ્યઃ । મનોદુશ્ચરિતસ્યાપ્યકુશલં મનસ્કર્મૈ..................સ્તેષાં નાત્યૌદારિકત્વાત્ ।
યસ્તુ પ્રાણાતિપાતાદત્તાદાનકામમિથ્યાચારવિરત્યાખ્યો મૌલઃ સ કુશલઃ કર્મપથઃ, તસ્યૌદારિકત્વેન મહાનુશંસતમફલત્વાત્ । યસ્તુ પરેષાં જીવિતભોગપરદારાપહારકાયપરિસ્પન્દઃ સ મૌલઃ સ ચાકુશલઃ કર્મપથઃ । એવં યથાસંભવમન્યેષાં દ્રષ્ટવ્યમિતિ ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ।
ચતુર્થાધ્યાયે
તૃતીયપાદઃ ।
ઇદમિદાનીં વક્તવ્યમ્ । યે એતે દશકર્મપથા એષાં કતિ વિજ્ઞપ્તિસ્વભાવાઃ કત્યવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવાઃ કત્યુભયસ્વભાવાઃ ?
તત્રાકુશલાનાં તાવત્-
કારિતાઃ ષડવિજ્ઞપ્તિર્દ્વ્યાત્મૈકસ્તે ઽપિ ષટ્ કૃતાઃ ।
તત્ર પ્રાણાતિપાતાદત્તાદાનમૃષાવાદપૈશૂન્યપારુષ્યસંભિન્નપ્રલાપાઃ । એતે નાવશ્યં વિજ્ઞપ્તિસ્વભાવાઃ । પરેણ કારયતો મૌલીવિજ્ઞપ્ત્યભાવાત્ । કામમિથ્યાચારસ્તુ નિત્યં દ્વ્યાત્મકઃ, તસ્ય પરેણાશક્યત્વાત્ । તે ઽપિ ઽષટ્ કૃતાઃઽ; યદા સ્વયમેવ પ્રાણાતિપાતાદીન્ ષટ્ કર્મપથાન્ કરોતિ તદા દ્વ્યાત્માનો ભવન્તિ । વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવત્વાત્ ।
કુશલાનાં પુનઃ
શુભાઃ સપ્ત દ્વિધા જ્ઞેયા એકધૈતે સમાહિતાઃ

સપ્ત ખલુ રૂપિણઃ કુશલાઃ કર્મપથાઃ દ્વિધા ભવન્તિ । વિજ્ઞપ્ત્યધીનત્વાત્ સમાહિતશીલસ્ય । ધ્યાનાનાસ્રવસંવરસંગૃહીતાસ્ત્વવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવા એવ । સમાહિતસ્ય વિજ્ઞપ્ત્યભાવાત્ ।
યા સામન્તેષ્વવિજ્ઞપ્તિઃ પૃષ્ઠેષુ તુ વિપર્યયઃ ।
સામન્તકઃ ખલુ યદા તીવ્રેણ પર્યવસ્થાનેન પ્રયોગમારભતે, પ્રસાદેન વા ઘનરસેન તદા દ્વિસ્વભાવા । યદા મૃદુના તદા વિજ્ઞપ્તિરેવ । વિપર્યયેણ તુ પૃષ્ઠેષ્વવશ્યમવિજ્ઞપ્તિઃ । યદિ પુનઃ કર્મપથં કૃત્વા પુનસ્તત્રવાનુચેષ્ટતે સ્યાદ્વિજ્ઞપ્તિરપીતિ । તીવ્રેણ તુ પ્રહારેણ જીવિતાદ્વ્યપરોપયતિ । તત્ર યા વિજ્ઞપ્તિસ્તત્ક્ષણિકા ચાવિજ્ઞપ્તિઃ સ મૌલઃ કર્મપથઃ । દ્વાભ્યાં હિ કારણાભ્યાં પ્રાણાતિપાતાવદ્યેન સ્પૃશ્યતે । પ્રયોગતઃ ફલપરિપૂરિતશ્ચ । તત ઊર્ધ્વમવિજ્ઞપ્તિક્ષણાઃ પૃષ્ઠીભવન્તિ । યાવદ્ધતં પશું કૃષ્ણાતિ શોધયતિ વિક્રીણાતિ પચતિ ખાદતિ કીર્તયતિ । યદિ તાવદસ્ય વિજ્ઞપ્તિક્ષણા અપિ પૃષ્ઠં ભવન્તિ । એવમન્યેષ્વપિ યથાસંભવં યોજ્યમ્ ।
અભિધ્યાદીનાં નાસ્તિ પ્રયોગો ન પૃષ્ઠં સંમુખીભાવમાત્રાદેવ કર્મપથાઃ ।
સૂત્રે ભગવતોક્તમ્- "પ્રાણાતિપાતો ભિક્ષવસ્ત્રિવિધઃ । લોભજો દ્વેષજ મોહજઃ, યાવન્મિથ્યાદૃષ્ટિઃ" ઇતિ । તત્રૈષાં કર્મપથાનાં કેષાઞ્ચિલ્લોભેન નિષ્ઠા, કેષાઞ્ચિદ્ દ્વેષેણ, કેષાઞ્ચિન્મોહેન । સર્વેષામપિ
પ્રયોગસ્તુ ત્રિમૂલોત્થઃ
પ્રયોગસ્તેષામકુશલમૂલત્રયાજ્જાતઃ । તત્ર લોભજઃ પ્રાણાતિપાતસ્તચ્છરીરાવયવાર્થં મૃગલુબ્ધાનામૌરભ્રિકમાત્સિકશાકુન્તકાદીનાં ચ । દ્વેષજો યથા વૈરનિર્યાતનાર્થમ્ । મોહજો યાજ્ઞિકાનાં ધર્મબુદ્ધ્યા રાજ્ઞાં ચ ધર્મપાઠકપ્રામાણ્યાદ્ધિંસતામ્ । પારસીકાદીનાં ચ ધર્મબુદ્ધ્યા માતરં પિતરમભિઘ્નતામ્ ।
લોભજમદત્તાદાનં યસ્તેનાર્થી તદ્ધરતિ । દ્વેષજં વૈરનિર્યાતનાર્થમ્ । મોહજં યથા રાજ્ઞાં ધર્મપાઠકપ્રામાણ્યાદ્ દૃષ્ટનિગ્રહાર્થમ્ । યથા ચ દુષ્ટબ્રાહ્મણા આહુઃ- "સર્વમિદં પ્રજાપતિના બ્રાહ્મણેભ્યો દત્તં બ્રાહ્મણાનાં દૌર્બલ્યાદ્વૃષલાઃ પરિભુઞ્જન્તે । તસ્માદપહરન્ બ્રાહ્મણઃ સ્વમાદત્તે સ્વમેવ તુ કોષ્ઠં વસ્તે સ્વં દદાતિ" ઇતિ ।
લોભજઃ કામમિથ્યાચારઃ પરદારાદિષુ તત્સંરાગાદબ્રહ્મચર્યમ્ । દ્વેષજો વૈરનિર્યાતનાર્થમ્ । મોહજો યથા પારસીકાનાં માત્રાદિગમનમ્ । ગોસવે ચ યજ્ઞે "ઉપહા ઉઅદકં ચૂષયતિ, તૃણાનિ ચ્છિનત્તિ, ઉપૈતિ માતરમુપસ્વસારમુપસગોત્રામિતિ ।"
મૃષાવાદાદયો લોભજા દ્વેષજાશ્ચ યથા પૂર્વમુક્તમ્ । મોહજો મૃષાવાદો યથાહ-
"ન નર્મયુક્તમનૃતં હિનસ્તિ
ન સ્ત્રીષુ રાજન્ન વિવાહકાલે ।
પ્રાણાત્યયે સર્વધનાપહારે
પઞ્ચાનૃતાન્યાહુરપાતકાનિ ॥" ઇતિ ।
પૈશૂન્યાદયસ્તુ મિથ્યાદૃષ્ટિપ્રવર્તિતા મોહજા યશ્ચ વેદાદ્યસચ્છાસ્ત્રપ્રલાપઃ ।
અભિધ્યાદ્યાસ્ત્રિમૂલજાઃ

અભિધ્યાદયસ્તુ લોભાદનન્તરસંભૂતત્વાત્ ત્રિમૂલજાઃ ।
ઉક્તાઃ અકુશલાઃ કર્મપથાઃ ।
કુશલાઃ પ્રયોગપૃષ્ઠાશ્ચ કુશલત્રયમૂલજાઃ ।
કુશલાનાં તુ પ્રયોગઃ પૃષ્ઠં ચ ત્રિમૂલોત્થમ્ । તેષાં કુશલચિત્તસમુત્થિતત્વાત્, તત્ર ચ તદ્ભાવાત્ ।
કેન પુનરેષાં કર્મપથાનાં સમાપ્તિર્ભવતિ ? તદિદમપદિશ્યતે-
દ્વેષેણ વધપારુષ્યવ્યાપત્તીનાં સમાપનમ્

પ્રાણાતિપાતપારુષ્યવ્યાપાદાનાં ખલુ દ્વેષેણ નિષ્ઠા ભવતિ । પરિત્યાગપરુષચિત્તસંમુખીભાવાત્ ॥
સ્તેયસ્યાન્યાઙ્ગનાયાતેરભિધ્યાયાશ્ચ લોભતઃ ।
અદત્તાદાનપરસ્ત્રીગમનાભિધ્યાનાં લોભેન નિષ્ઠા ।
મિથ્યાદૃશસ્તુ મોહેન
મિથ્યાદૃષ્ટેઃ ખલુ મોહેન સમાપ્તિર્ભવતિ । અધિમાત્રમૂઢાભિહિતાં નિષ્ઠાપયતિ ।
તદન્યેષાં ત્રિભિર્મતમ્

કે પુનરન્યે ? મૃષાવાદપૈશુન્યસંભિન્નપ્રલાપાઃ । તેષાં ત્રિભિરપિ નિષ્ઠા લોભેન દ્વેષેણ મોહેન વા ॥
અથૈષાં ચતુર્ણાં કાણ્ડાનાં કિમધિષ્ઠાનમ્ ? તદુચ્યતે-
ચતુર્ણામપ્યધિષ્ઠાનં જ્ઞેયમેષાં યથાક્રમમ્ ।
પ્રાણિનશ્ચાથ ભોગાશ્ચ નામરૂપં ચ નામ ચ

તત્ર સત્ત્વાધિષ્ઠાના વધાદયઃ । ભોગાધિષ્ઠાનાઃ પરસ્ત્રીગમનાદયઃ । નામરૂપાધિષ્ઠાના મિથ્યાદૃષ્ટિઃ । નામકાયાધિષ્ઠાના મૃષાવાદાદયઃ ॥
કથં પુનઃ પ્રાણાતિપાતં સ્વયં કુર્વતઃ કર્મપથો ભવતિ કથં યાવન્મિથ્યાદૃષ્ટિરિતિ ? લક્ષણં કર્મપથાનાં વક્તવ્યમ્ । તદારભ્યતે-
પ્રાણાતિપાતો ધીપૂર્વમભ્રાન્ત્યા પરમારણમ્ ।
યદિ ખલુ હનિષ્યામિ હન્મ્યેનમિતિ સંચિન્ત્યાભ્રાન્તચિત્તઃ પરં જીવિતાદ્વ્યપરોપયતિ, ( જૈનિ_157 ) એવં પ્રાણાતિપાતો ભવતિ । પ્રાણો વા વાયુઃ કાયચિત્તાશ્રિતો વર્તતે । તમતિપાતયતીતિ પ્રાણાતિપાતઃ ।
ન, અનુપપત્તેઃ । વિનાશાનુષક્તા ખલુ સંસ્કારાઃ પ્રતિક્ષણવિનશ્વરાશ્ચાભ્યુપગમ્યન્તે । તેષામિત્થંભૂતાનાં સ્થિતિશક્તિક્રિયાભાવે સત્યનાગતાનાં ચ તુલ્યાતુલ્યજાતીયાનાં નિરાત્મકત્વાવિશેષે કેન હન્ત્રા કિમાપદ્યતે ?
અત્ર સૌત્રાન્તિકાઃ પરિહારમાહુઃ- "ન । પ્રદીપનિર્વાપનઘણ્ટશબ્દનિરોધવત્તત્સિદ્ધેઃ ।"
ન, સમાનત્વાત્ । અયં ત્વત્ર પરિહારઃ- હન્તુર્હેતુસામર્થ્યોપઘાતકરણે સત્યનાગતસંસ્કારશક્તિક્રિયાધાનવિધાનવિઘ્નકરણાત્ પ્રાણાતિપાતોપપત્તિઃ । કસ્ય પુનસ્તજ્જીવિતં યસ્તેન વિયોજ્યતે, તે વા પ્રાણા ઇતિ ? પ્રસિદ્ધસ્ય ( જૈનિ_158 ) પુદ્ગલસ્ય યો ઽસાવેવં નામૈવં ગોત્ર ઇતિ વિસ્તરઃ ।
અબુદ્ધિપૂર્વાદપિ પ્રાણિવધાત્કર્તુરધર્મો ભવતિ યથાગ્નિસ્પર્શાદ્દાહ ઇતિ નગ્નાટાઃ । તેષાં પરદારદર્શનસ્પર્શને ઽપ્યેષ પ્રસંગઃ । તુષ્ટરુષ્ટનગ્નાટવાહ્લીકનિર્ગ્રન્થશિરોલુઞ્ચને ચ ।
બુદ્ધિપૂર્વાત્પ્રાણિવધાદ્ધર્મો ઽપિ ભવતીતિ યાજ્ઞિકાઃ । કથમ્ વિષભક્ષણવત્ । તદ્યથા કિઞ્ચિદ્વિષભક્ષણં મન્ત્રપૂર્વં હિતાય ભવતિ । કિઞ્ચિદહિતાય યદમન્ત્રપૂર્વં તદ્વદિતિ । ન । ગલામ્રેડનશસ્ત્રનિપાતમન્તરેણ મન્ત્રમાત્રકેન પશુવધસામર્થ્યાદર્શનાત્ । પિષ્ટમયચ્છાગા હુતિમાત્રેણ પશુવધાદિયજ્ઞધર્મોત્પત્ત્યસામર્થ્યાચ્ચ । કિઞ્ચ, વિષસ્ય મારણજીવિતશક્તિદ્વયસામર્થ્યદર્શનાત્ । તત્ર મન્ત્રપૂર્વકં કિઞ્ચિજ્જીવયતિ કિઞ્ચિદ્દુર્ગતારિષ્ટેષુ ન જીવયતિ । અમન્ત્રપૂર્વકમપિ કિઞ્ચીજ્જીવયતિ કિઞ્ચિન્ન જીવયતિ । ભુક્તવિષસ્યાપેક્ષિકત્વાત્ । કિઞ્ચ, શબરાદિમન્ત્રાણાં વિષમારણાશક્ત્યુપઘાતે ઽપિ પાપપ્રણાશનશક્ત્યદર્શનાત્ । કિઞ્ચ, હિંસાહિંસયોર્ધર્માધર્મસ્વાલક્ષણ્યાપરિત્યાગભૂતત્વાત્ । જુહોત્યાદિક્રિયાવ્યઙ્ગ્યો ( જૈનિ_160 ) ધર્મઃ ઇતિ ચેત્ । ન । તદ્રૂપાસિદ્ધત્વાત્, અભિવ્યક્ત્યનુપપત્તેશ્ચ । ક્રિયામાત્રમપૂર્વમિતિ ચેત્ । ન । ક્રિયાયા નિત્યત્વાનુપપત્તેર્નિરુક્ત્યનુપપત્તેશ્ચ ॥
અત્યક્તાન્યધનાદાનમદત્તાદાનમુચ્યતે

અભ્રાન્ત્યેતિ વર્તતે । યદિ બલચૌર્યબુદ્ધ્યા પરદ્રવ્યં સ્વીકરોતિ ॥
પરસ્ત્રીગમનં કામમિથ્યાચારો વિકલ્પવાન્ ।
અગમ્યગમનં ખલ્વપિ કામમિથ્યાચારઃ । સ ચ બહુપ્રકારવિકલ્પો ભવતિ । અગમ્યાં ગચ્છતિ માતરં વા દુહિતરં વા પરપરિગૃહીતાં વા સ્વામપ્યનઙ્ગે ગચ્છત્યદેશે ચ । નિયમસ્થાં વા । અભ્રાન્ત્યેત્યુક્તમ્ ।
અર્થજ્ઞાયાન્યથાવાદો દ્રોહબુદ્ધ્યા મૃષાવચઃ

વક્તૃશ્રોતૃબુદ્ધ્યપેક્ષયા ખલુ મૃષાવાદો ભવતિ । યદિ વક્તાર્થાનામભિજ્ઞો ભવતિ સ તં વિગોપ્ય દ્રોહબુદ્ધ્યાન્યથા બ્રૂતે । શ્રોતા ચ તથૈવાવગચ્છતિ । તદાસ્ય મૃષાવાદઃ કમપથો ભવતિ ॥
યે ખલ્વિમે માહકીમાતૃસૂત્રા દિષ્વષ્ટાવનાર્યા વ્યવહારાઃ પ્રોક્તાઃ, અષ્ટૌ ચાર્યાઃ- "અદૃષ્ટે દૃષ્ટવાદિતાનાર્યો વ્યવહારઃ । અશ્રુતે, અમતે, અવિજ્ઞાતે, શ્રુતમતવિજ્ઞાતવાદિતાનાર્યો વ્યવહારઃ । દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતે ચાદૃષ્ટાદિવાદિતાનાર્યો વ્યવહારઃ । વિપર્યયેણ ત્વષ્ટાવેવાર્યા વ્યવહારાઃ ।" તેષાં પુનરિદં લક્ષણં વ્યાખ્યાયતે-
દૃષ્ટયા શ્રુત્યાદિભિશ્ચાક્ષૈર્મનસા યચ્ચ ગૃહ્યતે ।
દૃષ્ટં શ્રુતં મતં જ્ઞાતમિત્યુક્તં તદ્યથાક્રમમ્

યત્ખલુ ચક્ષુષાલોચિતં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમનોવિજ્ઞાનાભ્યાં ચાનુભૂતં તદ્દૃષ્ટમિત્યુચ્યતે । યચ્છ્રોત્રેણ શ્રોત્રમનોવિજ્ઞાનાભ્યાં ચાનુભૂતં તચ્છ્રુતમ્ । યત્ ત્રિભિર્ઘ્રાણજિહ્વાકાયૈસ્તદ્વિજ્ઞાનમનોવિજ્ઞાનૈશ્ચાનુભૂતં તન્મતમિત્યુચ્યતે । તેષાં પ્રાપ્યવિષયગ્રાહિત્વાત્, કબડિંકારાહારવિષયત્વાચ્ચ । તત્રેષ્ટપર્યાયવાચી મતશબ્દઃ । યત્પુનર્મનોવિજ્ઞાનેનાનુભૂતં તદ્વિજ્ઞાતં તદધ્યવસાયે નિશ્ચયપરિસમાપ્તેઃ ।
ગતમેતત્ । પ્રકૃતમેવાનુવર્તતામ્ ॥
યઃ કાયેનાન્યથાત્વં પ્રાપયેત્, સ્યાન્મૃષાવાદઃ ? સ્યાત્ । તદપદિશ્યતે- સ્યાન્ન કાયેન પરાક્રમેત પ્રાણાતિપાતાવદ્યેન ચ સ્પૃશ્યેત । સ્યાદ્વાચા પરાક્રમેત સ્યાન્ન વાચા પરાક્રમેત મૃષાવાદાવદ્યેન ચ સ્પૃશ્યેત । સ્યાત્કાયેન પરાક્રમેત, સ્યાન્ન કાયેન વાચા પરાક્રમેત, ઉભયાવદ્યેન ચ સ્પૃશ્યેત । સ્યાદૃષીણાં મનઃપ્રદોષેણ પ્રોષધનિદર્શનં ચાત્ર ઇતિ ।
કથં પુનર્વિજ્ઞપ્ત્યા વિના તત્રાવિજ્ઞપ્તિઃ કામાવચરી કર્મપથો યોક્ષ્યતે । સતિ હિ ચિત્તપરિસ્પન્દે મહાભૂતતજ્જકાયપરિસ્પન્દો ઽવશ્યં ભાવીતિ કર્તવ્યો ઽત્ર યત્નઃ ।
ઉક્તો મૃષાવાદઃ ॥
પૈશુન્યં ભેદકૃદ્વાક્યં
યત્ખલુ ક્લિષ્ટચિત્તસ્ય પરભેદાય વચનમભ્રાન્ત્યા તત્પૈશુન્યમિત્યુચ્યતે ।
પારુષ્યં તુ યદપ્રિયમ્ ।
અભ્રાન્ત્યા ક્લિષ્ટચિત્તસ્ય યદ્વચનં તત્પારૂષ્યમિતિ ।
ક્લિષ્ટં સંભિન્નલાપિત્વમન્યે ગીતકથાદિવત્

ક્લિષ્ટં ખલુ સર્વં વચનં સંભિન્નપ્રલાપિત્વમ્ । યસ્ય ગુણસ્ય ભાવાદ્ દ્રવ્યે શબ્દનિવેશસ્તભિધાને ત્વતલૌ । કશ્ચાસૌ ગુણઃ ? સંભિન્નપ્રલાપ એવ । સ યસ્યાસ્તિ સ સંભિન્નપ્રલાપી । તદ્ભાવઃ સંભિન્નપ્રલાપિત્વમ્ ।
અન્યે પુનર્બ્રુવતે । યદેતન્મૃષાવાદાદિત્રિબિધં વચનં તતો યદન્યત્ક્લિષ્ટં લપનગીતનાટ્યતીર્થશાસ્ત્રાદિ તત્સર્વં સભિન્નપ્રલાપઃ ॥
પરસ્વાસત્સ્પૃહાભિધ્યા વ્યાપાદઃ સત્ત્વગોચરઃ ।
વિદ્વેષાનાનન્તદૃષ્ટિસ્તુ મિથ્યાદૃષ્ટિરહેતુકા

અભિધ્યા તાવદ્ દ્વિષતઃ સ્પૃહા । અહો બત યત્પરેષાં તન્મમ સ્યાદિત્યેષા વિષયપ્રાર્થના વિષમલોભાખ્યા અભિધ્યેત્યુચ્યતે ।
વ્યાપાદઃ ખલ્વપિ સત્ત્વપરિત્યાગબુધ્યા પ્રતિઘઃ ।
મિથ્યાદૃષ્ટિરપિ હેતું વા ફલં વા ક્રિયાં વા સદ્વા વસ્તુ નાશયતઃ યા દૃષ્ટિર્મતિરિત્યેવમાદિ સા મિથ્યાદૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે ।
તયા પુનર્મિથ્યાદૃષ્ટ્યા પ્રકર્ષપ્રાપ્તયા નવપ્રકારયા નવપ્રકારાણિ કુશલમૂલાનિ સમુચ્છિદ્યન્તે । ભાવનાહેયક્લેશપ્રહાણવત્ ।
યત્તર્હિ શાસ્ત્ર ઉક્તમ્- "કતમાન્યધિમાત્રાણ્યકુશલમૂલાનિ યૈરકુશલમૂલૈઃ કુશલમૂલાનિ સમુચ્છિનત્તિ ? કામવૈરાગ્યં ચાનુપ્રાપ્નુવન્ યાનિ તત્પ્રથમત ઉપલિખતિ ?" નૈષ દોષઃ । અકુશલમૂલાધ્યાહૃતત્વાત્ । મિથ્યાદૃષ્ટેસ્તેષ્વેવ તત્કર્મોપચર્યતે । તદ્યથાગ્નિરેવ ગ્રામસ્ય દગ્ધા ચૌરાસ્તુ તસ્યાધ્યાહારકાસ્તદ્વદિતિ ।
કામાવચરાણ્યુપપત્તિલમ્ભિકાન્યેવ ચ સમુચ્છિદ્યન્તે, પ્રાયોગિકેભ્યઃ પૂર્વં પરિહીણત્વાત્ ।
એવં હ્યૂક્તં ભગવતા- "સમન્વાગતો ઽયં પુરુષઃ કુશલૈરપિ ધર્મૈરકુશલૈરપિ ધર્મૈઃ" ઇતિ વિસ્તરઃ । તત્ર સમન્વાગતો ઽયં પુદ્ગલઃ કુશલૈરપિ ધર્મૈરવિશેષેણ દ્વિવિધૈઃ- પ્રાયોગિકૈરુપપત્તિલાભિકૈશ્ચ । તે ઽસ્ય પુદ્ગલસ્ય કુશલા ધર્મા અન્તર્ધાસ્યન્તિ, પ્રાયોગિકાઃ અનુપૂર્વસમુચ્છેદે, પૂર્વં તદ્વિહાનેઃ । અસ્તિ ચાસ્ય કુશલમૂલમનુસહગતમનુપચ્છિન્નમુપપત્તિલાભિકમ્ । તદપ્યપરેણ સમયેન ( જૈનિ_167 ) સર્વેણ સર્વં સમુચ્છેત્સ્યતે । યસ્ય સમુચ્છેદાત્સમુચ્છિન્નકુશલમૂલ ઇતિ સંખ્યાં ગમિષ્યતીતિ । અતઃ સર્વાકુશલમૂલભૂતા મિથ્યાદૃષ્ટિરિતિ સૌગતાઃ ।
"સૂક્ષ્મં કુશલધર્મબીજં તસ્મિન્નકુશલે ચેતસ્યવસ્થિતં યતઃ પુનઃ પ્રત્યયસામગ્રીસન્નિધાને સતિ કુશલં ચિત્તમુત્પદ્યતે" ઇતિ કોશકારઃ ।
યુક્ત્યાગમવિરોધાત્તન્નેતિ દીપકારઃ ।
તત્ર યુક્તિવિરોધસ્તાવદ્વિજાતીયાદ્ધેતોર્વિજાતીય ફલાનુત્પત્તિદર્શનાદ્યવબીજાચ્છાલિફલવદ્યોનિશો મનસિકારપરતઃ સદ્ઘોષાભ્યાં મિથ્યાદૃષ્ટિવચ્ચ । ( જૈનિ_170 ) ચક્ષૂરૂપાભ્યાં વિજ્ઞાનવદિતિ ચેત્ । ન । સભાગહેતૌ સતિ ચક્ષૂરૂપયોર્નિમિત્તકારણમાત્રત્વાત્, દધ્યુત્પત્તાવાતઞ્ચનવત્ । કિઞ્ચ, વિરુદ્ધાનામન્યતરોપપત્તેશ્ચ । ન હિ વિરુદ્ધાનાં સુખદુઃખાલોકતમઃપ્રભૃતીનાં ચૈકત્ર સંભવદવસ્થાનં દૃષ્ટમ્ । નાપિ પરસ્પરં બીજફલાભિસંબન્ધઃ । કિઞ્ચ, ચિત્તબીજૈકત્વાભ્યુપગમાચ્ચ । અકુશલમેવ હિ ચિત્તં ભવતાં બીજમિષ્ટમ્ । તસ્ય કુશલે ચિત્તક્ષણે વિરુદ્ધક્રિયે ચ ચિત્તાન્તરે બીજલેશાનુપપત્તિઃ । ( જૈનિ_171 ) ઉક્તોત્તરત્વાચ્ચ । વિસ્તરેણ હ્યત્રોત્તરમુક્તમ્ । તત્સ્મર્યતામિતિ ।
આગમવિરોધો ઽપિ, "સર્વં સર્વેણ ચ્છેત્સ્ય તે" ઇતિ ...........ચ્યમાનં બીજમવસ્થિતં ગંસ્યતે । ઇતિ ।
વ્યાખ્યાતાઃ સલક્ષણાઃ કર્મપથાઃ ॥
કઃ પુનઃ સલક્ષણઃ કર્મપથાર્થઃ ? કર્મ ચ કર્મણશ્ચ ચેતનાખ્યસ્ય પન્થાન ઇતિ કર્મપથાઃ । તત્ર સપ્ત કર્મ ચ કર્મણશ્ચ પન્થા ઇતિ કર્મપથાઃ, ત્રયસ્ત્વભિધ્યાદયઃ કર્મણઃ પન્થાનો ન કર્મ । ચેતના હિ તત્ સંપ્રયોગિણી ભવતિ । ( જૈનિ_172 ) સંપ્રયુક્તાતદ્વશેનગચ્છત્યભિસંસ્કરોતીત્યર્થઃ । સા તુ કર્મૈવ ન કર્મપથઃ । ન હ્યસૌ ત્રયાણાં વશેન વર્તતે । ઇદમુચ્યતે-
ચેતના ન ક્રિયામાર્ગસ્તૈસ્તુ સત્તા પ્રવર્તતે ।
કતિભિઃ પુનઃ કર્મપથૈઃ સાર્ધં ચેતના યુગપદુત્પન્ના વર્તતે ? તદારભ્યતે-
યુગપદ્યાવદષ્ટાભિરશુભૈશ્ચેતનૈઃ સહ