અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 101-120

પ્રથમેન ત્વનાસ્રવેણ યઃ સમન્વાગતઃ સો ઽવશ્યં ત્રયોદશભિર્મનોજીવિતકાયેન્દ્રિયૈશ્ચતસૃભિર્વેદનાભિઃ શ્રદ્ધાદિભિસ્તેન ચેતિ ॥
અથ સર્વબહુભિઃ કિયદ્ભિઃ સમન્વાગતાઃ ? તદુચ્યતે-
ત્રિદ્વીપનરકોત્પન્ના મિથ્યાત્વનિયતા અપિ ।
બહુભિઃ હ્યેકાન્નવિંશત્યા સ્વલ્પૈરષ્ટાભિરન્વિતાઃ

અન્તરાભવિકપ્રેતતિર્યક્શ્રદ્ધાનુસારિણઃ ।
ત્ર્યધિકૈર્દશભિર્યુક્તા દશભિર્વા નવાધિકૈઃ

સ્વલ્પૈસ્ત્રયોદશભી રૂપભિઃ પઞ્ચભિઃ શ્રદ્ધાદિભિશ્ચ જીવિતમનૌપેક્ષાભિશ્ચ । નારકસ્ય તૂચ્છિન્નશુભબીજસ્ય ચક્ષુરાદીનિ પઞ્ચૈકં વ્યઞ્જનં વેદનાશ્ચ પઞ્ચ જીવિતં મનશ્ચ । તિરશ્ચાં નાસ્ત્યુચ્છેદઃ । ય ઇહોચ્છિનત્તિ સો ઽવશ્યમવીચિં ગચ્છતિ । તેન નત્ર નરકે શ્રદ્ધાદ્યા ન સન્તિ । પઞ્ચ ચક્ષુરાદીનિ પઞ્ચ ચ વેદા, એકં વ્યઞ્જનં જીવિતં મનશ્ચેતિ ત્રયોદશ ભવન્તિ । સ્યુર્બહુભિશ્ચાન્તરાભવિકાદ્યાઃ પૃથગ્જનાસ્ત્રીણ્યમલાનિ હિત્વૈકાન્નવિંશતિભિઃ, આર્યાસ્તુ શ્રદ્ધાનુસારિણો દ્વે અમલે હિત્વૈકં ચ વ્યઞ્જનમિત્યેકાન્નવિંશતિભિરેવ સમન્વાગતાઃ ॥
સમ્યક્ત્વનિયતા યે તુ યે ચ શ્રદ્ધાધિમુક્તિકાઃ ।
ત એકાદશભિર્યુક્તા દશભિર્વા નવાધિકૈઃ

તત્ર સમ્યક્ત્વનિયતા આર્યા ઇત્યર્થઃ । તે પઞ્ચભિઃ શ્રદ્ધાદિભિર્મનોજીવિતાભ્યાં ચ તિસૃભિર્વેદનાભિરેકેન ચાનાસ્રવેણ । સર્વપ્રભૂતૈઃ પુનરેકાન્નવિંશતિભિરેકલિઙ્ગદ્વ્યમલવર્જિતૈઃ ॥
પ્રજ્ઞાવિમુક્તનામાર્હત્ કાયસાક્ષ્યુભયાહ્વયાઃ ।
અક્ષૈકાદશકોપેતા યદિ વાષ્ટાદશાન્વિતાઃ

સર્વાલ્પૈરેકાદશભિઃ શ્રદ્ધાદિભિઃ સુખસૌમનસ્યોપેક્ષાજીવિતમનોભિરેકેન ચાનાસ્રવેણ । બહુભિસ્ત્વષ્ટાદશભિઃ, દ્વે અનાસ્રવે દૌર્મનસ્યમેકં ચ વ્યઞ્જનં હિત્વા ॥
કામદેવા મૃતાઃ સ્વલ્પૈર્દશભિઃ સપ્તકાધિકૈઃ ।
અનાસ્રવત્રયં હિત્વા દૌર્મનસ્યં ચ । તત્રત્યઃ પૃથગ્જનો યદિ વૈરાગ્યં ગચ્છતિ સ દેવર્ષિર્ભવતિ । એકં ચ વ્યઞ્જનં હિત્વા પરિશિષ્ટૈઃ સપ્તદશભિઃ સમન્વાગતઃ ।
ત એવૈકોનવિંશત્યા યુક્તા બહુભિરિન્દ્રિયૈઃ

દ્વે અનાસ્રવે હિત્વૈકં ચ વ્યઞ્જનમ્ । અત્રાપિ હિ સત્યાનિ દૃશ્યન્તે ॥
દ્વિર્ધ્યાન જાસ્તુ સર્વાલ્પૈર્દશભિઃ પઞ્ચકાધિકૈઃ ।
પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનોપપન્નાનાં પૃથગ્જનાનાં દુઃખદૌર્મનસ્યે હિત્વા દ્વે ચ વ્યઞ્જને ત્રીણિ ચામલાનિ, પઞ્ચદશભિઃ સમન્વાગમઃ ।
દશભિઃ સચતુષ્કૈસ્તુ શુભકૃત્સ્નાઃ સમન્વિતાઃ

શુભકૃત્સ્નેષુ પૃથગ્જનસ્ય સૌમનસ્યં ચ હિત્વા ચતુર્દશભિઃ સમન્વાગમઃ ।
બૃહત્ફલા હિ અત્યલ્પૈસ્ત્રયોદશભિરન્વિતાઃ ।
બૃહત્ફલેષુ પૃથગ્જનસ્ય સુખં ચ હિત્વા દુઃખાદીનિ પૂર્વોક્તાનિ ત્રયોદશ ભવન્તિ ।
યુક્તાઃ ષોડશભિસ્ત્વેતે સર્વભૂરિભિન્દ્રિયૈઃ

યદ્યાર્યા ભવન્તિ તેષાં સુખસૌમનસ્યાભ્યામનાસ્રવાભ્યાં સમન્વાગમ ઇતિ ષોડશ ભવન્તિ ॥
અષ્ટાભિર્દશભિઃ સૈકૈરારૂપ્યાઃ સ્વલ્પભૂરિભિઃ ।
સ્વલ્પૈરષ્ટાભિઃ । પૃથગ્જનસ્યાષ્ટાઃ સ્વલ્પાનિ ભવન્તિ । પઞ્ચ શ્રદ્ધાદીનિ, જીવિતં મનૌપેક્ષા ચ । બહુભિરેકાદશભિરાર્યસ્ય સમન્વાગમઃ । પઞ્ચભિઃ શ્રદ્ધાદિભિઃ, દ્વાભ્યાં સુખસૌમનસ્યાભ્યામનાસ્રવાભ્યામ્, જીવિતમનૌપેક્ષેન્દ્રિયૈશ્ચતુર્ભિરનાસ્રવેણ ચૈકેન ।
સદેવકૌરવાઃ સત્ત્વાસ્ત્રયોદશભિરન્વિતાઃ

પઞ્ચભિઃ શ્રદ્ધાદિભિઃ પઞ્ચભિઃ સુખાદિભિઃ, કાયમનોજીવિતૈશ્ચ ત્રિભિઃ ॥
અષ્ટાભિર્નિઃશુભો યુક્તો દશભિર્વા ત્રયાધિકૈઃ ।
ઉચ્છિન્નશુભમૂલો નિઃશુભઃ સર્વાલ્પૈરષ્ટાભિઃ સમન્વાગતઃ । સુખાદિભિઃ પઞ્ચભિઃ કાયજીવિતમનોભિશ્ચ । સર્વપ્રભૂતૈસ્તુ ત્રયોદશભિર્યથોક્તૈરષ્ટાભિશ્ચક્ષુરાદિભિશ્ચતુર્ભિરેકેન ચ વ્યઞ્જનેન ।
દ્વિલિઙ્ગાઃ પશ્ચિમૈઃ સ્વલ્પૈર્વિશત્યાપ્યેકયા પરમ્

ઉભયવ્યઞ્જનસ્ત્રયોદશભિઃ સ્વલ્પૈઃ સુખાદિભિઃ કાયજીવિતમનોભિઃ શ્રદ્ધાદિભિશ્ચ પઞ્ચભિઃ । ચક્ષુરાદીનામલબ્ધવિહીનત્વાદનિયમઃ । સર્વબહુભિસ્ત્વેકોનવિંશતિભિસ્ત્રીણ્યમલાન્યપાસ્ય । સમાપ્તો ઽયં મત્સ્યકગ્રન્થસમુદ્રઃ ।
વ્યાખ્યાત ઇન્દ્રિયાણાં ધાતુગતિપ્રભેદપ્રદર્શનાગતાનાં વિસ્તરેણ પ્રભેદઃ । અધુના તુ મોમાંસ્યતે । કિમેતે સંસ્કૃતા ધર્મા યથા ભિન્નસ્વભાવાઃ, એવં ભિન્નોત્પાદા અથ નિયતસહોત્પાદા અપિ કેચિદ્વિદ્યન્ત ઇતિ ? વિદ્યન્ત ઇત્યાહ ।
તત્ર સંક્ષેપેણ પઞ્ચેમા ધર્મજાતયઃ- રૂપં ચિત્તં ચૈતસિકાશ્ચિત્તવિપ્રયુક્તા અસંસ્કૃતં ચ ।
તત્રાસંસ્કૃતં નોદેતિ ન ચ વ્યેતિ ।
રૂપિણાં તુ ધર્માણામયં નિયમઃ-
સપ્તદ્રવ્યાવિનિર્ભાગી પરમાણુર્બહિર્ગતઃ ।
કામેષ્વેકાધિકઃ કાયે દ્વ્યધિકશ્ચક્ષુરાદિષુ

સર્વસૂક્ષ્મઃ ખલુ રૂપસંસ્કારોપાદાનસંચયભેદપર્યન્તઃ પરમાણુરિતિ પ્રજ્ઞાપ્યતે । સ તુ સપ્તદ્રવ્યાવિનિર્ભાગી ચતુર્ભિર્ભૂતૈસ્ત્રિભિશ્ચોપાદાયરૂપૈસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિર્વા ભૂતૈશ્ચતુર્ભિશ્ચોપાદાયરૂપૈરવિનિર્ભાગવર્ત્યસાવષ્ટમ ઇતિ ।
કોશકારસ્ત્વાહ- "સર્વસૂક્ષ્મો રૂપસંઘાતઃ પરમાણુઃ" ઇતિ । તેન સંઘાતવ્યતિરિક્તં રૂપમન્યદ્વક્તવ્યમ્ । યદિ નાસ્તિ સંઘાતો ઽપિ નાસ્તિ । અતઃ સિદ્ધં ઽસર્વસૂક્ષ્મં રૂપપરમાણુઃઽ; ઇતિ ॥
કાયેદ્રિયસહગસ્ત્વષ્ટાભિશ્ચક્ષુરાદિસહિતો નવભિઃ ॥
એવં રૂપે ઽપિ વિજ્ઞેયો હિત્વા ગન્ધરસદ્વયમ્ ।
રૂપધાતૌ બહિર્ગતઃ પઞ્ચદ્રવ્યાવિનિર્ભાગી ગન્ધરસૌ હિત્વા । કાયસહગતસ્તુ ષડ્ભિશ્ચક્ષુરાદિષુ સપ્તભિરવિનિર્ભાગિભિઃ । યદા પુનસ્સશબ્દકઃ સ સંધાતો જાયતે, તદા સર્વત્ર યથોક્તેષુ શબ્દો ઽધિકો ગણયિતવ્યઃ ।
અત્ર પુનર્મહાભૂતાનિ સર્વોપાદાયરૂપાશ્રયભાવપ્રાધાન્યાચ્ચતસ્રો દ્રવ્યજાતયો વિવક્ષ્યન્તે । ઉપાદાયરૂપધાતુચતુષ્ટયં તુ ઘટાદિદ્રવ્યપ્રજ્ઞપ્તિનિમિત્તત્વાદાયતનગણનયા ગણ્યત ઇતિ વિવક્ષિતાપરિજ્ઞાનાન્નાસ્તિ ચોદ્યાવકાશઃ ॥
અરૂપિણાં પુનઃ
ચિત્તં ચૈતસિકૈઃ સાર્ધં
અવિનિર્ભાગેણ જાયત ઇતિ વર્તતે ।
સંસ્કૃતં તુ સ્વલક્ષણૈઃ

સર્વ હિ સંસ્કૃતં સ્વલક્ષણૈઃ સહ જાત્યાદિભિરુત્પદ્યત ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ દ્વિતીયસ્યઅધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
દ્વિતીયાધ્યાયે
તૃતીયપાદઃ ।
યદુક્તં ચૈતસિકાસ્તુ સહોત્પદ્યન્ત ઇતિ તદભિધીયતામ્ । કે પુનસ્તે ચૈતસિકા ધર્માઃ ?
તે પઞ્ચપ્રભેદાઃ- મહાભૌમાઃ, કુશલમહાભૌમાઃ, ક્લેશમહાભૌમાઃ, અકુશલમહાભૌમાઃ, પરીત્તક્લેશમહાભૌમિકાશ્ચ । મહતી ચિત્તભૂમિરેષામિતિ ત ઇમે મહાભૌમાઃ । ભૂમિર્ગતિરિત્યર્થઃ । એવ સર્વત્ર વિગ્રહઃ કાર્યઃ ।
તત્ર તાવન્મહાભૌમા નિર્દિશ્યન્તે ।
દશધર્મા મહાભૌમા વિત્સંજ્ઞાચેતનાસ્મૃતિઃ ।
છન્દઃ સ્પર્શો ઽધિમોક્ષશ્ચ ધીઃ સમાધિર્મનસ્કૃતિઃ

એતે દશધર્માઃ સર્વસ્યાં ચિત્તભૂમૌ ત્રૈધાતુક્યામનાસ્રવાયાં ચ સમગ્રા ભવન્તિ ।
તત્ર વેદના સુખાદિસ્ત્રિવિધો ઽનુભવઃ । ત્રિવિધં સંવેદિતમિતિ પર્યાયઃ । ઇષ્ટાનિષ્ટોભયવિપરીતવિષયેન્દ્રિયવિજ્ઞાનસન્નિપાતજા ધર્મયોનિઃ કાયચિત્તાવસ્થા વિશેષઃ પ્રહ્લાદ્યુપતાપી તદુભયવિપરીતશ્ચ તૃષ્ણાહેતુર્વેદનેત્યુચ્યતે ।
નિમિત્તનામાર્થૈક્યજ્ઞા સંજ્ઞા વિતર્કયોનિઃ ।
ચિત્તાભિસંસ્કારશ્ચેતના ।
ચિત્તવ્યાપારરૂપા સ્મૃતિઃ । ચિત્તસ્યાર્થાભિલપના કૃતકર્તવ્યક્રિયમાણકર્માન્તાવિપ્રમોષલક્ષણા ।
છન્દઃ કર્તુકામતા વીર્યાઙ્ગભૂતઃ ।
વિષયેન્દ્રિયવિજ્ઞાનસન્નિપાતજા ચિત્તસ્ય વિષયસ્પૃષ્ટિઃ, ચૈતસિકધર્મો જીવનલક્ષણઃ સ્પર્શઃ ।
ચિત્તસ્ય વિષયે ઽધિમુક્તિરધિમોક્ષો રુચિદ્વિતીયનામા ચિત્તસ્ય વિષયાપ્રતિસંકોચલક્ષણઃ ।
ધીઃ પ્રજ્ઞા ધર્મસંગ્રહાદ્યુપલક્ષણસ્વભાવા ।
ચિત્તસ્યૈકાગ્રતા સમાધિશ્ચિત્તસ્થિતિલક્ષણઃ ।
ચિત્તસ્યાભોગો મનસ્કારઃ પૂર્વાનુભૂતાદિસમન્વાહારસ્વરૂપઃ ।
સૂક્ષ્મઃ ખલુ ચિત્તચૈત્તાનાં વિશેષો દુરવધારો રૂપિણીનામેવ તાવદોષધીનાં બહુરસાનામિન્દ્રિયગ્રાહ્યો ઽપિ રસવિશેષો દુરવધારઃ, કિમઙ્ગ પુનરમૂર્તાનાં ( જૈનિ_71 ) ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણામેકકલાપવર્તિનાં બુદ્ધિગમ્યઃ ? સ તુ હેતુફલસ્વભાવૈર્મતિમદ્ભિરભ્યૂહ્ય ઇતિ ॥
કુશલમહાભૌમે ભવાઃ કુશલમહાભૌમાઃ । તે પુનઃ
શ્રદ્ધાપેક્ષાપ્રમાદશ્ચ પ્રસ્રબ્ધિર્હ્રીરપત્રપા ।
મૂલવીર્યમહિંસા ચ શુભભૂકા દશસ્મૃતાઃ

તત્ર શ્રદ્ધા ચેતસઃ પ્રસાદો ગુણિગુણાર્થિત્વાભિસંપ્રત્યયાકારઃ, ચિત્તકાલુષ્યાપનાયી । તદ્યથોદકપ્રસાદકો મણિઃ સરસિ પ્રક્ષિપ્તઃ સર્વં કાલુષ્યમપનીયાચ્છતામુત્પાદયતિ તદ્વચ્ચિત્તસરસિ જાતઃ શ્રદ્ધામણિરિતિ ।
અપ્રમાદઃ કુશલધર્મભાવના તદવહિતતેત્યર્થઃ ।
પ્રસ્રબ્ધિશ્ચિત્તકર્મણ્યતા । કાયપ્રસ્રબ્ધિરપ્યસ્તિ । સા તુ તદાનુકૂલ્યાદ્બોધ્યઙ્ગશબ્દં લભતે । તદ્યથા પ્રીતિઃ । પ્રીતિસ્થાનીયાશ્ચ ધર્માઃ પ્રીતિબોધ્યઙ્ગમુક્તં ભગવતા । સમ્યગ્દૃષ્ટિસંકલ્પવ્યાયામાશ્ચ પ્રજ્ઞાનુકૂલ્યાત્ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધ ઇત્યુક્તાઃ । તદ્વત્કાયકર્મણ્યતા ચિત્તકર્મણ્યતા બોધ્યઙ્ગાવાહકત્વાત્તચ્છબ્દેનોક્તા ।
ઉપેક્ષા ચિત્તસમતા ચિત્તાનાભોગઃ સંસ્કારાનિમિત્તાભોગમધ્યુપેક્ષાનિમિત્તપ્રવણતા ।
હ્રીઃ સ્વાત્માપેક્ષા । અકાર્યકરણે લજ્જા ।
અપત્રાપ્યન્તુ પરાપેક્ષા ।
દ્વે તુ કુશલમૂલે અલોભાદ્વેષૌ । અમોહસ્તુ પ્રજ્ઞાસ્વભાવત્વાન્મહાભૌમેષૂક્ત ઇતિ ન ગણ્યતે ।
વીર્વં કુશલાકુશલધર્મોત્પાદનિરોધાભ્યુત્સાહઃ, સંસારનિમગ્નસ્ય ચેતસો ઽભ્યુન્નતિરિત્યર્થઃ ।
અવિહિંસા સત્ત્વાવિહેઠના ।
ઉક્તાઃ કુશલમહાભૌમાઃ ॥
સ્ત્યાનં પ્રમત્તિરાશ્રદ્ધ્યમાલસ્યં મૂઢિરુદ્ધતિઃ ।
ક્લિષ્ટે ષટ્
તત્ર
સ્ત્યાનં કાયચિત્તાકર્મણ્યતા ।
પ્રમાદઃ કુશલાનાં ધર્માણામભાવના । ભાવનાવિપક્ષભૂતો ધર્મઃ ।
આશ્રદ્ધ્યં ચિત્તાપ્રસાદઃ, ચિત્તકાલુષ્યમિત્યર્થઃ । ગુણેષુ ગુણવત્સુ ચાસંપ્રત્યયો ઽનર્થિત્વં ચ ।
કૌસીદ્યં ચિત્તસ્યાનભ્યુત્સાહઃ ।
મૂઢિરવિદ્યાનુકારાસંપ્રખ્યાનરૂપા ।
ઔદ્ધત્યં ચિત્તસ્યાવ્યુપશમઃ ।
ઉક્તાઃ ષટ્ ક્લેશમહાભૌમાઃ ।
અભિધર્મે તુ દશ પઠ્યન્તે- "આશ્રદ્ધય્મ્, કૌસીદ્યમ્, મુષિતસ્મૃતિતા, ચેતસો વિક્ષેપઃ, અવિદ્યા, અસંપ્રજન્યમ્, અયોનિશો મનસિકારઃ, મિથ્યાધિમોક્ષઃ, ઔદ્ધત્યમ્, પ્રમાદશ્ચ" ઇતિ ।
તત્ર મુષિતસ્મૃતિવિક્ષેપાસંપ્રજન્યાયોનિશોમનસિકારમિથ્યાધિમોક્ષાઃ પઞ્ચમહાભૌમેષુ પઠિતાઃ । ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટાનામુભયેષાં સ્મૃત્યાદિસ્વાભાવ્યાદિતીહ ન પૃથગ્ગણ્યન્તે । તસ્માત્ ષડેવ ક્લેશમહાભૌમાઃ ।
અશુભે તુ દ્વે આહ્રીક્યમનપત્રપા

અકુશલે તુ ચેતસિ આહ્રીક્યમનપત્રાપ્યં ચ દ્વૌ ધર્માવકુશલમહાભૌમિકૌ ભવતઃ । તત્રાહ્રીક્યં હ્રીવિપક્ષભૂતો ધર્મઃ । અનપત્રાપ્યમપત્રાપ્યસ્યેતિ । અકાર્યં કુર્વાણસ્યાલજ્જા સ્વાત્મનો ઽહ્રીઃ । પરેભ્યો ઽલજ્જા અનપત્રાપ્યમિત્યપરે ।
પરીત્તક્લેશમહાભૌમા નિર્દિશ્યન્તે ।
માયાશાઠ્યમદક્રોધવિહિંસેર્ષ્યાપ્રદષ્ટયઃ ।
સૂક્ષ્મોપનાહમાત્સર્યાણ્યલ્પક્લેશભુવો દશ

એતે હિ ક્લેશા ભાવનાહેયેનાવિદ્યામાત્રેણ મનોભૂમિકેનૈવ સંપ્રયુજ્યન્તે ।
એષાં તુ લક્ષણમુપક્લેશચિન્તાયાં પઞ્ચમે ઽધ્યાયે ઽભિધાયિષ્યતે ॥
કથં પુનરિદં વિજ્ઞાયતે ચિત્તાદર્થાન્તરભૂતાશ્ચૈતસિકાઃ ? ચિત્તમેવ હિ તદ્વેદનાદિનામભિર્વ્યપદિશ્યત ઇત્યેવં ચેષ્યમાને બુદ્ધસૂત્રમનુલોમિતં ભવતિ । યદુક્તં ભગવતા- "ષડ્ધાતુરયં ભિક્ષવઃ પુરુષપુદ્ગલઃ" ઇત્યત્ર વિજ્ઞાનધાતુરેવોક્તઃ । તસ્માન્નાર્થાન્તરભૂતાશ્ચૈતસિકા ઇતિ ભદન્તબુદ્ધદેવઃ । તં પ્રતીદમભિધીયતે-
પૃથિવ્યાદિ યથા દ્રવ્યં નીલાદિગુણયોગતઃ ।
તૈસ્તૈર્વિશેષ્યતે શબ્દૈશ્ચૈત્તયોગાન્મનસ્તથા

યથા હિ પૃથિવીધાતુરબ્ધાતુર્વા રૂપરસગન્ધાદ્યુપાદાયરૂપૈર્વિશેષ્યતે । નીલા ગ્રાવાણઃ, નીલમુદકં મધુરા દ્રાક્ષા મધુરાઃ ખર્જૂરા મધુરતરો ગુડ ઇત્યેવં સુખિતં ચિત્તં દુઃખિતં ચિત્તં સમાહિતં ચિત્તં સોત્સાહં કુસીદં મૂઢં રક્તં દ્વિષ્ટમિત્યેવમાદિભિઃ શબ્દૈશ્ચૈતસિકૈર્ધર્મૈર્યોગાદ્વિશેષ્યતે । સાધ્યસમત્વાદયુક્તમિતિ ચેત્ । ન । ઉક્તોત્તરત્વાત્ । વિહિતમત્ર- ભૂતભૌતિકાન્યત્વચિન્તાયામુત્તરમિતિ । તસ્માદ્વિશેષપ્રત્યયાનામનાકસ્મિકત્વાત્સિદ્ધમન્યત્વં ચૈતાસિકાનામિતિ ।
ઇતશ્ચ ચિત્તચૈતસિકાન્યત્વમ્-
ભૂતભૌતિકનાનાત્વં સ્વરૂપેહાકૃતં યથા ।
તથૈવ ચિત્તચૈત્તાનાં પૃથક્ત્વમુપધાર્યતામ્

યથા ખલુ ભૂતાનાં ભૌતિકસ્ય ચ રૂપસ્ય સ્વભાવભેદાત્, ક્રિયાભેદાચ્ચાન્યત્વમ્; તથા ચિત્તસ્ય ચૈત્તાનાં ચ સ્વભાવક્રિયાભેદાદન્યત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
યથા સંબન્ધિસંબન્ધાદ્વિકારો ઽમ્ભસિ લક્ષ્યતે ।
તથા સંસર્ગિસંસર્ગાચ્ચેતોવિકૃતિરીક્ષ્યતામ્

યથા ખલુ વહ્નિહરીતકીગુડલવણાદિદ્રવ્યસંબન્ધાદ્વિકારો ઽમ્બુનિ દૃશ્યતે, ઉષ્ણમમ્બ્લં કષાયં મધુરં લવણમિતિ । તદ્વચ્ચૈતસિકસંબન્ધાચ્ચિત્તમપિ સુખિતં દુઃખિતં પ્રસન્નમભ્યુન્નતં સાલોકં સાન્ધકારમિતિ ।
સૂત્રે ઽપિ ચાન્યત્વમુક્તમ્- "સંજ્ઞા ચ વેદના ચ ચૈતસિક એષ ધર્મઃ" ઇતિ ॥
ઇદમિદાનીં વક્તવ્યમ્ । યુગપદુત્પન્નાનાં ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણાં કથં ચૈતસિકા ધર્મા ઇત્યુચ્યન્તે ? કો વા ધર્માર્થઃ? તદપદિશ્યતે-
ગુણો વિશેષણં ધર્મો માત્રાવૃત્તિસ્તથાશ્રયી ।
ઇત્યેવમાદયઃ શબ્દાઃ પ્રધાનાપેક્ષવૃત્તયઃ

પ્રધાનં હિ દ્રવ્યં વિશેષ્યભૂતમપેક્ષ્ય ગુણધર્મવિશેષેણ માત્રાવૃત્તયઃ શબ્દાઃ પ્રવર્તન્તે । કિ પુનરત્ર પ્રધાનમ્ ?
ચિત્તં પ્રધાનમેતેષાં
કુત ઇતિ ચેત્ ।
વસ્તુમાત્રગ્રહાદિભિઃ ।
વસ્તૂપલબ્ધિમાત્રં હિ ચિત્તં તેનોપલબ્ધે વસ્તુનિ સંજ્ઞાસ્મરણે લક્ષણાનુસ્મરણાભિનિરૂપણાદયો વિશેષાઃ સંજ્ઞાપ્રજ્ઞાસ્મૃત્યાદિભિર્ગૃહ્યન્તે । ઽઆદિઽગ્રહણાદત્રાત્માભિનિવેશાદ્રાજસ્થાનીયત્વાચ્ચ । કિઞ્ચ,
બીજં ચૈતત્પ્રવૃત્તીનાં શુદ્ધિસંકરયોરપિ