યુક્તિદીપિકા · શ્લોક 68-72

ય___ શરીરાન્તરોપાર્જિતા ધર્માદયો ન તાવત્કારણમ્ । બુદ્ધિ___મુપસંપ્રાપ્તા અકૃતાર્થત્વાદ્ બુદ્ધિશ્ચ પ્રધાનં તદા તિષ્ઠત્યયં નાનાત્વદર્શી તસ્ય સંસ્કારસ્ય સામર્થ્યાત્ । કો દૃષ્ટાન્તઃ ? ચક્રભ્રમવદ્ધૃતશરીરઃ । તદ્યથા કુમ્ભકારપ્રયત્નવિશિષ્ટેન દણ્ડેન ઘટાદિનિષ્પત્તિયોગ્યક્રિયા ચક્રસ્ય ભ્રમઃ । તેન તુલ્યં ચક્રભ્રમવત્ । યથા ચક્રભ્રમણં ઘટાર્થમ્ । નિષ્પન્ને ઘટાદિનિષ્પત્તિયોગ્યક્રિયા ચક્રસ્ય ભ્રમઃ । તેન તુલ્યં ચક્રભ્રમવત્ । યથા ચક્રભ્રમણં ઘટાર્થમ્ । નિષ્પન્ને ઘટે પૂર્વસંસ્કારાનુરોધાન્ન નિવર્તતે ન ચ તદા નિવૃત્તમિતિ કૃત્વા સંસ્કારક્ષયે ઽપ્યવતિષ્ઠતે, એવં સમ્યગ્દર્શનાર્થં શરીરં સમ્યગ્જ્ઞાનાધિગમે ઽપિ ન નિવર્તતે પૂર્વસંસ્કારવશાત્ । ન ચ તદા નિવૃત્તમિતિ કૃત્વા સંસ્કારક્ષયે ઽપ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ ॥ 67 ॥
કારિકા 68
યદા તુ સંસ્કારક્ષયે તન્નિમિત્તસ્ય શરીરસ્ય ભેદઃ, અતઃ
પ્રાપ્તે શરીરભેદે
ધર્માધર્મૌ કૃતાર્થૌ કારણે બુદ્ધિલક્ષણે લયં ગચ્છતઃ । યશ્ચાસ્ય ભૂતાવયવઃ શરીરારમ્ભકઃ સ સર્વભૂતેષુ ભૂતાનિ તન્માત્રેષુ, ઇન્દ્રિયાણિ તન્માત્રાણિ ચાહંકારે, અહંકારો બુદ્ધૌ બુદ્ધિરવ્યક્તે । સેયં તત્ત્વાનુપૂર્વી તદર્થપ્રધાનાદુત્પન્ના પરિસમાપ્તે પુનઃ પ્રધાને પ્રલયં ગચ્છતીતિ । પ્રધાનમપ્યર્થવશાદેવાસ્ય શરીરાણિ તેષુ તેષુ જાત્યન્તરપરિવર્તેષુ કરોતિ । સ ચાર્યશ્ચરિતાર્થઃ ।
અતઃ
ચરિતાર્થત્વાત્ પ્રધાનવિનિવૃત્તૌ ।
અતીન્દ્રિયમસંવેદ્ય લઘુ સર્વત્ર સન્નિહિતં પ્રશસ્તમનિર્મિતં વિશુદ્ધમક્ષયં નિરતિશયમ્
એકાન્તમાત્યન્તિકમભયં કૈવલ્યમાપ્નોતિ

એતચ્ચાવસ્થાનં બૌદ્ધૈર્નિરુપધિશેષનિર્વાણલક્ષણમપવર્ગો વ્યાખ્યાતઃ । એતત્પરં બ્રહ્મં ધ્રુવમમલમભયમત્ર સર્વેષાં ગુણધર્માણાં પ્રતિપ્રલયઃ । એતત્પ્રાપ્ય સર્વાયાસૈઃ સર્વબન્ધનૈરનાદિકાલપ્રવૃત્તરાગદ્વેષવિયુક્તો મુક્તો ભવતિ । એતદર્થં બ્રાહ્મણા દયિતપુત્રદારધનસમ્બન્ધમપહાય ગુરુશુશ્રૂષાપરાઃ શરીરમરણ્યેષુ યાતયન્તિ । કથં નામૈકાન્તિકમાત્યન્તિકં ચ કૈવલ્યં સ્યાદિતિ યત્રૈવોત્થાનં શાસ્ત્રસ્ય તત્રૈવોપસંહાર આચાર્યેણ કૃતઃ ॥ 68 ॥
કારિકા 69
આહ, કિમર્થં પુનરિદં શાસ્ત્રં કેન વા પૂર્વં પ્રકાશિતમિતિ ?
ઉચ્યતે- યદુક્તં કિમર્થમિતિ-
પુરુષાર્થાર્થમિદમ્
કથં નામાજ્ઞાનવશાત્તત્સંસ્કારોપનિપતિતાનાં પ્રાણિનામપવર્ગઃ સ્યાદિત્યેવમર્થમિદં શાસ્ત્રં વ્યાખ્યાતમ્ ।
યત્તૂક્તં કેનેતિ, ઉચ્યતે-
ગુહ્યં પરમર્ષિણા સમાખ્યાતમ્ ।
ગુહ્યમિતિ ગૂહનીયમ્ । રહસ્યમકૃતાત્મનાં યમનિયમેષ્વનવસ્થિતાનામાદરાદપ્યનધ્યેયમ્ । પરમર્ષિર્ભગવાન્સાંસિદ્ધિકૈર્ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યૈરાવિષ્ટપિણ્ડો વિશ્વાગ્રજઃ કપિલમુનિઃ । તેન કપિલમુનિના સમાખ્યાતમ્ ।
સમ્યગાખ્યાતમ્, ચિરાભ્યસ્તસ્ય વિદ્યાસ્રોતસો નિર્વચનસામર્થ્યાત્ સ્યાદેતત્, કથમિદં ગુહ્યમિતિ ? ઉચ્યતે- કથં વેદં ગુહ્યં ન સ્યાત્ ?
ભવાગ્રોત્પન્નૈરપિ સનકસનાતનસનન્દનસનત્કુમારપ્રભૃતિભિરનિત્યાનાં
સ્થિત્યુત્પત્તિપ્રલયાશ્ચિન્ત્યન્તે ચ યત્ર ભૂતાનામ્

તત્ર સ્થિતિસ્તાવદ્રૂપપ્રવૃત્તિફલનિર્દેશેનોત્પત્તિરપિ પ્રકૃતેર્મહાનિત્યાદિઃ । પ્રલયો ઽપ્યવિભાગાદ્વૈશ્વરૂપ્યસ્યેતિ વચનાત્ । ઔત્સુક્યાનુપરમાત્પ્રકૃતિપુરુષયોઃ । સ્થિતિરુત્પત્તિર્દૃશ્યદર્શનશક્તયોઃ સાપેક્ષત્વાત્ । તથા ચોક્તં-
પુરુષસ્ય દર્શનાર્થઃ કૈવલ્યાર્થસ્તથા પ્રધાનસ્ય ।
પઙ્ગ્વન્ધવદુભયોરપિ સંયોગસ્તત્કૃતઃ સર્ગઃ ॥ ઇતિ ( ઇસ્ક્ 21 )
પ્રલયઃ પ્રાપ્તે શરીરભેદે ચરિતાર્થત્વાત્પ્રધાનવિનિવૃત્તાવિતિ ( ઇસ્ક્ 68 ) । અથવા સ્થિતિક્ષણભઙ્ગપ્રતિષેધાત્કાલાન્તરેષ્વસ્યાનાશાદુત્પત્તિર્વિપરિણામાન્નાભૂતપ્રાદુર્ભાવાદકસ્માદસમ્ભવાત્, પ્રલયો ઽપિ નિમિત્તાન્તરાત્સ્વાભાવ્યાદેવ ભૂતાનામપિ વ્યક્તાનાં નિષ્પત્તિમતામિતિ યાવત્ । એવં ચ મહદાદયો ઽપિ પરિગૃહીતા ઇતિ ।
આહ, પુરુષાદયસ્તર્હિ પરિત્યક્તાઃ । કથં વા ભૂતશબ્દ ઇતિ ?
ઉચ્યતે- વિતથપ્રતિષેધાર્થત્વાત્ । યાવત્ કિંચિદવિતથં ભૂતં તસ્ય સર્વસ્યેહ સ્થિત્યાદય ઉચ્યન્ત ઇતિ । ઉત્પત્તિવિનાશપ્રતિષેધાવિશેષાત્ । એવમપિ પુરુષાદીનામુત્પત્તિપ્રલયાવપિ પ્રાપ્નુતઃ । કિં કારણમ્ ? અવિશેષાદિતિ । ઉચ્યતે- સમ્ભવતો વિશેષણં ભવતિ । તત્ર સ્થિતિરેવ પુરુષાદીનામ્ । ઇતરેષાં તુ સ્થિત્યુત્પત્તિપ્રલયા ઇતિ વિજ્ઞાસ્યામઃ ॥ 69 ॥
કારિકા 70
આહ, કસ્મૈ પુનરિદં શાસ્ત્રં પરમર્ષિણા પ્રકાશિતમિતિ ?
ઉચ્યતે-
એતત્પ્રવિત્રમગ્ર્યં મુનિરાસુરયે ઽનુકમ્પયા પ્રદદૌ ।
તત્ર પવિત્રં પાવનાત્ । અગ્ર્યં સર્વદુઃખક્ષપણસમર્થત્વાત્ । પવિત્રાન્તરાણિ પુનરેકદેશં ક્ષાલયન્ત્યધમર્ષણગઙ્ગાદીનિ । તસ્માદિદમેવાગ્ર્યં મુનિરાસુરયે ઽનુકમ્પયા પ્રદદૌ ।
આહ, સમ્પ્રદાનસ્યાકસ્મિકત્વમ્, ધર્માદિનિમિત્તાનુપપત્તેઃ । ન તાવત્પરમર્ષેર્ધર્માર્થં શાસ્ત્રપ્રદાનમુપપદ્યતે, ફલેનાનભિષ્વઙ્ગાત્ । નાર્થકામાર્થમ્, શિષ્યાણામનાયાસપ્રસંગાત્ । ન મોક્ષાર્થમ્, સાંસિદ્ધિકેનૈવ જ્ઞાનેન તત્પ્રાપ્તેઃ । તસ્માદ્વિપરીતાર્થાસમ્ભવાત્ પરિશેષાદકસ્માદાચાર્યઃ શાસ્ત્રનિધાનં પ્રદદાવિતિ ।
ઉચ્યતે- નાકસ્માત્, કિં તર્હિ અનુકમ્પયા પ્રદદૌ । આધ્યાત્મિકાધિદૈવિકાધિભૌતિકૈર્દુઃખૈઃ પીડ્યમાનમાસુરિમુપલભ્ય સ્વાત્મનિ ચ જ્ઞાનસામર્થ્યાત્સતિ કાર્યકારણસમ્પ્રયોગે દુઃખાનામપ્રવૃત્તિં પરિજ્ઞાય શિષ્યગુણાંશ્ચ કથં નામ યથા મમ સુખદુઃખેષુ જ્ઞાનોપનિપાતાત્સામ્યમેવમાસુરેરપિ સ્યાત્તદ્દ્વારેણાન્યેષામપિ પુરુષાણામેવમનુકમ્પયા ભગવાન્પરમર્ષિઃ શાસ્ત્રમાખ્યાતવાન્ ।
યથા ચ પરમર્ષિરાસુરયે તથા
આસુરિરપિ
દશમાય કુમારાય ભગવત્-
પઞ્ચશિખાય
તેન ચ બહુધા કૃતં તન્ત્રમ્

બહુભ્યો જનકવશિષ્ઠાદિભ્યઃ સમાખ્યાતમ્ । અસ્ય તુ શાસ્ત્રસ્ય ભગવતો ઽગ્રે પ્રવૃત્તત્વાન્ન શાસ્ત્રાન્તરવદ્ વંશઃ શક્યો વર્ષશતસહસ્રૈરપ્યાખ્યાતુમ્ ॥ 70 ॥
કારિકા 71
સંક્ષેપેણ તુ દ્વાવ__ હારીતવાદ્ધલિકૈરાતપૌરિકાર્ષભેશ્વરપઞ્ચાધિકરણપતઞ્જલિવાર્ષગણ્યકૌણ્ડિન્યમૂકાદિક-
શિષ્યપરમ્પરયાગતમ્
ભગવાનીશ્વરકૃષ્ણશ્ચ સાહાયકં શાસ્ત્રમ્ ।
પૂર્વાચાર્યસૂત્રપ્રબન્ધે ગુરુલાઘવમનાદ્રિયમાણઃ પૌરસ્ત્યાન્યાખ્યાનવ્યા___ન ગર્ભમતિપ્રમાદં દદાતીતિ ગ્રન્થભૂયસ્ત્વમુપજાયતે । તચ્ચેદાનીન્તનૈઃ પ્રાણિભિરલ્પત્વાદાયુષો ગ્રન્થત એવ ન સૂપપાદં કિં પુનઃ શ્રવણપ્રયોગાભ્યામ્ । આહ ચ- ચતુર્ભિઃ પ્રકારૈર્વિદ્યા સૂપયુક્તા ભવતિ- આગમકાલેન સ્વાધ્યાયકાલેન પ્રયોગકાલેન ચ । તત્ર ચાસ્યાગમનકાલેનૈવાયુઃ પર્યુપયુક્તં સ્યાત્તતશ્ચ શાસ્ત્રાનર્થક્યમ્ । ઇત્યસ્ય મન્દધિયામપ્યાશુ ગ્રહણધારણપ્રયોગસમ્પત્સ્યાદિતિ ષષ્ટિતન્ત્રાદુપાખ્યાનગાથાવ્યવહિતાનિ વાક્યાન્યેકત ઉપમૃદ્ય શિષ્યાનુકમ્પાર્થં યાવત્
ઈશ્વરકૃષ્ણેન ચૈતદાર્યાભિઃ ।
સપ્તત્યા
સંક્ષિપ્તમાર્યમતિના
સર્વસત્ત્વહિતપ્રવૃત્તેન
સમ્યગ્ વિજ્ઞાય સિદ્ધાન્તમ્

કથં ચાસ્ય સમ્યક્સિદ્ધાન્તવિજ્ઞાનસ્યાપ્યનેકગ્રન્થશતસહસ્રાખ્યેયં સાંખ્યપદાર્થં સતત્ત્વમખણ્ડમાચાર્યાણાં સપ્તત્યા સંક્ષિપ્તવાન્ ॥ 71 ॥
કારિકા 72
આહ ચ-
સપ્તત્યાં કિલ યે ઽર્થાસ્તે ઽર્થાઃ કૃત્સ્નસ્ય ષષ્ટિતન્ત્રસ્ય ।
આખ્યાયિકાવિરહિતાઃ પરવાદવિવર્જિતાશ્ચાપિ