અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 121-140

ઉક્તં હિ ભગવતા- "ચિત્તસંક્લેશાત્સત્ત્વાઃ સંક્લિશ્યન્તે । ચિત્તવ્યવદાનહેતોર્વિશુધ્યન્તે" ઇતિ । તસ્માત્પ્રધાનં ચિત્તમ્ । યથોક્તમ્-
"દૂરઙ્ગમમેકચરમશરીરં ગુહાશયમ્ ।
યે ચિત્તં દમયિષ્યન્તિ તે મોક્ષ્યન્તે મારબન્ધનાત્ ॥"
તત્ર દૂરઙ્ગમં શાસ્તુઃ સર્વલોકધાતુસ્થવિનેયકાર્યકરણાત્ । એકચરં યુગપદ્ દ્વિતીયચિત્તાભાવાત્ । અશરીરં મૂર્ત્યભાવાત્, ક્રિયામાત્રાનુમેયસ્વભાવત્વાચ્ચ । ગુહાશયં શરીરબલેન । તદ્વૃત્તિવ્યક્તેરિતિ । તસ્ય ધર્માઃ સંપ્રયોગિણશ્ચૈતસિકા ઇતિ ।
વ્યાખ્યાતાઃ પઞ્ચપ્રકારાશ્ચૈત્તાઃ । અન્યે ઽપિ ચાનિયતાઃ પઠ્યન્તે- વિતર્કવિચારકૌકૃત્યમિદ્ધાદયઃ ।
તત્રેદં વક્તવ્યમ્ । કસ્મિંશ્ચિત્તે કતિ ચૈત્તા ભવન્તિ ?
કામાવચરં તાવત્ પઞ્ચપ્રકારં ચિત્તમ્ । કુશલમ્, અકુશલં દ્વિવિધમાવેણિકમન્યત્ક્લેશસંપ્રયુક્તં ચ । અવ્યાકૃતં દ્વિવિધં નિવૃતાનિવૃતાવ્યાકૃતાખ્યમ્ ॥
તત્ર તાવત્કામાવચરં ચિત્તમવશ્યં સવિતર્કસવિચારમ્ । અતસ્તત્
અભ્યુદ્ગચ્છતિ કામાપ્તં ધર્મૈર્દ્વાદશભિઃ સહ ।
અક્લિષ્ટાવ્યાકૃતં ચિત્તં રશ્મિવાનિવ રશ્મિભિઃ

કામાવચરમનિવૃતાવ્યાકૃતં ચિત્તં દશભિર્મહામૌમૈર્વિતર્કવિચારાભ્યાં ચ સહાવશ્યમુદેતિ ॥
તથાષ્ટાદશભિશ્ચિત્તૈર્નિવૃતં જાયતે મનઃ ।
સત્કાયાન્તગ્રાહદૃષ્ટિસમ્પ્રયુક્તં ચિત્તં કામધાતૌ નિવૃતાવ્યાકૃતમ્ । તત્રાષ્ટાદશ ચૈતસિકા ભવન્તિ । દશમહાભૌમાઃષટ્ ક્લેશમહાભૌમાઃ વિતર્કવિચારૌ ચ । દૃષ્ટિર્નાધિકા પૂર્વવત્ ।
દ્વાવિંશત્યા સહાવશ્યં શુભં ભવતિ માનસમ્

દશમહાભૌમાઃ દશકુશલમહાભૌમાઃ વિતર્કવિચારૌ ચ ॥
ચેતસોસ્સહ વિંશત્યા ચિત્તમુત્પદ્યતે ઽશુભમ્ ।
યદકુશલં ચિત્તમાવેણિકં તત્ર વિંશતિશ્ચૈત્તાઃ- દશમહાભૌમાઃ ષક્લેશમહાભૌમા દ્વાવકુશલમહાભૌમૌ વિતર્કો વિચારશ્ચ । આવેણિકં નામ ચિત્તં યત્રાવિદ્યૈવ કેવલા નાન્યઃ ક્લેશો ઽસ્તિ રાગાદિઃ ।
દૃઙ્મોહમાત્રયુક્તં યત્
દૃષ્ટિયુક્તે ઽપ્યકુશલે વિંશતિર્ય એવાવેણકે । નનુ ચ દૃષ્ટિરધિકા ? નાધિકા, પ્રજ્ઞાવિશેષ એવ હિ કશ્ચિદ્ દૃષ્ટિરિત્યુચ્યતે । સ ચ મહાભૌમેષુ પઠિતઃ ।
કઃ પુનરયં વિતર્કઃ કો વા વિચારઃ ? વિતર્કો નામ ચિત્તૌદાર્યલક્ષણઃ સંકલ્પદ્વિતીયનામા વિષયનિમિત્તપ્રકારવિકલ્પી સંજ્ઞાપવનોદ્ધતવૃત્તિઃ, ઔદારિકપઞ્ચવિજ્ઞાનકાયપ્રવૃત્તિહેતુઃ । વિચારસ્તુ ચિત્તસૌક્ષ્મ્યલક્ષણો મનોવિજ્ઞાનપ્રવૃત્ત્યનુકૂલઃ । ઇત્યેતૌ દ્વૌ ધર્મૌ કામાવચરે ચેતસિ સર્વસ્મિન્નિયમેનોત્પદ્યેતે ।
તદિદમતિસાહસં વર્તતે યદ્વિરુદ્ધયોરપિ દ્વયોર્ધર્મયોરેકત્ર ચિત્તે સમવધાનં પ્રતિજ્ઞાયતે । ન હ્યેતલ્લોકે દૃષ્ટં યદ્વિરુદ્ધયોરેકત્ર સહાવસ્થાનમિતિ કોશકારઃ ।
તત્ર કેચિદાહુઃ- સર્પિર્યથાપ્સુ નિષ્ઠ્યૂતં નાતિશ્યાયતે નાતિવિલીયતે, એવં વિતર્કવિચારયોગાચ્ચિત્તં નાતિસૂક્ષ્મં ભવતિ નાત્યુદારમિત્યુભયોરપિ તત્ર વ્યાપારઃ । એવં તર્હિ નિમિત્તભૂતૌ વિતર્કવિચારાવૌદાર્યસૂક્ષ્મતયોઃ પ્રાપ્નુતો યથાપશ્ચાતશ્ચ સર્પિષઃશ્યાનત્વવિલીનત્વયોર્ન પુનસ્તત્સ્વભાવૌ ।
અન્યે પુનરાહુઃ- વાક્સંસ્કારા વિતર્કવિચારાઃ સૂત્રે ઽભિહિતાઃ ।
"વિતર્ક્ય વિચાર્ય વાચં ભાષતે નાવિતર્ક્યાવિચાર્ય" ઇતિ । તત્ર ય ઔદાર્યાસ્તે વિતર્કાઃ । યે સૂક્ષ્માસ્તે વિચારાઃ । યદિ ચૈકત્ર ચિત્તે ઽન્યો ધર્મ ઔદારિકો ઽન્યઃ સૂક્ષ્મઃ કો ઽત્ર વિરોધ ઇતિ ? ન વિરોધો યદિ જાતિભેદઃ સ્યાત્ । એકસ્યાન્તુ જાતૌ મૃદ્વધિમાત્રતા યુગપન્ન સંભવતિ । જાતિભેદો ઽપ્યસ્તિ સ તર્હિ વક્તવ્યઃ । દુર્વચો હ્યસૌ । અતો મૃદ્વધિમાત્રતયા વ્યજ્યતે । નૈવં વ્યક્તો ભવતિ । પ્રત્યેકં જાતીનાં મૃદ્વધિમાત્રત્વાત્ ।
તદિદમન્ધવિલાસિનીકટાક્ષગુણોત્કીર્તનકલ્પં ચોદ્યમારભ્યતે । યદનવબુધ્ય તલ્લક્ષણં ચોદ્યવિધિઃ મિથ્યા પ્રતાયતે । તયોર્હિ યથોક્તલક્ષણયોરેકસ્મિંશ્ચેતસિ સદ્ભાવમાત્રં પ્રતિજ્ઞાયતે ન યુગપદ્ વૃત્ત્યુદ્રેકતાલાભઃ । યથા વિદ્યવિદ્યયોઃ સંશયનિર્ણયયોશ્ચેતિ તૂષ્ણીમાસ્વ । મા વિદ્વદ્ભિરવજીહસઃ સ્વમાત્માનમ્ ।
સા પુનર્દૃષ્ટિસ્ત્રિપ્રકારા મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદ્યા વેદિતવ્યાઃ ।
ક્રોધાદ્યૈસ્ત્વધિકં વદેત્

ક્રોધાદ્યૈસ્તૂપક્લેશૈરધિકં ભવતિ । સ ચ ક્રોધાદિરુપક્લેશો ઽધિકઃ । ક્લેશૈશ્ચ સંપ્રયુક્તં રાગપ્રતિઘમાનવિચિકિત્સાભિશ્ચ યુક્તં ચિત્તં તેન ચ ક્લેશાધિકં ભવતીત્યેકવિંશતિર્ભવન્તિ ॥
સર્વત્ર સંભવાન્મિદ્ધં યત્ર સ્યાત્તત્ર નિર્દિશેત્ ।
તદ્વદેવ ચ કૌકૃત્યમધિકં ગણયેત્ક્વચિત્

યત્ર મિદ્ધં તત્ર તદેવાધિકં ગણયેત્ । યત્રાપિ તદેવાધિકમિતિ ય એષ કામધાતૌ ચૈત્તાનાં નિયમ ઉક્તસ્તતઃ ॥
સાશુભં મિદ્ધકૌકૃત્યં રૂપધાતૌ ન વિદ્યતે ।
ધ્યાનાન્તરે વિતર્કશ્ચ વિચારશ્ચાપિ નોપરિ

ન કિઞ્ચિદકુશલં મિદ્ધં કૌકૃત્યં ચ પ્રથમધ્યાનાદૌ વિદ્યતે । તેન તત્ર પ્રતિઘશાઠ્યમદમાયાવર્જ્યાશ્ચ ક્રોધાદયઃ, આહ્રીક્યાનપત્રાપ્યે ચ ન સન્તિ । ય એવ પ્રથમે ધ્યાને સન્તિ ત એવ ઽધ્યાનાન્તરેઽ, ઽવિતર્કશ્ચ ન વિદ્યતે । પૂર્વોક્તાશ્ચ ન સન્તીતિ ઽચઽશબ્દાત્ । વિચારશ્ચાપિ નોપરિ ।ઽ; ધ્યાનાન્તરાત્તૂપરિવિચારશ્ચાપિ નાસ્તિ પૂર્વોક્તાશ્ચ । ઽચઽશબ્દાત્ માયા શાઠ્યં ચ નાસ્તીતિ ગમ્યતે ।
બ્રહ્મણો હિ યાવચ્છાઠ્યં પઠ્યતે, પર્ષત્સંબન્ધાત્ । સ હિ સ્વસ્યાં પર્ષદિ અશ્વજિતા ભિક્ષુણા પ્રશ્નં પૃષ્ટઃ "કુત્ર તાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાન્યપરિશેષં નિરુધ્યન્તે" ઇત્યપ્રજાનન્ ક્ષેપમકાર્ષીત્- "અહમસ્મિ બ્રહ્મા મહાબ્રહ્મા ઈશ્વરઃ કર્તા નિર્માતા સ્રષ્ટા સૃજઃ પિતૃભૂતો ભાવાનામ્" ઇતિ । ગતમિદમ્ ॥
ઇદં વક્તવ્યમ્ । સંપ્રયુક્તાઃ સંસ્કારાઃ કસ્માદુચ્યન્તે ? તદારભ્યતે ।
સંપ્રયુક્તઃ સંસ્કારઃ સમતા યસ્ય પઞ્ચધા ।
વિપ્રયુક્તશ્ચ બોદ્ધવ્યઃ સમતા યસ્ય નાસ્ત્યસૌ

પઞ્ચભિઃ સમતાભિઃ સંપ્રયુક્તાઃ સંપ્રયુક્તાઃ । તાઃ પુનરાશ્રયાલમ્બનાકારકાલદ્રવ્યસમતાખ્યાઃ । "યથૈવ હ્યેકં ચિત્તમેવં ચૈત્તા અપ્યેકૈકાઃ" ઇતિ વિસ્તરઃ । યસ્ય પુનરેતાઃ સમતા ન વિદ્યન્તે સ વિપ્રયુક્ત ઇતિ ॥
ચોદકઃ- કશ્ચિદ્રૂપં તર્હિ વિપ્રયુક્તં પ્રાપ્નોતિ, અસંસ્કૃતં ચેતિ ? સંપ્રત્યુચ્યતે ।
વિશિષ્ટાનામસદ્ભાવાત્પ્રસંગો નાસ્તિ રૂપિણામ્ ।
સંસ્કારગ્રહણાચ્ચૈવ ખાદીનાં ન પ્રસજ્યતે

વિશિષ્ટેન ખલુ નિયોગેન રૂપિષુ સંજ્ઞા સન્નિવિશન્ત ઇતિ તેષ્વપ્રસંગઃ । સંસ્કારગ્રહણાચ્ચ ખાદિષુ વિપ્રયુક્તસંજ્ઞા ન પ્રવર્તત ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥
કે પુનસ્તે વિપ્રયુક્તાઃ સંસ્કારાઃ ? કિયન્તો વેતિ ? નહિ વયમેતેષાં સ્વભાવમુપલભામહે । નાપિ કૃત્યમ્ । નચૈતે ધર્મા લોકે પ્રસિદ્ધા નાપિ બુદ્ધવચને । ન વેદાદિષુ શાસ્ત્રેષ્વિતિ । તદત્રોપવ્યાહ્રીયતે-
પ્રાપ્ત્યાદયસ્તુ સંસ્કારા વિપ્રયુક્તાસ્ત્રયોદશ ।
આપ્તોક્તિસ્વક્રિયાલિઙ્ગા લિઙ્ગમેષાં ગદિષ્યતે

યત્તાવત્ સ્વભાવક્રિયાભાવાદિતિ । તદત્રોભયમભિધાયિષ્યતે । યદપિ બુદ્ધવચને ન પઠ્યન્ત ઇતિ । તત્રાપ્યાપ્તવચનં સાર્વજ્ઞં વ્યાહરિષ્યતે । યત્ત લોકે ન વેદાદિષુ પઠ્યન્ત ઇતિ તચ્ચોદ્યમ્ । યે ખલુ સર્વજ્ઞવિષયા ધર્માઃ પ્રતિસંવિલ્લાભિનાં બુદ્ધિવૃત્તિવિષયમાયાન્ત્યાર્યમૈત્રેયસ્થવિરવસુમિત્રાચાર્યાશ્વઘોષપ્રમુખાનાં ચ બોધિસત્ત્વાનાં બુદ્ધિપ્રસાદવિધાયિનસ્તેજોલ્પાનાં સ્તનન્ધયબુદ્વીનામભિધર્મપરીક્ષમતિવૃત્તીનાં ચ કથં સાન્ધકારેષુ મનસ્સુ ગોચરતામાયાન્તીતિ ॥
તત્ર તાવત્
રાપ્તિઃ સમન્વિતિર્લબ્ધિર્ધર્મવત્તા વ્યવસ્થિતિઃ

પ્રાપ્તર્નામ સમન્વાગમો લાભ ઇતિ પર્યાયઃ । સર્વથા ભાવાઞ્છબ્દૈરેવ શબ્દાનાચષ્ટે । યથૈંવ ખલુ પ્રાપ્તિરિત્યેતચ્છબ્દગડુમાત્રં શ્રૂયતે તથૈવ સમન્વાગમો લાભ ઇત્યેતદપિ પદદ્વયં વાગ્વસ્તુમાત્રમિતિ ન પર્યાયનામ્ના લક્ષણમુદ્યોતિતં ભવતિ । તસ્માદવ્યભિચારિ તત્પ્રસાધકં લિઙ્ગમુચ્યતામ્ । ઇમે બ્રૂ મઃ । શ્રોત્રમવધત્સ્વ મનશ્ચૈકાગ્રતાયાં સન્નિયુક્ત્વા । ઽધર્મવત્તા વ્યવસ્થિતિઃ ।ઽ; ધર્માઃ ખલુ ત્રિધા કુશલાઃ.........
............રૂપે ઽપિ કુશલયા વિજ્ઞપ્ત્યા વર્તમાનયા યાવદ્વિજ્ઞાપયતિ, અતીતયા ચ સમન્વાગતઃ ।
શ્રુતચિન્તામયાનાં ચ સમાપત્તિદ્વયસ્ય ચ

શ્રુતચિન્તામયાનામપિ । સહજા પશ્ચાદ્ ભવતિ દ્વયોશ્ચાચિત્ત સમાપત્ત્યોસ્સહ પશ્ચાદ્ ભવતીતિ ।
નિઃક્લેશસંસ્કૃતાપૂર્વં શુભાનાં તુ રજસ્વતામ્ ।
આદિલાભે સહ પ્રાક્ચ તદૂર્ધ્વં વા ત્રિધેષ્યતે

અનાસ્રવાણાં ચ સ્કન્ધાનાં, અનુચિતાનાં ચ કુશલસાસ્રવાણાં ન પૂર્વજા । એષામેવ યત્તોક્તાનાં ઽતદૂર્ધ્વં તુ ત્રિધેષ્યતે ।ઽ; યદા તેન સંમુખીભૂતા તદા દ્વિધૈવેતિ વર્તતે ॥
ક્લિષ્ટાણાં કુશલાનાં ચ તદન્યેષાં ત્રિધા મતા ।
ક્લિષ્ટાણાં ચ સ્કન્ધાનાં ત્રૈયધ્વિકી પ્રાપ્તિઃ । ઽકુશલાનાં ચ તદન્યેષાંઽ; તેભ્યો ઽનાસ્રવેભ્યસ્તેભ્યશ્ચાનુચિત્તેભ્યઃ કુશલસાસ્રવેભ્યો ઽન્યેષાં કુશલસાસ્રવાણાં ત્રૈયધ્વિક્યેવ ।
નિવૃતાવ્યાકૃતા જ્ઞાનનિર્માણમનસાં તથા

ત્રૈયધ્વિકીતિ વર્તતે ॥
નિર્વાણસ્યાદિતો લાભે નિત્યસ્યાન્યસ્ય સર્વદા ।
નિર્વાણસ્ય તત્પ્રથમતો લાભે દ્વૈયધ્વિક્યેવ । અનાગતવર્તમાનાલબ્ધસ્યાતીતાપિ । ઽનિત્યસ્યાન્યસ્ય સર્વદા ।ઽ
અજા તવર્તમાના ચ
અપ્રતિસંખ્યાનિરોધસ્યાનાગતવર્તમાનૈવ નિત્યમ્ ।
કદાચિત્તુ ત્રિધેષ્યતે

યેન લબ્ધસ્તસ્ય ત્રૈયધ્વિકીત્યુક્તમેતત્ ।
વ્યાખ્યાતે પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તી ॥
સભાગતા વક્તવ્યા । કેયં સભાગતા નામ ? નહીહ પ્રવચને તીર્થ્યપરિકલ્પિતસામાન્યવિશેષપદાર્થગન્ધો ઽપ્યસ્તિ । તત્કેયં તદભ્યાસગતેતિ ? તદિદં પ્રતાયતે ।
એકાર્થરુચિહેતુર્યઃ સત્ત્વાનાં સ સભાગતા ।
સભાગતા નામ દ્રવ્યમ્ । સત્ત્વાનામેકાર્થરુચિઃ સાદૃશ્યહેતુભૂતમ્ । નિકાયસભાગ ઇત્યસ્ય શાસ્ત્રસંજ્ઞા । સા પુનરભિન્ના ભિન્ના ચ । અભિન્ના સર્વસત્વાનાં સત્ત્વસભાગતા । સા પ્રતિસત્ત્વં સર્વેષ્વાત્મસ્નેહાહારરતિસામ્યાત્ । ભિન્ના પુનસ્તેષામેવ સત્ત્વાનાં ધાતુભૂમિગતિયોનિજાતિસ્ત્રીપુરુષોપાસકભિક્ષુશૈક્ષાશૈક્ષાદીનામેકાર્થરુચિત્વભેદપ્રતિનિયમહેતુઃ । તસ્યાં ખલ્વસત્યાં સર્વાર્યાનાર્યલોકવ્યવહારસંકરદોષઃ પ્રસજ્યેત । તસ્યાં તુ સત્યામેષ દોષો ન ભવતીત્યસ્તિ સભાગતા નામ ધર્મઃ, ઽએકાર્થરુચિહેતુઃઽ; ઇતિ ।
સ્યાચ્ચ્યવેતોપપદ્યેત ન ચ સ્વસભાગતાં વિજહ્યાત્, ન ચ પ્રતિલભેતેતિ ? ચતુષ્કોટિકઃ । પ્રથમા કૌટિઃ- યતશ્ચ્યવતે તત્રવોપપદ્યમાનઃ । દ્વિતીયા- નિયામમવક્રામન્, સ હિ પૃથગ્જનસભાગતાં વિજહાત્યાર્યસભાગતાં પ્રતિલભતે । તૃતીયા- ગતિસંચારાત્ । ચતુર્થી- એતાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા ।
અથ પૃથગ્જનત્વસ્યાસ્યાશ્ચ કઃ પ્રતિવિશેષઃ ? પૃથગ્જનસભાગતા ખલૂક્તરૂપા । પૃથગ્જનત્વં તુ સર્વાનર્થકરભૂતમિતિ સુમહાંસ્તદ્વિશેષઃ । આપ્તવચનેનાપિ તદન્યત્વસિદ્ધિઃ । ઉક્તં હિ ભગવતા- "સ ચેદિત્થત્વમાગચ્છતિ મનુષ્યાણાં સભાગતાં પ્રતિલભતે" ઇતિ । ન ચૈવં પૃથગ્જનત્વં પ્રતિલભ્યતે વા ત્યજ્યતે વા ।
સિદ્ધા સભાગતા । કોશકારઃ પુનસ્તાં વૈશેષિકપરિકલ્પિતજાતિપદાર્થેન સમીકુર્વન્ વ્યક્તં પાયસવાયસયોર્વર્ણસાધર્મ્યં પશ્યતીતિ ॥
અથ કિમિદમાસંજ્ઞિકં નામ ? તદપદિશ્યતે ।
આસંજ્ઞિકં વિપાકો યચ્ચિત્તોપચ્છેદ્યસંજ્ઞિષુ

અસંજ્ઞિસત્ત્વેષુ દેવેષૂપપન્નાનાં યચ્ચિત્તોપચ્છે દિધર્માન્તરં વિપ્રયુક્તં વિપાકજમુત્પદ્યતે તદાસંજ્ઞિકં નામ । યેન તત્રોપપન્નાનાં ચિત્તમનાગતે ઽધ્વનિ કાલાન્તરં સન્નિરુધ્યતે, નોત્પત્તું લભતે । તત્પુનરેકાન્તેન વિપાકજસ્વભાવમ્ । કસ્ય વિપાકઃ ? અસંજ્ઞિસમાપત્તેઃ પૂરકસ્ય કર્મણઃ । કેષુ પુનસ્તત્ ? દેવનિકાયેષુ ભવતિ । તદાહ- "અસંજ્ઞિષુ । અસંજ્ઞિસત્ત્વા નામ દેવા બૃહત્ફલદેવનિકાયસંગૃહીતા ધ્યાનાન્તરિકાવત્ ।" કિં પુનસ્તે નૈવ કદાચિત્ સંજ્ઞિનો ભવન્તિ ? ભવન્ત્યુત્પત્તિકાલે ચ્યુતિકાલે ચ । "પ્રકૃષ્ટમપિ કાલં સ્થિત્વા સહસંજ્ઞોત્પાદાત્તેષાં સત્ત્વાનાં તસ્માત્ સ્થાનાચ્ચ્યુતિર્ભવતિ" ઇતિ સૂત્રપાઠઃ । તે ચ તતો દીર્ઘસ્વપ્નવ્યુત્થિતા ઇવ ચ્યુત્વા કામધાતાવુપપદ્યન્તે, નાન્યત્ર । તદુપપન્નાનામવશ્યં કામાવચરાપરપર્યાયવેદનીયકર્મસદ્ભાવાત્ । યથોત્તરકૌરવાણાં દેવોપપત્તિવેદનીયં કર્મેતિ ॥
કા પુનરસાવસંજ્ઞિસમાપત્તિરિતિ ? તદપદિશ્યતે-
શુભાસંજ્ઞિસમાપત્તિર્ધ્યાને ઽન્ત્યે ચિત્તરોધિની ।
આસંજ્ઞિકમવ્યાકૃતમ્ । વિપાકફલત્વાત્ । ઇયં તુ શુભા । સા પુનરિયં ઽધ્યાને ઽન્ત્યેઽ; ચતુર્થધ્યાનસંગૃહીતેત્યર્થઃ । ઽચિત્તરોધિનીઽ, યથૈવ તત્ફલં ચિત્તસન્નિરોધિ તથૈવેયમપિ ચિત્તસંરોધિની । ચિત્તગ્રહણાચ્ચ ચૈત્તાનામનુક્તસિદ્ધિરાદિત્યાસ્તગમને કિરણાસ્તગમનવત્ ।
કિમર્થં પુનરેતાં યોગિનઃ સમાપદ્યન્તે ?
નિઃસૃતીચ્છાપ્રવૃત્તિત્વાત્
તે હિ નિસ્સરણસંજ્ઞાપૂર્વકેણ મનસ્કારેણ તાં સમાપદ્યન્તે મોક્ષકાઙ્ક્ષયા । સા પુનરિયમ્-
નાર્યસ્ય
આર્યા હિ તામપાયસ્થાનમિવ મન્યન્તે । પૃથગ્જનાસ્તુ કેચિન્મોક્ષસ્થાનમિતિ ।
કિં પુનરિયમુપપત્ત્યા વા વૈરાગ્યેણ વા લભ્યતે ? નેત્યાહ । કિં તર્હિ ?
આપ્યા પ્રયોગતઃ

યત્નેન તામુત્પાદયતીતિ ॥
નિરોધાખ્યા તુ વિજ્ઞેયા વિજિહીર્ષોર્ભવાગ્રજા ।
નિરોધસમાપત્તિરપિ ચિત્તચૈત્તાનાં ધર્માણાં કઞ્ચિત્કાલમુત્પત્તિસન્નિરોધિની । સા પુનરિયં વિહારસંજ્ઞાપૂવકેણ મનસિકારેણ નિર્વાણસદૃશં સુખમનુભવિતુકામૈર્યોગિભિઃ સંમુખીક્રિયતે । ઽભવાગ્રજાઽ; ચેયં સમાપત્તિઃ ।
શુભાર્યસ્ય પ્રયોગાપ્યા દ્વિવેદ્યાનિયતા મતા

દ્વયોઃ કાલયોર્વેદ્યા ઽદ્વિવેદ્યાઽ; । ઉપપદ્યવેદનીયા ચાપરપર્યાયવેદનીયા ચ । અનિયતવેદનીયા ચેયમ્ । યો હ્યેતામુત્પાદ્ય પરિનિર્વાતિ સ નાસ્યા વિપાકં પ્રતિસંવેદયતે । તસ્યા હિ ભવાગ્રે ચતુસ્કન્ધકો વિપાકો વિપચ્યતે । આર્યશ્ચૈતામુત્પાદયિતું શક્નોતિ નાનાર્યઃ । ઉચ્છેદભીરુત્વાચ્છાશ્વતદૃષ્ટિપ્રહાણાદાર્યમાર્ગવલોત્પાદનાચ્ચ । આર્યસ્યાપિ ચેયં પ્રયોગલભ્યા ન વૈરાગ્યલભ્યેતિ ।
અત્ર પુનઃ કોશકારઃ પ્રતિજાનીતે- "સચિત્તિકેયં સમાપત્તિઃ" ઇતિ । ( જૈનિ_94 ) "સમાપત્તિચિત્તમેવ હિ તચ્ચિત્તાન્તરવિરુદ્ધમુત્પદ્યતે । યેન કાલાન્તરમન્યસ્ય ચિત્તસ્યાપ્રવૃત્તિમાત્રં ભવતિ । તદ્વિરુદ્ધાશ્રયાપાદનાત્ સાસૌ સમાપત્તિરિતિ પ્રજ્ઞાપ્યતે ।"
તદેતદબૌદ્ધીયમ્ । કુતઃ ?
ચેતશ્ચતુષ્ટયાયોગાદાગમાદુપપત્તિતઃ ।
નિર્વેદિતમનોભાવાત્સિદ્ધ્યતીયમચિત્તિકા

ભવાગ્રે ખલુ ચત્વારિ ચિત્તાનિ વિદ્યન્તે । વિપાકજં નિવૃતાવ્યાકૃતં કુશલમુપપત્તિલાભિકં પ્રાયોગિકં ચ । તેભ્યશ્ચતુર્ભ્યઃ કતરચ્ચિત્તં યન્નિરોધસમાપન્નસ્યાન્યચિત્તનિરોધીત્યુચ્યતે ?
તત્ર તાવદ્વિપાકજં તત્રત્યાં .............................
".............ધર્મે પ્રતિપત્ત્યેવાજ્ઞામારાધયતિ । નાપિ મરણકાલસમયે । ભેદાચ્ચ કાયસ્યાતિક્રમ્ય દેવાન્ કબડીકારભક્ષાનન્યતમસ્મિન્ દિવ્યે મનોમયે કાય ઉપપદ્યતે । સ તત્રોપપન્નઃ અભોક્ષ્ણં સંજ્ઞાવેદિતનિરોધં સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ । અસ્તિ ચૈતત્સ્થાનમિતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ" ઇતિ ।
અત્ર સ્થવિર ઉદાયી સ્થવિરશારિપુત્રમિદમવોચત્- "મા ત્વમાયુષ્મન્નેવં વોચઃ ।" સ હિ મન્યતે સ્મ ભાવાગ્રીકીયં સમાપત્તિર્દિવ્યશ્ચ મનોમયઃ કાયશ્ચતુર્થધ્યાનભૂમિક ઉક્તો ભગવતા તત્કથમેતદુપપત્સ્યતે । તદેતદ્ ભદન્તોદાયિના પરિહાણિમજાનાનેનાભિધર્મસંમૂઢેન પ્રત્યુક્તઃ સ ભગવતા પરમાભિધા મકેણાવસાદનાર્થમભિહિતઃ- "ત્વમપિ મોહપુરુષ શારિપુત્રેણ ભિક્ષુણા સાર્ધં ગભ્ભીરે ઽભિધર્મે સંલપિતું મન્યસે ?" ઇતિ
નિકાયાન્તરીયાશ્ચતુર્થધ્યાનભૂમિકામપિ નિરોધસમાપત્તિમિચ્છન્તિ । તેષાં વિના પરિહાણ્યા સિદ્ધત્યેતત્સૂત્રમ્ । એતદેવ તુ ન સિદ્ધ્યતિ- ચતુર્થધ્યાનભૂમિકાપ્યસાવસ્તીતિ । કથમ્ ? "નવાનુપૂર્વસમાપત્તયઃ" ( જૈનિ_97 ) ઇતિ સૂત્રે વચનાત્ । પ્રાપ્તકામવશિત્વાત્તુ સન્તઃ પશ્ચાદ્વિલંધ્યાપિ વ્યુત્ક્રાન્તસમાપત્તિં સમાપદ્યન્ત ઇતિ ॥
વ્યાખ્યાતે સમાપત્તી ।
ગતિપ્રજ્ઞપ્ત્યુપાદાનમાયુશ્ચિત્તોષ્મણોઃ સ્થિતિઃ ।
આગમાદ્યુક્તિતશ્ચૈવ દ્રવ્યતસ્તત્સદિષ્યતે

આયુર્જીવિતમિત્યનર્થાન્તરમ્ । ઉક્તં હ્યભિધર્મે- "જીવિતેન્દ્રિયં કતરત્ ? ત્રૈધાતુકમાયુઃ" ઇતિ । તત્પુનઃ ઽગતિપ્રજ્ઞપ્ત્યુપાદાનંઽ; વિપાકજસ્વભાવત્વાત્ । ઉક્તં હિ સૂત્રે- "નિર્વૃત્તે વિપાકે નારક ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ । એવં યાવન્નવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપગસંખ્યાં ગચ્છતિ" ઇતિ । ન ચાન્યદિન્દ્રિયં વિપાકજં ત્રૈધાતુક વ્યાપ્યસ્તિ યજ્જન્મપ્રબન્ધાવિચ્છેદેન વર્તમાનં ગતિપ્રજ્ઞપ્ત્યુપાદાનં સ્યાત્, અન્યત્ર જીવિતેન્દ્રિયાત્ ।
તત્પુનરસ્તીતિ કથં ગમ્યતે ? આગમાદ્યુક્તિતશ્ચ । આગમસ્તાવદયમ્-
"આયુરુષ્માથ વિજ્ઞાનં યદા કાયં જહત્યમી ।
અપવિદ્ધસ્તદા શેતે યથા કાષ્ઠમચેતનમ્ ॥"
સર્વં હિ જીવિતેન્દ્રિયં કામધાતાવવશ્યં કાયેન્દ્રિયોષ્મસહચરિષ્ણુ । તત્ત્વવશ્યં વિજ્ઞાનસહવર્તિ નાપિ ચક્ષુરાદીન્દ્રિયસહવર્તિ । રૂપધાતૌ તુ સર્વં કાયાદિપઞ્ચેન્દ્રિયસહવર્તિ । ન ત્વવશ્યં ચિત્તસહચરિષ્ણ । આરૂપ્યધાતૌ તુ સર્વં વિજ્ઞાનસહવર્તિ, અન્યત્ર નિરોધસમાપત્તેઃ ।
જીવિતેન્દ્રિયં ગતિપ્રજ્ઞપ્ત્યુપાદાનમસ્તીતિ દ્રવ્યમ્ । અન્યથા હિ કુશલનિવૃત્તે ચેતસિ નિર્મલે વાધોભૌમે તદ્ગતિપ્રજ્ઞપ્ત્યુપાદાનવિપાકજં કિં કલ્પ્યેત યત્સદ્ભાવાદસૌ તતો ન પ્રચ્યુતઃ સ્યાત્ ? ન ચ શક્યં પ્રતિજ્ઞાતુમનાસ્રવાણામધોભૂમિવિજ્ઞાનબીજં તદ્ગતિસંજ્ઞપ્ત્યુપાદાનં કલ્પયિતુમ્, અનાસ્રવસ્ય ચિત્તસ્ય સમુચ્છેદાય પ્રવૃત્તત્વાત્ । ન ચાન્યદ્વિજ્ઞાનં તદ્ભૌમં શક્યં કલ્પયિતું મનોવિજ્ઞાનધાતુવ્યતિરિક્તસ્યાનાકારમાલમ્બનસ્ય વિજ્ઞાનસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાત્ । મનોધાતુરિતિ ચેત્ । ન । મનોવિજ્ઞાનધાતોરેવાવસ્થાન્તરે તન્નામપ્રજ્ઞપ્તેઃ । યુક્તિરપિ- ચક્ષુરાદિવત્તદાધિપત્યવિશેષાત્ ।
"સમાધિબલેન કર્મજં જીવિતાવેધં નિર્વર્ત્યાયુઃ સંસ્કારાધિષ્ઠાનજમ્, આયુર્ન વિપાકઃ" ઇતિ કોશકારઃ । તત્ર કિમુત્તરમિતિ ? ન તત્રાવશ્યમુત્તરં ( જૈનિ_99 ) વક્તવ્યં યસ્માન્નૈતત્સૂત્રે ઽવરતિ, વિનયે ન સંદૃશ્યતે, ધર્મતાં ચ વિલોમયતિ । ( જૈનિ_100 ) તસ્માદ્ બાલવચનવદધ્યુપેક્ષ્યમેતત્ ।
કથં તાવત્સૂત્રે નાવતરતિ, વિનયે ન સંદૃશ્યતે ? સૂત્રે હ્યક્તમ્- "અસ્થાનમનવક શો યત્પ્રહાણહેતોર્વા ઉપક્રમહેતોર્વા અપક્વં પરિપાચયેત્, પરિપક્વં વા અન્યેન નયેન નયેત્" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
વિનયે ઽપિ "નિયતવેદનીયં ત્રિપ્રકારં કર્મ સદેવકેનાપિ લોકેન ન શક્યં વ્યાવર્તયિતુમ્" ઇતિ પરિગ્રહઃ ।
અભિધર્મે ઽપિ સર્વાપરિમિતમાયુરાક્ષિપ્યતે । તસ્યાપક્ષાલાઃ કાલસ્થાનાન્તરાવસ્થાનાદિષુ નિયમ્યન્તે । ઇત્યેવં તાવદાગમાદપેતં નોત્તરાર્હમ્ ।
તથાપિ તુ યુક્તિમદુત્તરમુચ્યતે । યદિ ભગવાન્ સમાધિબલેન સ્વેચ્છયાપૂર્વં સત્ત્વં સવિજ્ઞાનકં સેન્દ્રિયમુત્પાદયેત્, સ્વાત્મનો વા જીવિતમનાક્ષિપ્તં પ્રાક્કર્મભિર્યોગબલેનાક્ષિપેત્, તતો બુદ્ધો ભગવાન્નારાયણીકૃતઃ સ્યાત્ અપૂર્વસત્ત્વનિર્માણાત્ । સ ચ કારુણિકત્વાન્નેવ પરિનિર્વાયાત્, શાસનસમ્ભેદસંદેહાંશ્ચ ચ્છિન્દ્યાત્ । તસ્માદ્વૈતુલિકશાસ્ત્રપ્રવેશદ્વારમારબ્ધં તેન ભદન્તેનેત્યધ્યુપેક્ષમેતત્ ।
અથ કિમાયુઃક્ષયાદેવ મરણં ભવત્યાહોસ્વિદન્યથાપિ ? પ્રજ્ઞપ્ત્યામુક્તમ્- "અસ્ત્યાયુઃક્ષયાન્મરણં ન પુણ્યક્ષયાદિભિઃ? ચતુષ્કોટિકઃ । પ્રથમા કોટિઃ- આયુવિંપાકસ્ય કર્મણઃ પર્યાદાનાત્ । દ્વિતીયા- ભોગવિપાકસ્ય । તૃતીયા- ઉભયોઃ । તુર્થી- વિષમાપરિહારેણ ।
જ્ઞાનપ્રસ્થાન ઉક્તમ્- "આયુઃ સન્તત્યુપનિબદ્ધં વર્તત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ? સકૃદુત્પન્નં તિષ્ઠતીતિ વક્તવ્યમ્ ? આહ- કામાવચરાણાં સત્ત્વાનામસંજ્ઞિસમાપત્તિં નિરોધસમાપત્તિં વા સમાપન્નાનાં સન્તત્યુપનિબદ્ધં વર્તત ઇતિ વક્તવ્યમ્ । સમાપન્નાનાં સન્તત્યુપનિબદ્ધં વર્તત ઇતિ વક્તવ્યમ્ । સમાપન્નાનાં રૂપારુપ્યાવચરાણાં ચ સત્ત્વાનાં સકૃદુત્પન્નં તિષ્ઠતીતિ વક્તવ્યમ્ ॥"
કઃ પુનરસ્ય ભાષિતસ્યાર્થઃ ? યસ્યાશ્રયોપઘાતાદુપધાતસ્તત્સન્તત્યધીનત્વાત્ પ્રથમમ્ । યસ્યાશ્રયોપઘાત એવ નાસ્તિ તદ્યથોત્પન્નાવસ્થાનાદ્ દ્વિતીયમ્ । સાન્તરાયં પ્રથમં નિરન્તરાયં દ્વિતીયમિતિ કાશ્મીરાઃ । તસ્માદસ્ત્યકાલમૃત્યુઃ ।
સૂત્ર ઉક્તમ્- "ચત્વાર આત્મભાવપ્રતિલમ્ભાઃ । અસ્ત્યાત્મભાવપ્રતિલમ્ભો યત્રાત્મસંચેતના ક્રામતિ ન પરસંચેતના" ઇતિ ચતુષ્કોટિકઃ । આત્મસંચેતનાવક્રામતિ કામધાતૌ ક્રીડાપ્રમોષકાણાં દેવાનાં મનઃપ્રદોષકાણાં ચ દેવાનામ્ । તેષાં હિ પ્રહર્ષમનઃપ્રદોષાભ્યાં તસ્માત્સ્થાનાચ્ચ્યુતિભંવતિ, નાન્યથા । બુદ્ધાનાં ચેતિ વક્તવ્યમ્, સ્વયંમૃત્યુત્વાત્ । પરસંચેતનૈવ ક્રામતિ ગર્ભાણ્ડાગતાનામ્ । ઉભયમ્- અન્યેષાં કામાવચરાણાં પ્રાયેણ । નોભયમ્- સર્વેષામન્તરાભવિકાનાં રૂપારૂપ્યાવચરાણામેકતીયાનાં ચ કામાવચરાણામ્ । તદ્યથા નારકાણાં ચ દર્શનમાર્ગમૈત્રીનિરોધસમાપત્તિસમાપન્નાનાં રાજર્ષિજિનદૂતજિનાદિષ્ટપ્રભૃતીનાં સર્વેષાં ચ ચરમભવિકાનાં બોધિસત્ત્વાનાં માતુસ્તદ્ગર્ભાયાશ્ચક્રવર્તિનશ્ચ તદ્ગર્ભાયાઃ ।"
વ્યાખ્યાતં જીવિતેન્દ્રિમ્ ॥
સંસ્કૃતલક્ષણાનીદાનીં વ્યાખ્યાયિષ્યન્તે । તાનિ પુનઃ કાનિ કિયન્તિ વેતિ ? તદુપવ્યાખ્યાયતે-
જાતિઃ સ્થિતિર્જરાનાશઃ સંસ્કૃતાઙ્કચષ્ટતુયી ।
એતાનિ ખલુ ચત્વારિ સંસ્કૃતલક્ષણાનિ ભગવતાભિધર્મે ઽભિહિતાનિ । એતાન્યેવ વિનેયપ્રયોજનવશાત્ સૂત્રે સ્થિત્યન્યથાત્વમેકીકૃત્ય ત્રીણ્યુક્તાનિ । ગાથાયાં ત્વેભ્યો ઽઙ્ગદ્વયં સામર્થ્યાદ્ગમ્યમાનમન્તર્ણીય પ્રદર્શ્યતે । સ્થિતિર્હિ ધર્માયોગમિચ્છન્તી તદ્ધર્મમુપગુહ્યાવતિષ્ઠતે । સા ચ તથા પ્રવર્તમાના લોકસ્ય ચિત્તોન્નતિવિશેષં જનયતિ । તતો ભગવતાન્યથાત્વાખ્યયા ( જૈનિ_105 ) જરયા સહોક્તા શ્રીરિવ કાલકર્ણ્યાનુબદ્ધા સંવેગાનુકૂલા ભવિષ્યતીત્યેષો ઽર્થવિષયો દૃશ્યતે । તસ્માચ્ચત્વારિ । ઇતશ્ચ-
ચત્વારિ સ્થિતિનાસ્તિત્વે હેતુત્વાદ્યપ્રસિદ્ધિતઃ

યદિ હિ ધર્મસ્ય સ્થિતિર્ન સ્યાત્, તસ્યાત્મન્યવસ્થિતસ્ય હેત્વાખ્યઃ શક્તિપ્રભાવવિશેષો ન સ્યાત્ । અનિત્યતાગ્રસ્તસ્ય ચ નોત્પક્તિશક્તિરિત્યતશ્ચ ક્રિયાં ન કુર્યાત્ । ક્રિયાભાવાત્ફલાભાવઃ સ્યાત્ । ફલાર્થશ્ચાયમારમ્ભઃ । તસ્માદાસ્તિકૈર્નાસ્તિકપક્ષં વિક્ષિપ્ય સ્થિતિઃ પ્રતિગૃહ્યત ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥
ચત્વારીતિ ન સિદ્ધ્યન્તિ જરાભાવાત્ । ભવતુ સ્થિતિઃ, જરા તુ સર્વથા ન યુજ્યતે । કથમ્ ? ઉક્તં હિ-
"તથાત્વેન જરાસિદ્ધિરન્યથાત્વે ઽન્ય એવ સઃ ।
તસ્માન્નૈકસ્ય ભાવસ્ય જરા નામોપપદ્યતે ॥"
તં પ્રતીદમુચ્યતે-
શક્તિહાનેર્જરાસિદ્ધિઃ
ઉન્મિષિતો હિ ધર્મો જાયતે હૃષિતઃ ફલમાક્ષિપતીતિ । તસ્ય યદિ જરસા શક્તિર્ન વિહન્યેત સ દ્વિતીયમપિ ફલમાક્ષિપેત । ન ચ શક્નોત્યાક્ષેપ્તુમ્ । તસ્માદ્ગમ્યતે કશ્ચિજ્જરાખ્યઃ શત્રુઅસ્તં જર્જરીકૃત્યોપહૃતસામર્થ્યમનિત્યતાપિશાચ્યાઃ સમર્પયતીતિ યુક્તમુક્તમ્ ઽશક્તિહાનેર્જરાસિદ્ધિઃઽ; ઇતિ । નૈતદ્યુક્તમુક્તં પરિણામદોષપ્રસઙ્ગાત્ । એવં લઘ્વાચક્ષાણેન ભવતા સાંખ્યીયઃ પરિણામો ઽભ્યુપગતો ભવતિ । નાભ્યુપગતઃ, યસ્માત્-
નાન્યત્વાત્ પરિણામિતા ।
અન્ય એવ હિ નો જરાખ્યો ધર્મો, અન્યશ્ચ ધર્મી । સાંખ્યસ્ય ત્વવસ્થિતસ્ય ધર્મિણઃ સ્વાત્મભૂતસ્ય ધર્માન્તરસ્યોત્સર્ગઃ સ્વાત્મભૂતસ્ય ચોત્પાદઃ પરિણામ ઇતિ ।
કથં પુનઃ ક્ષણિકસ્ય ધર્મસ્ય શક્તિહાનિર્ભવતિ ? એવમ્- યસ્માદસ્યાજહદાત્મકસ્ય-
એકકારિત્રનાશાભ્યાં શક્તિહાનિઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ