Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 121-140

121

uktaṃ hi bhagavatā- "cittasaṃkleśātsattvāḥ saṃkliśyante | cittavyavadānahetorviśudhyante" iti | tasmātpradhānaṃ cittam | yathoktam-
"dūraṅgamamekacaramaśarīraṃ guhāśayam |
ye cittaṃ damayiṣyanti te mokṣyante mārabandhanāt ||"
tatra dūraṅgamaṃ śāstuḥ sarvalokadhātusthavineyakāryakaraṇāt | ekacaraṃ yugapad dvitīyacittābhāvāt | aśarīraṃ mūrtyabhāvāt, kriyāmātrānumeyasvabhāvatvācca | guhāśayaṃ śarīrabalena | tadvṛttivyakteriti | tasya dharmāḥ saṃprayogiṇaścaitasikā iti |
vyākhyātāḥ pañcaprakārāścaittāḥ | anye 'pi cāniyatāḥ paṭhyante- vitarkavicārakaukṛtyamiddhādayaḥ |
tatredaṃ vaktavyam | kasmiṃścitte kati caittā bhavanti ?
kāmāvacaraṃ tāvat pañcaprakāraṃ cittam | kuśalam, akuśalaṃ dvividhamāveṇikamanyatkleśasaṃprayuktaṃ ca | avyākṛtaṃ dvividhaṃ nivṛtānivṛtāvyākṛtākhyam ||
tatra tāvatkāmāvacaraṃ cittamavaśyaṃ savitarkasavicāram | atastat
abhyudgacchati kāmāptaṃ dharmairdvādaśabhiḥ saha /
akliṣṭāvyākṛtaṃ cittaṃ raśmivāniva raśmibhiḥ

122

kāmāvacaramanivṛtāvyākṛtaṃ cittaṃ daśabhirmahāmaumairvitarkavicārābhyāṃ ca sahāvaśyamudeti ||
tathāṣṭādaśabhiścittairnivṛtaṃ jāyate manaḥ /
satkāyāntagrāhadṛṣṭisamprayuktaṃ cittaṃ kāmadhātau nivṛtāvyākṛtam | tatrāṣṭādaśa caitasikā bhavanti | daśamahābhaumāḥṣaṭ kleśamahābhaumāḥ vitarkavicārau ca | dṛṣṭirnādhikā pūrvavat |
dvāviṃśatyā sahāvaśyaṃ śubhaṃ bhavati mānasam

123

daśamahābhaumāḥ daśakuśalamahābhaumāḥ vitarkavicārau ca ||
cetasossaha viṃśatyā cittamutpadyate 'śubham /
yadakuśalaṃ cittamāveṇikaṃ tatra viṃśatiścaittāḥ- daśamahābhaumāḥ ṣakleśamahābhaumā dvāvakuśalamahābhaumau vitarko vicāraśca | āveṇikaṃ nāma cittaṃ yatrāvidyaiva kevalā nānyaḥ kleśo 'sti rāgādiḥ |
dṛṅmohamātrayuktaṃ yat
dṛṣṭiyukte 'pyakuśale viṃśatirya evāveṇake | nanu ca dṛṣṭiradhikā ? nādhikā, prajñāviśeṣa eva hi kaścid dṛṣṭirityucyate | sa ca mahābhaumeṣu paṭhitaḥ |
kaḥ punarayaṃ vitarkaḥ ko vā vicāraḥ ? vitarko nāma cittaudāryalakṣaṇaḥ saṃkalpadvitīyanāmā viṣayanimittaprakāravikalpī saṃjñāpavanoddhatavṛttiḥ, audārikapañcavijñānakāyapravṛttihetuḥ | vicārastu cittasaukṣmyalakṣaṇo manovijñānapravṛttyanukūlaḥ | ityetau dvau dharmau kāmāvacare cetasi sarvasminniyamenotpadyete |
tadidamatisāhasaṃ vartate yadviruddhayorapi dvayordharmayorekatra citte samavadhānaṃ pratijñāyate | na hyetalloke dṛṣṭaṃ yadviruddhayorekatra sahāvasthānamiti kośakāraḥ |
tatra kecidāhuḥ- sarpiryathāpsu niṣṭhyūtaṃ nātiśyāyate nātivilīyate, evaṃ vitarkavicārayogāccittaṃ nātisūkṣmaṃ bhavati nātyudāramityubhayorapi tatra vyāpāraḥ | evaṃ tarhi nimittabhūtau vitarkavicārāvaudāryasūkṣmatayoḥ prāpnuto yathāpaścātaśca sarpiṣaḥśyānatvavilīnatvayorna punastatsvabhāvau |
anye punarāhuḥ- vāksaṃskārā vitarkavicārāḥ sūtre 'bhihitāḥ |
"vitarkya vicārya vācaṃ bhāṣate nāvitarkyāvicārya" iti | tatra ya audāryāste vitarkāḥ | ye sūkṣmāste vicārāḥ | yadi caikatra citte 'nyo dharma audāriko 'nyaḥ sūkṣmaḥ ko 'tra virodha iti ? na virodho yadi jātibhedaḥ syāt | ekasyāntu jātau mṛdvadhimātratā yugapanna saṃbhavati | jātibhedo 'pyasti sa tarhi vaktavyaḥ | durvaco hyasau | ato mṛdvadhimātratayā vyajyate | naivaṃ vyakto bhavati | pratyekaṃ jātīnāṃ mṛdvadhimātratvāt |
tadidamandhavilāsinīkaṭākṣaguṇotkīrtanakalpaṃ codyamārabhyate | yadanavabudhya tallakṣaṇaṃ codyavidhiḥ mithyā pratāyate | tayorhi yathoktalakṣaṇayorekasmiṃścetasi sadbhāvamātraṃ pratijñāyate na yugapad vṛttyudrekatālābhaḥ | yathā vidyavidyayoḥ saṃśayanirṇayayośceti tūṣṇīmāsva | mā vidvadbhiravajīhasaḥ svamātmānam |
sā punardṛṣṭistriprakārā mithyādṛṣṭyādyā veditavyāḥ |
krodhādyaistvadhikaṃ vadet

124

krodhādyaistūpakleśairadhikaṃ bhavati | sa ca krodhādirupakleśo 'dhikaḥ | kleśaiśca saṃprayuktaṃ rāgapratighamānavicikitsābhiśca yuktaṃ cittaṃ tena ca kleśādhikaṃ bhavatītyekaviṃśatirbhavanti ||
sarvatra saṃbhavānmiddhaṃ yatra syāttatra nirdiśet /
tadvadeva ca kaukṛtyamadhikaṃ gaṇayetkvacit

125

yatra middhaṃ tatra tadevādhikaṃ gaṇayet | yatrāpi tadevādhikamiti ya eṣa kāmadhātau caittānāṃ niyama uktastataḥ ||
sāśubhaṃ middhakaukṛtyaṃ rūpadhātau na vidyate /
dhyānāntare vitarkaśca vicāraścāpi nopari

126

na kiñcidakuśalaṃ middhaṃ kaukṛtyaṃ ca prathamadhyānādau vidyate | tena tatra pratighaśāṭhyamadamāyāvarjyāśca krodhādayaḥ, āhrīkyānapatrāpye ca na santi | ya eva prathame dhyāne santi ta eva 'dhyānāntare', 'vitarkaśca na vidyate | pūrvoktāśca na santīti 'ca'śabdāt | vicāraścāpi nopari |'; dhyānāntarāttūparivicāraścāpi nāsti pūrvoktāśca | 'ca'śabdāt māyā śāṭhyaṃ ca nāstīti gamyate |
brahmaṇo hi yāvacchāṭhyaṃ paṭhyate, parṣatsaṃbandhāt | sa hi svasyāṃ parṣadi aśvajitā bhikṣuṇā praśnaṃ pṛṣṭaḥ "kutra tāni catvāri mahābhūtānyapariśeṣaṃ nirudhyante" ityaprajānan kṣepamakārṣīt- "ahamasmi brahmā mahābrahmā īśvaraḥ kartā nirmātā sraṣṭā sṛjaḥ pitṛbhūto bhāvānām" iti | gatamidam ||
idaṃ vaktavyam | saṃprayuktāḥ saṃskārāḥ kasmāducyante ? tadārabhyate |
saṃprayuktaḥ saṃskāraḥ samatā yasya pañcadhā /
viprayuktaśca boddhavyaḥ samatā yasya nāstyasau

127

pañcabhiḥ samatābhiḥ saṃprayuktāḥ saṃprayuktāḥ | tāḥ punarāśrayālambanākārakāladravyasamatākhyāḥ | "yathaiva hyekaṃ cittamevaṃ caittā apyekaikāḥ" iti vistaraḥ | yasya punaretāḥ samatā na vidyante sa viprayukta iti ||
codakaḥ- kaścidrūpaṃ tarhi viprayuktaṃ prāpnoti, asaṃskṛtaṃ ceti ? saṃpratyucyate |
viśiṣṭānāmasadbhāvātprasaṃgo nāsti rūpiṇām /
saṃskāragrahaṇāccaiva khādīnāṃ na prasajyate

128

viśiṣṭena khalu niyogena rūpiṣu saṃjñā sanniviśanta iti teṣvaprasaṃgaḥ | saṃskāragrahaṇācca khādiṣu viprayuktasaṃjñā na pravartata iti siddham ||
ke punaste viprayuktāḥ saṃskārāḥ ? kiyanto veti ? nahi vayameteṣāṃ svabhāvamupalabhāmahe | nāpi kṛtyam | nacaite dharmā loke prasiddhā nāpi buddhavacane | na vedādiṣu śāstreṣviti | tadatropavyāhrīyate-
prāptyādayastu saṃskārā viprayuktāstrayodaśa /
āptoktisvakriyāliṅgā liṅgameṣāṃ gadiṣyate

129

yattāvat svabhāvakriyābhāvāditi | tadatrobhayamabhidhāyiṣyate | yadapi buddhavacane na paṭhyanta iti | tatrāpyāptavacanaṃ sārvajñaṃ vyāhariṣyate | yatta loke na vedādiṣu paṭhyanta iti taccodyam | ye khalu sarvajñaviṣayā dharmāḥ pratisaṃvillābhināṃ buddhivṛttiviṣayamāyāntyāryamaitreyasthaviravasumitrācāryāśvaghoṣapramukhānāṃ ca bodhisattvānāṃ buddhiprasādavidhāyinastejolpānāṃ stanandhayabudvīnāmabhidharmaparīkṣamativṛttīnāṃ ca kathaṃ sāndhakāreṣu manassu gocaratāmāyāntīti ||
tatra tāvat
rāptiḥ samanvitirlabdhirdharmavattā vyavasthitiḥ

130

prāptarnāma samanvāgamo lābha iti paryāyaḥ | sarvathā bhāvāñchabdaireva śabdānācaṣṭe | yathaiṃva khalu prāptirityetacchabdagaḍumātraṃ śrūyate tathaiva samanvāgamo lābha ityetadapi padadvayaṃ vāgvastumātramiti na paryāyanāmnā lakṣaṇamudyotitaṃ bhavati | tasmādavyabhicāri tatprasādhakaṃ liṅgamucyatām | ime brū maḥ | śrotramavadhatsva manaścaikāgratāyāṃ sanniyuktvā | 'dharmavattā vyavasthitiḥ |'; dharmāḥ khalu tridhā kuśalāḥ.........
............rūpe 'pi kuśalayā vijñaptyā vartamānayā yāvadvijñāpayati, atītayā ca samanvāgataḥ |
śrutacintāmayānāṃ ca samāpattidvayasya ca

131

śrutacintāmayānāmapi | sahajā paścād bhavati dvayoścācitta samāpattyossaha paścād bhavatīti |
niḥkleśasaṃskṛtāpūrvaṃ śubhānāṃ tu rajasvatām /
ādilābhe saha prākca tadūrdhvaṃ vā tridheṣyate

132

anāsravāṇāṃ ca skandhānāṃ, anucitānāṃ ca kuśalasāsravāṇāṃ na pūrvajā | eṣāmeva yattoktānāṃ 'tadūrdhvaṃ tu tridheṣyate |'; yadā tena saṃmukhībhūtā tadā dvidhaiveti vartate ||
kliṣṭāṇāṃ kuśalānāṃ ca tadanyeṣāṃ tridhā matā /
kliṣṭāṇāṃ ca skandhānāṃ traiyadhvikī prāptiḥ | 'kuśalānāṃ ca tadanyeṣāṃ'; tebhyo 'nāsravebhyastebhyaścānucittebhyaḥ kuśalasāsravebhyo 'nyeṣāṃ kuśalasāsravāṇāṃ traiyadhvikyeva |
nivṛtāvyākṛtā jñānanirmāṇamanasāṃ tathā

133

traiyadhvikīti vartate ||
nirvāṇasyādito lābhe nityasyānyasya sarvadā /
nirvāṇasya tatprathamato lābhe dvaiyadhvikyeva | anāgatavartamānālabdhasyātītāpi | 'nityasyānyasya sarvadā |'
ajā tavartamānā ca
apratisaṃkhyānirodhasyānāgatavartamānaiva nityam |
kadācittu tridheṣyate

134

yena labdhastasya traiyadhvikītyuktametat |
vyākhyāte prāptyaprāptī ||
sabhāgatā vaktavyā | keyaṃ sabhāgatā nāma ? nahīha pravacane tīrthyaparikalpitasāmānyaviśeṣapadārthagandho 'pyasti | tatkeyaṃ tadabhyāsagateti ? tadidaṃ pratāyate |
ekārtharuciheturyaḥ sattvānāṃ sa sabhāgatā /
sabhāgatā nāma dravyam | sattvānāmekārtharuciḥ sādṛśyahetubhūtam | nikāyasabhāga ityasya śāstrasaṃjñā | sā punarabhinnā bhinnā ca | abhinnā sarvasatvānāṃ sattvasabhāgatā | sā pratisattvaṃ sarveṣvātmasnehāhāraratisāmyāt | bhinnā punasteṣāmeva sattvānāṃ dhātubhūmigatiyonijātistrīpuruṣopāsakabhikṣuśaikṣāśaikṣādīnāmekārtharucitvabhedapratiniyamahetuḥ | tasyāṃ khalvasatyāṃ sarvāryānāryalokavyavahārasaṃkaradoṣaḥ prasajyeta | tasyāṃ tu satyāmeṣa doṣo na bhavatītyasti sabhāgatā nāma dharmaḥ, 'ekārtharucihetuḥ'; iti |
syāccyavetopapadyeta na ca svasabhāgatāṃ vijahyāt, na ca pratilabheteti ? catuṣkoṭikaḥ | prathamā kauṭiḥ- yataścyavate tatravopapadyamānaḥ | dvitīyā- niyāmamavakrāman, sa hi pṛthagjanasabhāgatāṃ vijahātyāryasabhāgatāṃ pratilabhate | tṛtīyā- gatisaṃcārāt | caturthī- etānākārān sthāpayitvā |
atha pṛthagjanatvasyāsyāśca kaḥ prativiśeṣaḥ ? pṛthagjanasabhāgatā khalūktarūpā | pṛthagjanatvaṃ tu sarvānarthakarabhūtamiti sumahāṃstadviśeṣaḥ | āptavacanenāpi tadanyatvasiddhiḥ | uktaṃ hi bhagavatā- "sa ceditthatvamāgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāṃ pratilabhate" iti | na caivaṃ pṛthagjanatvaṃ pratilabhyate vā tyajyate vā |
siddhā sabhāgatā | kośakāraḥ punastāṃ vaiśeṣikaparikalpitajātipadārthena samīkurvan vyaktaṃ pāyasavāyasayorvarṇasādharmyaṃ paśyatīti ||
atha kimidamāsaṃjñikaṃ nāma ? tadapadiśyate |
āsaṃjñikaṃ vipāko yaccittopacchedyasaṃjñiṣu

135

asaṃjñisattveṣu deveṣūpapannānāṃ yaccittopacche didharmāntaraṃ viprayuktaṃ vipākajamutpadyate tadāsaṃjñikaṃ nāma | yena tatropapannānāṃ cittamanāgate 'dhvani kālāntaraṃ sannirudhyate, notpattuṃ labhate | tatpunarekāntena vipākajasvabhāvam | kasya vipākaḥ ? asaṃjñisamāpatteḥ pūrakasya karmaṇaḥ | keṣu punastat ? devanikāyeṣu bhavati | tadāha- "asaṃjñiṣu | asaṃjñisattvā nāma devā bṛhatphaladevanikāyasaṃgṛhītā dhyānāntarikāvat |" kiṃ punaste naiva kadācit saṃjñino bhavanti ? bhavantyutpattikāle cyutikāle ca | "prakṛṣṭamapi kālaṃ sthitvā sahasaṃjñotpādātteṣāṃ sattvānāṃ tasmāt sthānāccyutirbhavati" iti sūtrapāṭhaḥ | te ca tato dīrghasvapnavyutthitā iva cyutvā kāmadhātāvupapadyante, nānyatra | tadupapannānāmavaśyaṃ kāmāvacarāparaparyāyavedanīyakarmasadbhāvāt | yathottarakauravāṇāṃ devopapattivedanīyaṃ karmeti ||
kā punarasāvasaṃjñisamāpattiriti ? tadapadiśyate-
śubhāsaṃjñisamāpattirdhyāne 'ntye cittarodhinī /
āsaṃjñikamavyākṛtam | vipākaphalatvāt | iyaṃ tu śubhā | sā punariyaṃ 'dhyāne 'ntye'; caturthadhyānasaṃgṛhītetyarthaḥ | 'cittarodhinī', yathaiva tatphalaṃ cittasannirodhi tathaiveyamapi cittasaṃrodhinī | cittagrahaṇācca caittānāmanuktasiddhirādityāstagamane kiraṇāstagamanavat |
kimarthaṃ punaretāṃ yoginaḥ samāpadyante ?
niḥsṛtīcchāpravṛttitvāt
te hi nissaraṇasaṃjñāpūrvakeṇa manaskāreṇa tāṃ samāpadyante mokṣakāṅkṣayā | sā punariyam-
nāryasya
āryā hi tāmapāyasthānamiva manyante | pṛthagjanāstu kecinmokṣasthānamiti |
kiṃ punariyamupapattyā vā vairāgyeṇa vā labhyate ? netyāha | kiṃ tarhi ?
āpyā prayogataḥ

136

yatnena tāmutpādayatīti ||
nirodhākhyā tu vijñeyā vijihīrṣorbhavāgrajā /
nirodhasamāpattirapi cittacaittānāṃ dharmāṇāṃ kañcitkālamutpattisannirodhinī | sā punariyaṃ vihārasaṃjñāpūvakeṇa manasikāreṇa nirvāṇasadṛśaṃ sukhamanubhavitukāmairyogibhiḥ saṃmukhīkriyate | 'bhavāgrajā'; ceyaṃ samāpattiḥ |
śubhāryasya prayogāpyā dvivedyāniyatā matā

137

dvayoḥ kālayorvedyā 'dvivedyā'; | upapadyavedanīyā cāparaparyāyavedanīyā ca | aniyatavedanīyā ceyam | yo hyetāmutpādya parinirvāti sa nāsyā vipākaṃ pratisaṃvedayate | tasyā hi bhavāgre catuskandhako vipāko vipacyate | āryaścaitāmutpādayituṃ śaknoti nānāryaḥ | ucchedabhīrutvācchāśvatadṛṣṭiprahāṇādāryamārgavalotpādanācca | āryasyāpi ceyaṃ prayogalabhyā na vairāgyalabhyeti |
atra punaḥ kośakāraḥ pratijānīte- "sacittikeyaṃ samāpattiḥ" iti | ( Jaini_94 ) "samāpatticittameva hi taccittāntaraviruddhamutpadyate | yena kālāntaramanyasya cittasyāpravṛttimātraṃ bhavati | tadviruddhāśrayāpādanāt sāsau samāpattiriti prajñāpyate |"
tadetadabauddhīyam | kutaḥ ?
cetaścatuṣṭayāyogādāgamādupapattitaḥ /
nirveditamanobhāvātsiddhyatīyamacittikā

138

bhavāgre khalu catvāri cittāni vidyante | vipākajaṃ nivṛtāvyākṛtaṃ kuśalamupapattilābhikaṃ prāyogikaṃ ca | tebhyaścaturbhyaḥ kataraccittaṃ yannirodhasamāpannasyānyacittanirodhītyucyate ?
tatra tāvadvipākajaṃ tatratyāṃ .............................
".............dharme pratipattyevājñāmārādhayati | nāpi maraṇakālasamaye | bhedācca kāyasyātikramya devān kabaḍīkārabhakṣānanyatamasmin divye manomaye kāya upapadyate | sa tatropapannaḥ abhokṣṇaṃ saṃjñāveditanirodhaṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭhate ca | asti caitatsthānamiti yathābhūtaṃ prajānāti" iti |
atra sthavira udāyī sthaviraśāriputramidamavocat- "mā tvamāyuṣmannevaṃ vocaḥ |" sa hi manyate sma bhāvāgrīkīyaṃ samāpattirdivyaśca manomayaḥ kāyaścaturthadhyānabhūmika ukto bhagavatā tatkathametadupapatsyate | tadetad bhadantodāyinā parihāṇimajānānenābhidharmasaṃmūḍhena pratyuktaḥ sa bhagavatā paramābhidhā makeṇāvasādanārthamabhihitaḥ- "tvamapi mohapuruṣa śāriputreṇa bhikṣuṇā sārdhaṃ gabhbhīre 'bhidharme saṃlapituṃ manyase ?" iti
nikāyāntarīyāścaturthadhyānabhūmikāmapi nirodhasamāpattimicchanti | teṣāṃ vinā parihāṇyā siddhatyetatsūtram | etadeva tu na siddhyati- caturthadhyānabhūmikāpyasāvastīti | katham ? "navānupūrvasamāpattayaḥ" ( Jaini_97 ) iti sūtre vacanāt | prāptakāmavaśitvāttu santaḥ paścādvilaṃdhyāpi vyutkrāntasamāpattiṃ samāpadyanta iti ||
vyākhyāte samāpattī |
gatiprajñaptyupādānamāyuścittoṣmaṇoḥ sthitiḥ /
āgamādyuktitaścaiva dravyatastatsadiṣyate

139

āyurjīvitamityanarthāntaram | uktaṃ hyabhidharme- "jīvitendriyaṃ katarat ? traidhātukamāyuḥ" iti | tatpunaḥ 'gatiprajñaptyupādānaṃ'; vipākajasvabhāvatvāt | uktaṃ hi sūtre- "nirvṛtte vipāke nāraka iti saṃkhyāṃ gacchati | evaṃ yāvannavasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagasaṃkhyāṃ gacchati" iti | na cānyadindriyaṃ vipākajaṃ traidhātuka vyāpyasti yajjanmaprabandhāvicchedena vartamānaṃ gatiprajñaptyupādānaṃ syāt, anyatra jīvitendriyāt |
tatpunarastīti kathaṃ gamyate ? āgamādyuktitaśca | āgamastāvadayam-
"āyuruṣmātha vijñānaṃ yadā kāyaṃ jahatyamī |
apaviddhastadā śete yathā kāṣṭhamacetanam ||"
sarvaṃ hi jīvitendriyaṃ kāmadhātāvavaśyaṃ kāyendriyoṣmasahacariṣṇu | tattvavaśyaṃ vijñānasahavarti nāpi cakṣurādīndriyasahavarti | rūpadhātau tu sarvaṃ kāyādipañcendriyasahavarti | na tvavaśyaṃ cittasahacariṣṇa | ārūpyadhātau tu sarvaṃ vijñānasahavarti, anyatra nirodhasamāpatteḥ |
jīvitendriyaṃ gatiprajñaptyupādānamastīti dravyam | anyathā hi kuśalanivṛtte cetasi nirmale vādhobhaume tadgatiprajñaptyupādānavipākajaṃ kiṃ kalpyeta yatsadbhāvādasau tato na pracyutaḥ syāt ? na ca śakyaṃ pratijñātumanāsravāṇāmadhobhūmivijñānabījaṃ tadgatisaṃjñaptyupādānaṃ kalpayitum, anāsravasya cittasya samucchedāya pravṛttatvāt | na cānyadvijñānaṃ tadbhaumaṃ śakyaṃ kalpayituṃ manovijñānadhātuvyatiriktasyānākāramālambanasya vijñānasyāprasiddhatvāt | manodhāturiti cet | na | manovijñānadhātorevāvasthāntare tannāmaprajñapteḥ | yuktirapi- cakṣurādivattadādhipatyaviśeṣāt |
"samādhibalena karmajaṃ jīvitāvedhaṃ nirvartyāyuḥ saṃskārādhiṣṭhānajam, āyurna vipākaḥ" iti kośakāraḥ | tatra kimuttaramiti ? na tatrāvaśyamuttaraṃ ( Jaini_99 ) vaktavyaṃ yasmānnaitatsūtre 'varati, vinaye na saṃdṛśyate, dharmatāṃ ca vilomayati | ( Jaini_100 ) tasmād bālavacanavadadhyupekṣyametat |
kathaṃ tāvatsūtre nāvatarati, vinaye na saṃdṛśyate ? sūtre hyaktam- "asthānamanavaka śo yatprahāṇahetorvā upakramahetorvā apakvaṃ paripācayet, paripakvaṃ vā anyena nayena nayet" iti vistaraḥ |
vinaye 'pi "niyatavedanīyaṃ triprakāraṃ karma sadevakenāpi lokena na śakyaṃ vyāvartayitum" iti parigrahaḥ |
abhidharme 'pi sarvāparimitamāyurākṣipyate | tasyāpakṣālāḥ kālasthānāntarāvasthānādiṣu niyamyante | ityevaṃ tāvadāgamādapetaṃ nottarārham |
tathāpi tu yuktimaduttaramucyate | yadi bhagavān samādhibalena svecchayāpūrvaṃ sattvaṃ savijñānakaṃ sendriyamutpādayet, svātmano vā jīvitamanākṣiptaṃ prākkarmabhiryogabalenākṣipet, tato buddho bhagavānnārāyaṇīkṛtaḥ syāt apūrvasattvanirmāṇāt | sa ca kāruṇikatvānneva parinirvāyāt, śāsanasambhedasaṃdehāṃśca cchindyāt | tasmādvaitulikaśāstrapraveśadvāramārabdhaṃ tena bhadantenetyadhyupekṣametat |
atha kimāyuḥkṣayādeva maraṇaṃ bhavatyāhosvidanyathāpi ? prajñaptyāmuktam- "astyāyuḥkṣayānmaraṇaṃ na puṇyakṣayādibhiḥ? catuṣkoṭikaḥ | prathamā koṭiḥ- āyuviṃpākasya karmaṇaḥ paryādānāt | dvitīyā- bhogavipākasya | tṛtīyā- ubhayoḥ | turthī- viṣamāparihāreṇa |
jñānaprasthāna uktam- "āyuḥ santatyupanibaddhaṃ vartata iti vaktavyam ? sakṛdutpannaṃ tiṣṭhatīti vaktavyam ? āha- kāmāvacarāṇāṃ sattvānāmasaṃjñisamāpattiṃ nirodhasamāpattiṃ vā samāpannānāṃ santatyupanibaddhaṃ vartata iti vaktavyam | samāpannānāṃ santatyupanibaddhaṃ vartata iti vaktavyam | samāpannānāṃ rūpārupyāvacarāṇāṃ ca sattvānāṃ sakṛdutpannaṃ tiṣṭhatīti vaktavyam ||"
kaḥ punarasya bhāṣitasyārthaḥ ? yasyāśrayopaghātādupadhātastatsantatyadhīnatvāt prathamam | yasyāśrayopaghāta eva nāsti tadyathotpannāvasthānād dvitīyam | sāntarāyaṃ prathamaṃ nirantarāyaṃ dvitīyamiti kāśmīrāḥ | tasmādastyakālamṛtyuḥ |
sūtra uktam- "catvāra ātmabhāvapratilambhāḥ | astyātmabhāvapratilambho yatrātmasaṃcetanā krāmati na parasaṃcetanā" iti catuṣkoṭikaḥ | ātmasaṃcetanāvakrāmati kāmadhātau krīḍāpramoṣakāṇāṃ devānāṃ manaḥpradoṣakāṇāṃ ca devānām | teṣāṃ hi praharṣamanaḥpradoṣābhyāṃ tasmātsthānāccyutibhaṃvati, nānyathā | buddhānāṃ ceti vaktavyam, svayaṃmṛtyutvāt | parasaṃcetanaiva krāmati garbhāṇḍāgatānām | ubhayam- anyeṣāṃ kāmāvacarāṇāṃ prāyeṇa | nobhayam- sarveṣāmantarābhavikānāṃ rūpārūpyāvacarāṇāmekatīyānāṃ ca kāmāvacarāṇām | tadyathā nārakāṇāṃ ca darśanamārgamaitrīnirodhasamāpattisamāpannānāṃ rājarṣijinadūtajinādiṣṭaprabhṛtīnāṃ sarveṣāṃ ca caramabhavikānāṃ bodhisattvānāṃ mātustadgarbhāyāścakravartinaśca tadgarbhāyāḥ |"
vyākhyātaṃ jīvitendrim ||
saṃskṛtalakṣaṇānīdānīṃ vyākhyāyiṣyante | tāni punaḥ kāni kiyanti veti ? tadupavyākhyāyate-
jātiḥ sthitirjarānāśaḥ saṃskṛtāṅkacaṣṭatuyī /
etāni khalu catvāri saṃskṛtalakṣaṇāni bhagavatābhidharme 'bhihitāni | etānyeva vineyaprayojanavaśāt sūtre sthityanyathātvamekīkṛtya trīṇyuktāni | gāthāyāṃ tvebhyo 'ṅgadvayaṃ sāmarthyādgamyamānamantarṇīya pradarśyate | sthitirhi dharmāyogamicchantī taddharmamupaguhyāvatiṣṭhate | sā ca tathā pravartamānā lokasya cittonnativiśeṣaṃ janayati | tato bhagavatānyathātvākhyayā ( Jaini_105 ) jarayā sahoktā śrīriva kālakarṇyānubaddhā saṃvegānukūlā bhaviṣyatītyeṣo 'rthaviṣayo dṛśyate | tasmāccatvāri | itaśca-
catvāri sthitināstitve hetutvādyaprasiddhitaḥ

140

yadi hi dharmasya sthitirna syāt, tasyātmanyavasthitasya hetvākhyaḥ śaktiprabhāvaviśeṣo na syāt | anityatāgrastasya ca notpaktiśaktirityataśca kriyāṃ na kuryāt | kriyābhāvātphalābhāvaḥ syāt | phalārthaścāyamārambhaḥ | tasmādāstikairnāstikapakṣaṃ vikṣipya sthitiḥ pratigṛhyata iti siddham ||
catvārīti na siddhyanti jarābhāvāt | bhavatu sthitiḥ, jarā tu sarvathā na yujyate | katham ? uktaṃ hi-
"tathātvena jarāsiddhiranyathātve 'nya eva saḥ |
tasmānnaikasya bhāvasya jarā nāmopapadyate ||"
taṃ pratīdamucyate-
śaktihānerjarāsiddhiḥ
unmiṣito hi dharmo jāyate hṛṣitaḥ phalamākṣipatīti | tasya yadi jarasā śaktirna vihanyeta sa dvitīyamapi phalamākṣipeta | na ca śaknotyākṣeptum | tasmādgamyate kaścijjarākhyaḥ śatruastaṃ jarjarīkṛtyopahṛtasāmarthyamanityatāpiśācyāḥ samarpayatīti yuktamuktam 'śaktihānerjarāsiddhiḥ'; iti | naitadyuktamuktaṃ pariṇāmadoṣaprasaṅgāt | evaṃ laghvācakṣāṇena bhavatā sāṃkhyīyaḥ pariṇāmo 'bhyupagato bhavati | nābhyupagataḥ, yasmāt-
nānyatvāt pariṇāmitā /
anya eva hi no jarākhyo dharmo, anyaśca dharmī | sāṃkhyasya tvavasthitasya dharmiṇaḥ svātmabhūtasya dharmāntarasyotsargaḥ svātmabhūtasya cotpādaḥ pariṇāma iti |
kathaṃ punaḥ kṣaṇikasya dharmasya śaktihānirbhavati ? evam- yasmādasyājahadātmakasya-
ekakāritranāśābhyāṃ śaktihāniḥ prasiddhyati

Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc