યુક્તિદીપિકા · શ્લોક 22-41

પ્રધાનપુરુષયોર્હિ ભોક્તૃભોગ્યભાવાપેક્ષનિમિત્તો ઽયં તત્ત્વસર્ગો મહદાદિઃ, ભાવસર્ગશ્ચ ધર્માદિઃ, ભૂતસર્ગશ્ચ બ્રાહ્માદિઃ પ્રવર્તતે । સા ચાપેક્ષા પુરુષાનન્ત્યાન્ન નિવર્તત ઇત્યતો ઽર્થવતીનાં હિ પ્રકૃતીનાં તદપરિસમાપ્તેર્ન નિવૃતિરસ્તિ ॥ 21 ॥
॥ ઇતિ શ્રીયુક્તિદીપિકાયાં સપ્તતિપદ્ધતૌ પઞ્ચમમાહ્નિકં દ્વિતીયં ચ પ્રકરણમ્ ॥
કારિકા 22
એવં કારણાન્તરપ્રતિષેધાત્પ્રકૃતેઃ પુરુષાર્થો ઽયં વ્યક્તભાવેન વિપરિણામ ઇતિ સ્થિતમ્ । તત્રેદાનીં વિપ્રતિપત્તિરાચાર્યાણામ્ । કેચિદાહુઃ પ્રધાનાદનિર્દેશ્યસ્વરૂપં તત્ત્વાન્તરમુત્પદ્યતે । તતો મહાનિતિ । પતઞ્જલિપઞ્ચાધિકરણવાર્ષગણાનાં તુ પ્રધાનાન્મહાનુત્પદ્યત ઇતિ । તદન્યેષાં પુરાણેતિહાસપ્રણેત્ઃણાં મહતો ઽહંકારો વિદ્યત ઇતિ પક્ષઃ- મહતો ઽસ્મિપ્રત્યયકર્તૃત્વાભ્યુપગમાત્ । અહંકારાત્પઞ્ચ તન્માત્રાણીતિ સર્વે । મહતઃ ષડવિશેષાઃ સૃજ્યન્તે પઞ્ચ તન્માત્રાણ્યહંકારશ્ચેતિ વિન્ધ્યવાસિમતમ્ । તથા અહંકારાદિન્દ્રિયાણીતિ સર્વે । ભૌતિકાનીન્દ્રિયાણીતિ પઞ્ચાધિકરણમતમ્ । એકરૂપાણિ તન્માત્રાણીત્યન્યે । એકોત્તરાણીતિ વાર્ષગણ્યઃ । ઇન્દ્રિયાણિ સંસ્કારવિશેષયોગાત્પરિગૃહીતરૂપાણીતિ કેચિત્ । પરિચ્છિન્નપરિમાણાનીત્યપરે । વિભૂનીતિ વિન્ધ્યવાસિમતમ્ । અધિકરણમપિ કેચિત્ત્રયોદશવિધમાહુઃ । એકાદશકમિતિ વિન્ધ્યવાસી । તથાન્યેષાં મહતિ સર્વાર્થોપલ્બ્ધિઃ, મનસિ વિન્ધ્યવાસિનઃ । સંકલ્પાભિમાનાધ્યવસાયનાનાત્વમન્યેષામ્, એકત્વં વિન્ધ્યવાસિનઃ । તથા કરણં નિર્લિખિતસ્વરૂપં શૂન્યગ્રામનદીકલ્પમ્, પ્રાકૃતવૈકૃતિકાનિ તુ જ્ઞાનાનિ પ્રેરકાઙ્ગસંગૃહીતાનિ પ્રધાનાદાગચ્છન્તિ ચેતિ પઞ્ચાધિકરણઃ, ન તુ તથેત્યન્યે । કારણાનાં મહતી સ્વભાવાતિવૃત્તિઃ પ્રધાનાત્, સ્વલ્પા ચ સ્વત ઇતિ વાર્ષગણ્યઃ । સર્વા સ્વત ઇતિ પતઞ્જલિઃ । સર્વા પરત ઇતિ પઞ્ચાધિકરણઃ । બુદ્ધિઃ ક્ષણિકેતિ ચ કાલાન્તરાવસ્થાયિનીત્યપરે । એવમનેકનિશ્ચયેષ્વાચાર્યેષુ યે તાવત્પ્રધાનમહતોરન્તરાલે તત્ત્વાન્તરમિચ્છન્તિ તત્પ્રતિક્ષેપાયાચાર્યઃ સ્વમતમુપન્યસ્યતિ ।
પ્રકૃતેર્મહાન્
પ્રકૃતેર્મહાનુત્પદ્યતે । મહાન્બુદ્ધિર્મતિર્બ્રહ્માપૂર્તિઃ ખ્યાતિરીશ્વરો વિખર ઇતિ પર્યાયાઃ । સ તુ દેશમહત્ત્વાત્કાલમહત્ત્વાચ્ચ મહાન્ । સર્વોત્પાદ્યેભ્યો મહાપરિમાણયુક્તત્વાન્મહાન્ ।
અન્યસ્ય તુ પક્ષે નૈવાહંકારો વિદ્યત ઇતિ પ્રતિષેધવિવક્ષયેદમાહ ।
તતો ઽહઙ્કારઃ
તસ્માન્મહતો ઽહંકાર ઉત્પદ્યતે ।
યઃ પુનરાહ, મહતઃ ષડવિશેષાઃ સૃજ્યન્તે પઞ્ચ તન્માત્રાણ્યહંકારશ્ચેતિ તન્નિરાસાર્થમાહ
તસ્માદ્ગણશ્ચ ષોડશકઃ ।
તસ્માદહંકારાત્ષોડશકો ગણ ઉત્પદ્યતે, પઞ્ચ તન્માત્રાણિ એકાદશેન્દ્રિયાણિ ચ । અનેનૈવ ચ ભૌતિકેન્દ્રિયવાદી પ્રતિક્ષિપ્તો બોદ્ધવ્યઃ ।
તસ્માદપિ ષોડશકાત્ પઞ્ચભ્યઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ

તસ્માદપિ ષોડશકાદ્ગણાદ્યઃ પઞ્ચકો ગણસ્તતઃ પઞ્ચ મહાભૂતાન્યુત્પદ્યન્તે । પૂર્વપદલોપેનાત્ર મહાભૂતાનીતિ વક્તવ્યે ભૂતાનીત્યુચ્યતે । ભૂતસંજ્ઞા હિ તન્માત્રાણાં ન પૃથિવ્યાદીનામત્ર તુ સાંખ્યાચાર્યાણામવિપ્રતિપત્તિઃ ભૂતકૌટસ્થ્યવાદિનસ્તુ મીમાંસકા આર્હતાશ્ચ । તત્પ્રતિક્ષેપેણેદમુચ્યત ઇતિ ॥ 22 ॥
કારિકા 23
આહ, ઉક્તં પ્રધાનાદ્બુદ્ધિરુત્પદ્યત ઇતિ । તત્ર વક્તવ્યં કિંલક્ષણા પુનર્બુદ્ધિરિત્યુચ્યતે
અધ્યવસાયો બુદ્ધિઃ
કો ઽયમધ્યવસાયઃ ? ગૌરેવાયં, પુરુષ એવાયમિતિ યઃ પ્રત્યયો નિશ્ચયો ઽર્થગ્રહણં સો ઽધ્યવસાયઃ ।
અત્ર ક્ષણિકવાદ્યાહ યદ્યર્થગ્રહણં બુદ્ધિઃ, અનિત્યા । કસ્માત્ ? હેત્વપેક્ષણાત્ । અર્થગ્રહણં હીન્દ્રિયાદિવિષયસન્નિધાનમાવરણાદ્યભાવં ચાપેક્ષતે । ન ચ નિત્યસ્ય કારણાપેક્ષોપપદ્યતે । તસ્માદનિત્યા બુદ્ધિઃ । અભિવ્યક્તેરદોષ ઇતિ ચેત્સ્યાદેતન્નેન્દ્રિયસન્નિધાનાદિભિરર્થગ્રહણં જન્યતે કિં તર્હ્યભિવ્યજ્યત ઇતિ । તચ્ચ નૈવમ્ । દ્વિધા દોષાત્ । સા હ્યભિવ્યક્તિઃ સ્વરૂપલાભો વા સ્યાત્ ગ્રહણપ્રતિબન્ધવ્યુદાસો વા । કિં ચાતઃ ? તદ્યદિ તાવત્સ્વરૂપલાભઃ ક્રિયતે ઽર્થગ્રહણમિતિ પ્રાપ્તમ્ । અર્થગ્રહણપ્રતિબન્ધસ્યાન્ધકારસ્ય વ્યુદાસસ્તદપ્યયુક્તમ્ । વિપ્રતિષેધાત્ । ગ્રહણં ચ સ્યાત્તત્પ્રતિબન્ધશ્ચેતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ । કિંચ ભેદાત્ । વ્યઙ્ગ્યં હિ ઘટાદિ ચન્દ્રાર્કૌષધિમણિરત્નપ્રદીપભેદાન્ન ભિદ્યતે । અસ્તિ બુદ્ધીનામર્થભેદાદ્ ભેદઃ । વૃત્તિભેદાદદોષો મૃદ્વદિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્ , યથા મૃદ્દ્રવ્યસ્ય ઘટાદિસંસ્થાનવૃત્તિભેદે ઽપ્યભેદ એવં બુદ્ધેરિતિ । તદપ્યયુક્તમ્ । અનન્યત્વાત્ । યદા બુદ્ધિરન્યા વૃત્તિભ્યઃ, પ્રાપ્તસ્તદ્ભેદે બુદ્ધિભેદઃ । કિંચ દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધેઃ । સાધ્યં ચૈતત્ કિં તદેવ મૃદ્દ્રવ્યં ઘટાદિવૃત્તિભેદમનુભવતિ આહોસ્વિત્પ્રત્યયાન્તરવશાદન્યચ્ચાન્યચ્ચોત્પદ્યતે ઇતિ ? અવયવભેદાચ્ચ । ઉપેત્ય વાનુવૃત્તિં બ્રૂમઃ- ન હિ તદેકં મૃદ્દ્રવ્યમ્, કિં તર્હિ બહવો મૃત્પરમાણવો ઽનેકદેશાવચ્છિન્નવૃત્તય ઇતિ । કિં ચાન્યત્ । નિવૃત્તિવિભક્તિગ્રહણાત્ । તદ્ધિ મૃદ્દ્રવ્યં સંસ્થાનમપેક્ષ્યાપિ ગૃહ્યતે, ન ત્વર્થગ્રહણમનપેક્ષ્ય બુદ્ધેર્ગ્રહણમસ્તિ । તસ્માદ્વિષમો દૃષ્ટાન્તઃ । પરિમાણાદદોષ ઇતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્ સત્ત્વાદીનામઙ્ગાઙ્ગિભાવનિયમાત્તેન તેનાર્થગ્રહણાત્મના વિપરિણામો વૃત્તિરિતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । ઉભયકલ્પને દોષપ્રસંગાત્ । યદિ ધર્માન્તરોપાદાનપરિત્યાગૌ વ્યક્તવ્યક્તી, દત્તોત્તર એષ પક્ષઃ । અથ નાશોત્પાદૌ તેન ધર્મધર્મિણોરનન્યત્વાદ્ધર્માણાં નાશોત્પાદાદ્બુદ્ધેરપિ નાશોત્પાદપ્રસંગઃ । તદનભ્યુપગમે વાન્યત્વમિતિ દોષઃ । આહ ચ
નષ્ટોત્પન્નમનન્યત્વાદનિત્યં નિત્યમેવ વા ।
નષ્ટોત્પન્નાવિનષ્ટાનાં નિત્યં તો નાસ્તિ ચૈકદા ॥
યદપ્યુક્તમ્- સત્ત્વાદીનામઙ્ગાઙ્ગિભાવનિયમાદિતિ, તદયુક્તમ્ । અત એવાનિત્યત્વસિદ્ધેઃ । તુલ્યાનાં ગુણપ્રધાનભાવાનુપપત્તેઃ । સત્ત્વાદીનાનઙ્ગાઙ્ગિભાવાભ્યુપગમાત્ વૃદ્ધિક્ષયાવભ્યુપગન્તવ્યૌ । તતશ્ચ બુદ્ધિરનિત્યેતિ પ્રાપ્તમ્ । તેભ્યો ઽનન્યત્વાત્ । અથ મતં તદવસ્થાપ્યસૌ નિત્યેતિ, ન તર્હિ સત્વાદ્યાત્મભૂતા બુદ્ધિરિતિ પ્રાપ્તમ્ । તતશ્ચ કાર્યકારણયોરવિવેક ઇત્યસ્ય વિરોધઃ । તસ્માદનિત્યા બુદ્ધિરિતિ ।
ઉચ્યતે- યત્તાવદુક્તં હેત્વપેક્ષણાદનિત્યા બુદ્ધિરિતિ તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? સિદ્ધસાધનાત્ । કસ્યાત્ર વિપ્રતિપત્તિરનિત્યા વા બુદ્ધિઃ સ્યાન્નિત્યા વેતિ ? કિં તર્હિ હેતુમદનિત્યં વ્યક્તમિતિ વચનાદનિત્યૈવ । તસ્માદિષ્ટમેવૈતત્સઙ્ગૃહીતમ્ । અતએવ ક્ષણિકત્વમિતિ ચેત્, અથાપિ સ્યાદ્ધેત્વપેક્ષા હિ સંસ્કૃતત્વમ્ । સંસ્કૃતં તુ ક્ષણિકમ્ । તદ્યથા પ્રદીપ ઇતિ । તસ્માદનિત્યે સત્યપિ વિશેષાનભિધાને ક્ષણિકત્વમેવાનેન હેતુના બુદ્ધેઃ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ । કસ્માત્ ? ઉત્તરવચનવિરોધપ્રસંગાત્ । એવમપિ યદુત્તરં ક્ષણિકત્વપ્રસિદ્ધ્યર્થમુચ્યતે પ્રત્યર્થગ્રહણાન્યત્વાદનિત્યેત્યાદિ તસ્યાનર્થક્યમ્ । તસ્માત્ પૂર્વોત્તરવિરુદ્ધત્વાત્સકલમેવેદં પ્રકરણં નાધ્યયનં, ન પ્રત્યાખ્યાનમર્હતિ । પરેષાં ત્વભિનિષ્ટા બુદ્ધિરત્રેત્યસંગતાર્થોત્તરાપવાદદોષમનપેક્ષ્યાપિ પ્રત્યેકમપ્યેતદસાધનમ્, વૃત્તિવિષયત્વાત્ । સ્વકારણપરિનિષ્પન્નાયા હિ બુદ્ધેર્વ્યાપારો ઽર્થગ્રહણસંજ્ઞક ઇન્દ્રિયાદિસન્નિધાનાપેક્ષો ન બુદ્ધિઃ । તદનન્યત્વાત્પ્રસંગનિવૃત્તિરિતિ ચેદથ મતમ્, વૃત્તિવૃત્તિમતોરનન્યત્વાદિત્થમપિ કલ્પયિત્વાયં પ્રસંગો ન નિવર્તતે । તથા ચોક્તમ્- સ્વાલક્ષણ્યં વૃત્તિસ્ત્રયસ્યેતિ ( ઇસ્ક્ 29 ) । તદપ્યબાધકમ્ । કસ્માત્ ? ઉપચારાત્ । સત્યમનન્યા, વૃત્તિવૃત્તિમતોર્ભેદેનાગ્રહણાત્, તથાપ્યુપરતવ્યાપારસ્યાપિ પરશ્વાદેર્વૃત્તિમતઃ સ્વરૂપ નોપરમતીતિ ભેદમુપચર્ય વ્યવહારો નાનાકાર્યવિષયઃ પ્રવર્તતે । અતએવાન્યત્વમપિ સ્યાદિતિ તદયુક્તમ્, એકાન્તાત્ । તદ્યથા સેનાપઙ્ક્તિસેનાકુણ્ડલાદ્યુપરમે ન તત્સન્નિવેશિનામુપરમઃ કાર્યભેદશ્ચ, ન ચાન્યત્વમ્ । એવં વૃત્તિતદ્વતોરપિ ચ સ્યાત્ । તસ્માદ્યુક્તમેતદ્ધેત્વપેક્ષણસ્ય વૃત્તિવિષયત્વાન્ન બુદ્ધેરનિત્યત્વમિતિ । એતેન વ્યક્તિવિકલ્પઃ પ્રયુક્તઃ, સો ઽપિ વૃત્તિવિષય ઇતિ કૃત્વા તદપ્યુક્તમિન્દ્રિયાદિભેદે ભેદાદિતિ । તદપ્યનેનૈવોક્તમ્ । વૃત્તિભેદો ઽત્ર ન ભેદ ઇતિ । કિં ચાનેકાન્તાત્ । યથોદકાદિભેદાત્પ્રતિબિમ્બભેદો ન ચાવ્યઙ્ગ્યત્વમેવમન્યત્રાપિ સ્યાત્ । દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તેરદોષ ઇતિ ચેત્સ્યાન્મતમ્, ઉદકસ્યાનનસંયોગાદ્દ્રવ્યાન્તરમેવ પ્રતિબિમ્બલક્ષણમુત્પદ્યતે ન તુ મુખં ભિદ્યતે ઇતિ અસદેતત્ । કસ્માત્ ? ઉભયોઃ કારણત્વેન કલ્પનાનુપપત્તેઃ । ન
હિ મુખઃ નિમિત્તં શક્યં વક્તુમ્ , વિપ્રકૃષ્ટત્વાન્નાસાદયો મુખાપગમે ઽપ્યુપલબ્ધિપ્રસંગાત્પાકજવત્ । યત્પુનરેતદુક્તં વૃત્તિભેદાદદોષો મૃદ્વદિતિ તથા તદસ્તુ । યત્તૂક્તમનન્યત્વાદ્દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધેશ્ચેતિ વૃત્ત્યનન્યત્વમિદાનીમેવ પ્રત્યુક્તમ્ । ક્ષણભઙ્ગપ્રતિષેધે ચોક્તં ન પૃથિવ્યાદીનામન્યથા ચાન્યથા ચોત્પત્તિઃ । યત્પુનરેતદુક્તં નૈકં મૃદ્દ્રવ્યમિતિ તત્ર બુદ્ધિઃ પ્રમાણમ્ । યદેકબુદ્ધિનિમિત્તં તદેકં, તત્ર યદિ મૃદો ઽનેકત્વેન પ્રયોજનં બુદ્ધિરુપલભ્યતે- વયમિતિ । યત્પુનરેતદુક્તમ્, મૃદ્દ્રવ્યસ્ય સંસ્થાનવ્યતિરેકેણ સ્વભાવો ઽવધાર્યતે ન તુ બુદ્ધેરર્થગ્રહણમન્તરેણ સ્વરૂપગ્રહણમિતિ, તદયુક્તમ્ । અભાવસ્યારૂપત્વાત્ । ઉપેત્ય વા
યથા બાહ્યાદ્યવસ્થાસુ વ્યાકારા ચિત્તસન્તતિઃ ।
વિદ્યતે બીજમાત્રા વસ્તથા ધીરિતિ ગૃહ્યતામ્ ॥

યથા બાહ્યાર્થાકારવચ્ચિત્તસન્તતિરથ ચ સુપ્તમૂર્છિતવિરોધસમાપન્નાનામર્થરૂપાદૃતે બીજમાત્રાસ્તીત્યુપગમ્યતે સા ચિતિ કાપિ વાવસ્થેતિ વચનાત્, ન ચ ગૃહ્યતે તથા બુદ્ધિરપીતિ કસ્માન્ન પરિકલ્પ્યતે ? યત્પુનરેતદુક્તમ્ યદિ ધર્માન્તરોપાદાનપરિત્યાગૌ વ્યક્તવ્યક્તી દત્તોત્તર એષ પક્ષ ઇતિ । તદિતરત્ર તુલ્યમ્ । અસ્માભિરપિ તર્હ્યસત્કાર્યપ્રત્યાખ્યાને દત્તોત્તર એષ પક્ષો વ્યક્તિતર્ન ક્રિયતે ઇતિ । નાશોત્પાદૌ તુ અનિષ્ટાવેવેતિ ન પરિહારં પ્રત્યાદરઃ ક્રિયતે । યદપ્યુક્તં નષ્ટાદુત્પન્નાચ્ચાનષ્ટમનુત્પન્નં ચાન્યન્નાસ્તીતિ તદયુક્તમ્, અનભ્યુપગમાત્ । નાશોત્પાદૌ કઃ પ્રતિજાનીતે યં પ્રત્યેતદર્થવત્સ્યાત્ ? કિં ચ ત્વત્પક્ષપ્રાપ્તેઃ । ભવત એવ નષ્ટોત્પન્નેભ્યઃ સ્કન્ધેભ્યો નાન્યા સન્તતિરથ ચ નાસ્તિ દોષઃ । કયાપિ યુક્તયા સ્યાદેતદન્યૈવાસાવિતિ તતશ્ચૈકા સન્તતિરિતિ હીનમ્ । યદપ્યુક્તં ગુણવૃદ્ધિક્ષયે ઽનિત્યત્વમિતિ તદનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? રૂપાન્તરાપ્યાયનાત્ । સત્ત્વં હિ પ્રકર્ષમનુભવદ્રજસ્તમસી ચ ન્યૂનતાં ધર્માદિરૂપાં બુદ્ધેરાપ્યાયન્તિ, નાર્થાન્તરં કુર્વન્તિ નો ખલ્વપ્યભાવમ્, એવં રહસ્તમો વા પ્રકર્ષમનુભવત્સત્ત્વં ચ ન્યૂનતાધર્માદિરૂપં બુદ્ધેરાપ્યાયન્તિ, નાર્થાન્તરં કુર્વન્તિ નાભાવમ્ । એવં ગુણવૃદ્ધિક્ષયે ઽપિ રૂપાન્તરાપ્યાયનાન્નાસ્તિ ક્ષયો બુદ્ધેઃ । તત્ર યદુક્તં હેત્વપેક્ષણાદનિત્યા બુદ્ધિરિતિ એતદયુક્તમ્ ।યત્પુનરેતદુક્તં પ્રત્યક્ષગ્રહણાન્યત્વાત્પ્રતિક્ષણં દીપાદિતૈલધારાસુ શબ્દભેદાચ્ચ ક્ષણિકેતિ, અત્ર બ્રૂમઃ- ગ્રહણાન્યત્વે ચોક્તં વૃત્તિભેદો ન વૃત્તિમદ્ભેદઃ । કિં ચાન્યત્ । ભિન્નાર્થગ્રહણૈકત્વાત્ । ઉપેત્ય વા બ્રૂમઃ- યદિ પ્રત્યર્થમન્યદન્યદ્ગ્રહણં કલ્પ્યતે, વિકલ્પબાધસમુચ્ચયસંશયદ્વિત્વાતિશયનિવારણેષુ, તથા કલ્માષં શબલં ચિત્રમિત્યનેકાર્થરૂપમેકં ગ્રહણં ન સ્યાત્ । દૃષ્ટં તત્ । તસ્માન્નાયં ક્ષણિકત્વે હેતુઃ । એવમવસ્થિતમિદં- અધ્યવસાયો બુદ્ધિર્ન ક્ષણિકેતિ ।
બુદ્ધેસ્તુ ત્રિગુણાત્મકત્વાત્તસ્ય ગુણસ્ય પ્રકર્ષે તત્તદ્રૂપાન્તરમુત્પદ્યત ઇતિ ।
આહ, કસ્ય ગુણસ્ય પ્રકર્ષે બુદ્ધેઃ કિં લક્ષણં રૂપાન્તરમુપજાયતે ?
ઇત્યુચ્યતે
ધર્મો જ્ઞાનં વિરાગ ઐશ્વર્યમ્ ।
સાત્ત્વિકમેતદ્ રૂપમ્
અત્ર ત્વેતદ્રૂપમિતિ સત્યપિ ધર્માદિભેદે બુદ્ધિરિત્યભેદવિવક્ષાવિષય એકવચનનિર્દેશઃ ક્રિયતે । એતદુક્તં ભવતિ યદા રજસ્તમસી વશમાપાદ્ય બુદ્ધિગતં સત્ત્વમુત્કૃષ્ટં ભવતિ તદા ધર્મો જ્ઞાનં વિરાગ ઐશ્વર્યમિત્યેતદ્રૂપં ભવતિ । તત્ર શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતાનાં કર્મણામનુષ્ઠાનાદ્બુદ્ધ્યવસ્થઃ સત્ત્વાવયવ આશયભૂતો ધર્મ ઇત્યુચ્યતે । સ તુ દ્વિવિધઃ । બ્રહ્માદિસ્થાનેષ્વભિપ્રેતશરીરેન્દ્રિયવિષયોપભોગનિર્વર્તકો જ્ઞાનાદ્યઙ્ગભૂતશ્ચ પ્રથમઃ । અગ્નિહોત્રહવનાદિક્રિયાનુષ્ઠાનસાધનો યમનિયમસાધન ઇતરઃ । તત્રાહિંસા સત્યમસ્તેયમકલ્કતા બ્રહ્મચર્યમિતિ પઞ્ચ યમાઃ । અક્રોધો ગુરુશુશ્રૂષા શૌચમાહારલાઘવમપ્રમાદ ઇતિ પઞ્ચ નિયમાઃ । એતેષામવિલોપેનાનુષ્ઠાનાદ્યતેરેવંવિધોત્તરણે સત્ત્વધર્મ આશયતાં પ્રતિપદ્યતે, યો જ્ઞાનાદીનાં રૂપાણામાપ્યાયનં કરોતિ । એતદભ્યુદયનિઃશ્રેયસયોઃ સોપાનભૂતં પ્રથમં પર્વ । યત્રાયમવસ્થિતો યતિરિતરેષાં પર્વણામનુષ્ઠાને યોગ્યો ભવતિ । જ્ઞાનં દ્વિવિધં શબ્દાદ્યુપલબ્ધિલક્ષણં ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિલક્ષણં ચ । તત્ર શબ્દાદ્યુપલબ્ધિલક્ષણં પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમરૂપમ્ । ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિલક્ષણં ચ દ્વિવિધં અપૂર્વમભ્યાસજં ચ । તયોરપૂર્વમ્- ઊહઃ શબ્દો ઽધ્યયનમિતિ ( ઇસ્ક્ 51 ) સિદ્ધિકાણ્ડાનુપતિતાનિ પ્રમાણાનિ । અભ્યાસજં પુનઃ વૈરાગ્યપૂર્વાવજયપૃષ્ઠલબ્ધં શાન્તમમલં ધ્રુવં સકલભવાભવપ્રતિપક્ષભૂતમ્ । યદાચાર્યો વક્ષ્યતિ-
એવં તત્ત્વાભ્યાસાન્નાસ્મિ ન મે નાહમિત્યપરિશેષમ્ ।
અવિપર્યયાદ્વિશુદ્ધં કેવલમુત્પદ્યતે જ્ઞાનમિતિ ॥ ( ઇસ્ક્ 64 )
વિરાગસ્તુ રાગપ્રતિપક્ષભૂતો જ્ઞાનાભ્યાસોપજનિતો બુદ્ધેઃ પ્રસાદઃ । તસ્ય તુ યતમાનવ્યતિરેકૈકેન્દ્રિયવશીકારલક્ષણાશ્ચતસ્રો ઽવસ્થા ભવન્તિ । તત્રેન્દ્રિયાણાં વિષયાભિલાષલક્ષણકષાયપાચનં પ્રતિ યઃ પ્રયત્ન ઉત્સાહઃ સા યતમાનસંજ્ઞા । યતમાનકો હ્યયમસ્મિન્પર્વણ્યવસ્થિતો યતિર્ભવતિ । યદા તુ કેષાંચિદિન્દ્રિયાણાં પરિપક્વં સા વ્યતિરેકસંજ્ઞા । વ્યતિરિચ્યન્તે હિ તદા યતેરિન્દ્રિયાણિ પરિપક્વાણ્યપરિપક્વેભ્યો વિશિષ્ટતરાણિ ભવન્તીત્યર્થઃ । વિપરિપક્વસર્વેન્દ્રિયસ્તુ સંકલ્પમાત્રાવસ્થિતકષાયો યદા ભવતિ તદૈકેન્દ્રિયસંજ્ઞા । નિવૃત્તસર્વેન્દ્રિયવિષયેચ્છસ્ય યતેરેકમેવ મનોલક્ષણમિન્દ્રિયં તદા પરિપક્વં ભવતિ । સંકલ્પમાત્રાવસ્થિતસ્યાપિ પરિપાકો વશીકારસંજ્ઞા । સંકલ્પમૂલોચ્છિન્નવિષયમૃગતૃષ્ણો હિ અયં યતિરિન્દ્રિયાણામન્તઃકરણસ્ય ચ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોરીષ્ટે । એકાગ્ર એકરામો ઽવિદ્યાપર્વણો ઽતિક્રાન્તઃ, પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રત્યનન્તરો ભવતિ । તદેવં ચતુરવસ્થં વૈરાગ્યપર્વ વિજ્ઞાય તદનુષ્ઠાનાય યતિઃ પ્રયતેત । તસ્યોપાયો દૃષ્ટાનુશ્રવિકવિષયપ્રત્યાખ્યાને ય ઉપદિષ્ટો યશ્ચ તુષ્ટિષુ વક્ષ્યમાણસ્તમેકીકૃત્યોત્તરોત્તરાં તત્ત્વભૂમિં વિજ્ઞાનસ્ય વિષયીકુર્વન્પૂર્વસ્યાં તત્ત્વભૂમૌ મધ્યસ્થઃ સ્યાત્ । ઐશ્વર્યમપ્રતિઘાતલક્ષણમ્, યત્પુનરષ્ટવિધં અણિમા મહિમા લઘિમા ગરિમા પ્રાપ્તિઃ પ્રાકામ્યમીશિત્વં વશિત્વં યત્રકામાવસાયિત્વમિતિ । અત્રાણિમા, મહિમા, લઘિમા, ગરિમેતિ ભૂતવૈશેષિકમ્ । બુદ્ધેસ્તુ પ્રાપ્ત્યાદિ । એવમેતચ્ચતુર્વિધં મહતઃ સાત્ત્વિકં રૂપમિતિ ।
આહ, અથ ગુણાન્તરરૂપં કિમ્ ?
ઉચ્યતે
તામસમસ્માદ્વિપર્યસ્તમ્

એતત્ અસ્માદ્ધર્માદેઃ સત્ત્વરૂપાદિવિપર્યસ્તં તામસં તમઃપ્રકર્ષોપજનિતમિત્યર્થઃ । અત્ર શાસ્ત્રચોદિતાનુષ્ઠાનાદાશયનિષ્પન્નસત્ત્વાવયવો ધર્મ ઇત્યુક્તમ્ । શાસ્ત્રચોદિતસ્ય નિત્યસ્ય ચ કર્મણો ઽનુષ્ઠાનાદ્ બુદ્ધ્યવસ્થસ્તમો ઽવયવ આશયતાં પ્રતિપન્નો ઽધર્મઃ । સ ચાપિ દ્વિવિધઃ- અનિષ્ટશરીરેન્દ્રિયવિષયોપભોગનિર્વર્તકઃ, ખ્યાતિવારકશ્ચ । યથા ચ જ્ઞાનં દ્વિવિધં શબ્દાદ્યુપલબ્ધિલક્ષણં ગુણપુરુષાન્તરોપલબ્ધિલક્ષણં ચૈવમજ્ઞાનમપિ વિપર્યયેણ વાચ્યમ્ । યથા ચ ચતુરવસ્થં વૈરાગ્યં તથા યતમાનાદિકશ્ચતુરવસ્થો રાગઃ યથા ચાષ્ટગુણમૈશ્વર્યમણિમાદિ તથાષ્ટગુણમનૈશ્વર્યમેવમેતત્તામસં મહતો રૂપમ્ । યચ્ચૈતદધર્માદિનિમિત્તભૂતમુત્કૃષ્ટં તમોરૂપં તદ્રજસા સહાવિરોધાદેકતામિવાપન્નમશુદ્ધિરિત્યાચાર્યૈઃ પઠ્યતે । સત્ત્વરૂપં તુ પ્રકાશ ઇતિ । અનયોશ્ચાભિધાનાદ્યઃ પઞ્ચાધિકરણપક્ષઃ પ્રાકૃતવૈકૃતાનાં જ્ઞાનાનાં પ્રધાનવચ્છુષ્કનદીસ્થાનીયાન્તઃકરણે બાહ્યે ચ પ્રેરકજ્ઞાનાંશકકૃત ઉપનિપાતઃ તથા સાત્ત્વિકસ્થિત્યાત્મકકૃતમપ્રત્યયસ્યાવસ્થાનમિતિ તત્પ્રતિક્ષિપ્તં ભવતિ । કિં કારણં ? યસ્માદશુદ્ધિરેવ પ્રકાશમલમતિપ્રવૃત્તં નિવર્તયિતું પ્રકર્ષાપન્નાન્યાભૂતા ચ પ્રવર્તયિતુમ્ । ઇત્યેવમષ્ટરૂપા બુદ્ધિર્વ્યાખ્યાતા ॥ 23 ॥
કારિકા 24
યસ્ત્વસાવનન્તરમુક્તો ઽહઙ્કારસ્તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
આહ, યદ્યેવં તસ્માદિદમેવ તાવદુચ્યતાં કિમસ્યાહઙ્કારસ્ય લક્ષણમિતિ ?
ઉચ્યતે-
અભિમાનો ઽહઙ્કારઃ
કર્તુઃ સ્વાત્મપ્રત્યવમર્શાત્મકો યો ઽયમહમિતિ પ્રત્યય ઉત્પદ્યતે સ ખલ્વહંકારઃ, મહતસ્તત્ત્વાન્તરમ્ । કસ્માત્ ? તસ્ય સર્વવિષયાધ્યવસાયરૂપત્વાત્, અસ્ય તુ સ્વાત્મપ્રત્યવમર્શાત્ । ન ત્વર્થાન્તરમ્ । કસ્માત્ ? પ્રકૃતિવિકારયોરનન્યત્વાભ્યુપગમાત્ ન હિ નઃ પ્રકૃતેરર્થાન્તરભૂતો વિકાર ઇતિ પ્રાગ્વિસ્તરેણ પ્રતિપાદિતમ્ । સ ચ મૂર્તિપ્રત્યયાભ્યાં મહતઃ સ્થૂલતરઃ । કસ્માત્ ? અવિભાગાત્, વિભાગનિષ્પત્તેઃ કાલાદિવત્ । ત્રિગુણસ્ય ચ મહતો વિકારત્વાદસાવપિ ત્રિગુણઃ । કસ્માત્ ? પ્રકૃતિરૂપસ્ય વિકારે દૃષ્ટત્વાત્ તન્તુપટવત્ । તદ્ભાવસન્નિવિષ્ટાસ્તુ યે સત્ત્વાદયસ્ય આચાર્યૈર્વૈકારિકતૈજસભૂતાદિશબ્દેનાખ્યાયન્તે । તથા ચ શાસ્ત્રમાહ "એતસ્માદ્ધિ મહત આત્મન ઇમે ત્રય આત્માનઃ સૃજ્યન્તે વૈકારિકતૈજસભૂતાદયો ઽહંકારલક્ષણાઃ । અહમિત્યેવૈષાં સામાન્યલક્ષણં ભવતિ । ગુણપ્રવૃત્તૌ ચ પુનર્વિશેષલક્ષણમિતિ" ।
આહ, કા પુનર્ગુણપ્રવૃત્તિર્યસ્યામસ્મિપ્રત્યયૈકરૂપસ્યાહઙ્કારસ્ય વિશેષપ્રતિપત્તિર્ભવતીતિ ?
ઉચ્યતે- યો ઽયં
તસ્માદ્દ્વિવિધઃ પ્રવર્તતે સર્ગઃ ।
દ્વિવિધ ઇન્દ્રિયલક્ષનસ્તન્માત્રલક્ષણશ્ચ । સા ગુણવૃત્તિરિત્યુચ્યતે । કસ્માત્ ? તત્કાર્યત્વાત્ । ગુણપ્રવૃત્તિકાર્યો હિ સર્ગઃ । દૃશ્યતે ચ ખલુ લોકે કાર્યકારણમુપચર્યમાણમ્ । તદ્યથા શાલીન્ભુઙ્ક્ત ઇતિ ।
આહ, પ્રાગુક્તમહંકારાત્ષોડશકો ગણ ઉત્પદ્યતે । ઇદાનીં પુનરુચ્યતે તસ્માદ્દ્વિવિધઃ પ્રવર્તતે સર્ગઃ । તદિદં પૂર્વોત્તરવ્યાઘાતાદયુક્તમિતિ ।
ઉચ્યતે- ન, સામાન્યેન વિવક્ષિતત્વાત્ ।
અભેદવિવક્ષાયાં હિ કૃત્વા કાર્યકારણલક્ષણમેવમસ્માભિરુપદિષ્ટં દ્વિવિધઃ સર્ગ ઇતિ । ભેદવિવક્ષાયાં પુનઃ
ઐન્દ્રિય એકાદશકસ્તાન્માત્રઃ પઞ્ચકશ્ચૈવ

ઇન્દ્રિયાણામયમૈન્દ્રિયઃ એકાદશ પરિમાણમસ્ય એકાદશકઃ । એવં તન્માત્રેષુ વક્તવ્યમ્ । તન્માત્રાણાં શબ્દસ્પર્શાદીનામયં તાન્માત્રઃ સર્ગઃ । પઞ્ચકશ્ચ પઞ્ચ પરિમાણમસ્યેતિ પઞ્ચકઃ । અસ્ય તુ ષોડશકસ્ય વિકારસ્ય સંજ્ઞાલક્ષણપ્રયોજનાન્યુત્તરત્ર વક્ષ્યતિ । એષા ગુણપ્રવૃત્તિર્વ્યાખ્યાતા । યસ્યામસ્મિપ્રત્યયસ્ય વિશેષગ્રહણં ભવતિ- શબ્દે ઽહં સ્પર્શે ઽહં રૂપે ઽહં રસે ઽહં ગન્ધે ઽહમિતિ ।
આહ, અહઙ્કારે સત્ત્વાદીનાં સંજ્ઞાન્તરાવચનમ્, આનર્થક્યાત્ । યદિદમહંકારે સત્ત્વાદીનાં સંજ્ઞાન્તરમારભ્યતે વૈકારિકસ્તૈજસો ભૂતાદિરિતિ, તન્ન વક્તવ્યમ્ । કસ્માત્ ? આનર્થક્યાત્ । ન હિ તત્ત્વાન્તરસન્નિવેશિનાં સત્ત્વાદીનાં સંજ્ઞાન્તરાભિધાને કિંચિત્પ્રયોજનમસ્તીતિ, સંજ્ઞાભૂયસ્ત્વાત્ । અથાયં નિર્બન્ધસ્તત્ત્વાન્તરમ્, સંજ્ઞાભૂયસ્ત્વં પ્રાપ્નોતિ । પ્રયોજનાભિધાનં વા । વિશિષ્ટયત્નાનામનાકસ્મિકત્વાત્ । અથવા પ્રયોજનં વક્તવ્યમ્- એવમર્થમહઙ્કારે સંજ્ઞાન્તરાભિધાનમિતિ । કસ્માત્ ? ન હિ વિશિષ્ટયત્નાનામાકસ્મિકત્વમુપપદ્યત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ન, કાર્યવિશેષહેતુત્વાત્ । મહદાદિલક્ષણાનાં હિ ગુણાનામનેકરૂપસ્તત્ત્વારમ્ભ ઇતિ હિ ન સંજ્ઞાન્તરમારભ્યતે । અહંકારસ્તુ સત્ત્વતમોબહુલયોરિન્દ્રિયતન્માત્રપર્વણોઃ પ્રકૃતિઃ તદર્થમાચાર્યાણાં યત્નવિશેષઃ । ધર્માદિવિશેષાભ્યુપામાન્મહતિ પ્રસંગ ઇતિ ચેત્ ન વિશેષિતત્વાત્ । તત્ત્વાન્તરારમ્ભ ઇતિ વિશેષિતમ્, ન તુ ધર્માદયસ્તત્ત્વાન્તરમતો ન મહતિ પ્રસંગઃ । વિશેષાનભિધાનાદયુક્તમિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્, કઃ પુનરત્ર વિશેષો યેન ધર્માદિ ન તત્ત્વાન્તરમ્, તત્ત્વાન્તરં તુ શ્રોત્રાદીતિ ? એતચ્ચ નૈવમ્ કુતઃ ? વૃત્તિમાત્રે તદુપચારાત્ । વૃત્તિમાત્રે હિ મહતો ધર્માદ્યુપચારઃ । તથા ચ તન્ત્રાન્તરે ઽપ્યુક્તમ્ "પ્રકાશવૃત્તિર્ધર્મ" ઇતિ । વૃત્તિનિષ્પાદિતસ્તુ સંસ્થાનવિશેષો વૃત્તિમતસ્તત્ત્વાન્તરમિત્યનયોર્વિશેષઃ । તસ્માદ્યુક્તમેતત્ કાર્યવિશેષહેતુત્વમિતિ ॥ 24 ॥
કારિકા 25
આહ, યદ્યેવમિદં તર્હિ વક્તવ્યમુષ્ય કાર્યવિશેષસ્યૈવં સંજ્ઞકાદહંકારાત્પ્રવૃત્તિરિતિ ।
ઉચ્યતે-
સાત્ત્વિક એકાદશકઃ પ્રવર્તતે વૈકૃતાદહઙ્કારાત્ ।
સર્ગ ઇત્યનુવર્તતે । એકાદશેન્દ્રિયાણિ સત્ત્વબહુલાનિ વૈકૃતાદહંકારાત્પ્રવર્તન્તે નિષ્પદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ । એકાદશાભિધાનાદેવ ચેન્દ્રિયપ્રતીતિઃ, પૂર્વસૂત્રે તત્સામાનાધિકરણ્યાત્ । અતો ન પુનરિન્દ્રિયગ્રહણમ્ ।
આહ, તન્માત્રસર્ગઃ પુનઃ કિંગુણઃ, કસ્માચ્ચાહઙ્કારાત્પ્રવર્તતે ઇતિ ?
ઉચ્યતે-
ભૂતાદેસ્તાન્માત્રઃ સ તામસઃ
ભૂતાદેર્ભૂતાદિસંજ્ઞકાત્તમઃપ્રધાનાત્તાન્માત્રઃ સર્ગઃ । તાન્માત્રસ્તુ તમોબહુલો ભૂતાદિસંજ્ઞકાદહઙ્કારાત્પ્રવર્તતે । તત્ર પુનસ્તન્માત્રગ્રહણાત્સંખ્યા શસ્યત ઇતિ નોચ્યતે ।
આહ, પ્રકૃતિવિશેષનિર્દેશાનર્થક્યમ્ । પ્રાગુક્તં સત્ત્વાદીનામહઙ્કારાવસ્થિતાનાં વૈકારિકાદ્યાઃ સંજ્ઞા ઉચ્યન્તે । તદ્યદિ સત્ત્વં વૈકારિકશબ્દેનોચ્યતે વૈકારિકાણિ ચૈન્દ્રિય એકાદશકઃ સર્ગઃ પ્રવર્તત ઇત્યુક્તે ગમ્યત એતત્ સાત્ત્વિકો ઽસૌ, ભૂતાદેસ્તાન્માત્ર ઇત્યુક્તે ગમ્યત એતત્ તામસ ઇતિ । કસ્માત્ ? ન હ્યસ્તિ સમ્ભવો યત્સત્ત્વાત્તમોબહુલઃ સર્ગઃ સ્યાત્તમસશ્ચ સત્ત્વબહુલ ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ન, અપ્રસિદ્ધત્વજ્ઞાપનાત્ । યસ્યૈવાર્થસ્ય જ્ઞાપનાર્થમેવમિહ ક્રિયતે, કથં ગમ્યતે સત્ત્વં વૈકારિકશબ્દેનોચ્યતે, તમો ભૂતાદિશબ્દેન, રજસ્તૈજસશબ્દેન ? અપ્રસિદ્ધાર્થા હિ તાન્ત્રિકી પરિભાષેયમનિર્ણીતા ન ગમ્યત ઇતિ ।
આહ, તૈજસસંજ્ઞાનર્થક્યમિતિ ।
ઉચ્યતે ન,
તૈજસાદુભયમ્

ઉભયત્ર તત્સામર્થ્યાત્ । સ્યાદેતદેવં યદ્યસ્ય કાર્યસામર્થ્યમેવ ન સ્યાત્ । અસ્માત્તુ તૈજસાદુભયમપ્યેતત્તન્માત્રેન્દ્રિયસંજ્ઞકં પ્રવર્તત ઇત્યનુવર્તતે । કથમ્ ? યદા હિ વૈકારિકો ઽહઙ્કાર ઇન્દ્રિયભાવેન પ્રવર્તતે તદા નિષ્ક્રિયત્વાત્તૈજસં પ્રવર્તકત્વેનાકાંક્ષતિ, ભૂતાદિ ભેદકત્વેન । કસ્માત્ ? તેનૈવ તદ્ભેદાત્ । તદ્યથાગ્નિનાગ્નૌ પ્રક્ષિપ્તો ઽગ્નિરેવ ભવતિ, આપો વાપ્સુ પ્રક્ષિપ્તા આપ એવ ભવન્તિ, એવં સત્ત્વમેવ સત્ત્વે તુ ભેદં જનયતિ ગુણાન્તરસંસર્ગમપેક્ષતે । ભૂતાદિલક્ષણસ્ય તુ તમસઃ સંસર્ગાદ્ ભિદ્યમાનં તૈજસેન ચ રજસા ક્રિયાત્મકેનાનુગૃહીતમેકાદશેન્દ્રિયભાવમપેક્ષતે । તથા ભૂતાદિલક્ષણં તમો ઽહઙ્કારાત્તન્માત્રભાવેન પ્રવર્તમાનં પ્રવૃત્ત્યર્થં તૈજસમાકાંક્ષતિ, વૈકારિકં ભેદત્વેન । કસ્માત્ ? તેનૈવ તસ્ય ભેદાદિતિ યોજ્યમ્ । શાસ્રં ચૈવમાહ- "તદેતસ્મિન્વૈકારિકે સ્ત્રક્ષ્યમાણ એષ ભૂતાદિસ્તૈજસેનોપષ્ટબ્ધ એવં વૈકારિકમભિધાવતિ । તથૈવ તસ્મિન્ભૂતાદૌ સ્રક્ષ્યમાણે એષ ભૂતાદિસ્તૈજસેનોષ્ટબ્ધ એતં ભૂતાદિમભિભવતિ ।" ઇત્યનેન ન્યાયેન તૈજસાદુભયનિષ્પત્તિરિતિ વ્યાખ્યાતો ઽહઙ્કારઃ ॥ 25 ॥
કારિકા 26
આહ, પ્રાગપદિષ્ટ ઐન્દ્રિય એકાદશકઃ પ્રવર્તતે વૈકૃતાદહંકારાદિતિ, તત્સામાન્યાભિધાનાન્ન પ્રતિપદ્યામહે । તસ્માદ્વક્તવ્યં કાનીન્દ્રિયાણિ ભવતો ઽભિપ્રેતાનિ ?
ઉચ્યતે- દ્વિવિધાનીન્દ્રિયાણિ, બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ, કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ । તત્ર
બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ કર્ણત્વક્ચક્ષૂરસનનાસિકાખ્યાનિ ।
કર્ણૌ ત્વક્ચક્ષુષી ચ રસનં ચ નાસિકા ચ કર્ણત્વક્ચક્ષૂરસનનાસિકાઃ । આખ્યાનમાખ્યા પ્રત્યાયનમિત્યર્થઃ । એતૈઃ શબ્દૈરાખ્યા યેષાં તાનીમાનિ કર્ણત્વક્ચક્ષૂરસનનાસિકાખ્યાનિ । અધિષ્ઠાનભેદાદ્દ્વિવચનેન વિગ્રહઃ ક્રિયતે । એતાનિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પ્રત્યવગન્તવ્યાનિ । બુદ્ધેરિન્દ્રિયાણિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ।
કિં પુનરેતાનિ બુદ્ધેરિતિ ?
ઉચ્યતે- શબ્દાદિવિષયપ્રતિપત્તૌ દ્વારમ્ । કસ્માત્ ? અબહિર્વૃત્તિત્વાત્ । અન્તઃકરણસ્ય નાસ્તિ બહિર્વૃત્તિરિત્યતો નાલમેતત્સાક્ષાચ્છબ્દાદીનર્થાન્પ્રતિપત્તુમ્ । તસ્માચ્છ્રોત્રાદિલક્ષણં સાક્ષાદ્ બાહ્યવિષયપ્રકાશનસમર્થં કારણાન્તરમપેક્ષતે । તત્પ્રણાલિકયા તસ્ય વિષયગ્રહણમ્ । તસ્માદ્યુક્તમુક્તં બુદ્ધેર્બાહ્યવિષયપ્રતિપત્તૌ દ્વારભૂતત્વાદ્બુદ્ધીન્દ્રિયાણીતિ ।
આહ, કર્મેન્દ્રિયાણિ પુનઃ કાનીતિ ?
વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાઃ કર્મેન્દ્રિયાણ્યાહુઃ

વાક્ચ પાણી ચ પાદૌ પાયુશ્ચોપસ્થશ્ચ વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાઃ । એતાનિ કર્મેન્દ્રિયાણ્યાહુરાચક્ષતે । કર્માર્થાનીન્દ્રિયાણિ કર્મેન્દ્રિયાણિ । કિં પુનઃ કર્મ ? વચનાદિ વક્ષ્યમાણમ્ । એતદ્વિકુર્વત્ ઇતિ કર્મેન્દ્રિયાણિ ।
આહ, કથમેતદુપલભ્યતે અધિષ્ઠાનાદર્થાન્તરભૂતાનીન્દ્રિયાણિ, ન પુનરધિષ્ઠાનમાત્રમિતિ ?
ઉચ્યતે- અધિષ્ઠાનાદિન્દ્રિયપૃથક્ત્વમ્, શક્તિવિશેષોપલમ્ભાત્ । યથા શરીરાસમ્ભવિનો વિષયવ્યવસાયલક્ષણસ્ય શક્તિવિશેષસ્યોપલમ્ભાદર્થાન્તરં બુદ્ધિરનુમીયતે, એવમધિષ્ઠાનાસમ્ભવિનો વિષયગ્રહણલક્ષણસ્ય શક્તિવિશેષસ્યોપલમ્ભાદર્થાન્તરમિન્દ્રિયમિતિ ।
આહ, ન, અસમ્ભવાસિદ્ધેઃ । અધિષ્ઠાનમાત્રસ્ય વિષયગ્રહણં ન સમ્ભવતિ, અર્થાન્તરસ્ય ચ સમ્ભવતિ ઇત્યેતદુભયમપિ ચાપ્રસિદ્ધમિતિ ।
ઉચ્યતે- નૈતદપ્રસિદ્ધમ્ । તુલ્યજાતીયેષુ તદનુપપત્તેઃ । યસ્માદ્ ભૌતિકેષ્વન્યેષુ ઘટાદિષુ વિષયગ્રહણસામર્થ્યાસમ્ભવઃ આહંકારવિકારવત્તત્સામર્થ્યાપ્રતિષેધાન્નેન્દ્રિયાણાં નસ્તત્પ્રતિષેધો ઽનુમાતવ્ય ઇતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? શક્તિભેદાપત્તેઃ । વૈકારિકં સત્ત્વમાહઙ્કારિકં પ્રકાશરૂપં, તચ્છક્તિવિશેષાદિન્દ્રિયાણિ ઉત્પદ્યન્તે । ભૂતાદિલક્ષણસ્ય તમસઃ સામર્થ્યાત્ તન્માત્રાણિ પરસ્ય, પૃથિવ્યાદીનામેકરૂપત્વાત્ । તસ્માદયમસમઃ સમાધિરિતિ । એતેન ભૌતિકત્વં પ્રત્યુક્તમ્ ।
આહ, કથમવગમ્યતે બહૂનીન્દ્રિયાણિ, ન પુનરેકમેવેન્દ્રિયં મનોવત્સર્વાર્થમનેકાધિષ્ઠાનં સ્યાદિતિ ?
ઉચ્યતે- ન, યુગપત્પ્રવૃત્ત્યપ્રવૃત્તિપ્રસંગાત્ । યદ્યેકમેવેન્દ્રિયં મનોવત્સર્વાર્થમનેકાધિષ્ઠાનં સ્યાદેકવિષયપ્રતિપત્તૌ વા સર્વવિષયપ્રતિપત્તિઃ । દૃષ્ટસ્તુ ગ્રહણભેદસ્તસ્માન્નૈકમિન્દ્રિયમિતિ । ભૌતિકૈરનુગ્રહોપઘાતદર્શનાદિન્દ્રિયાણાં ભૌતિકત્વમિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, ઇહ ભૌતિકાનાં ઘટાદીનાં ભૌતિકૈર્મૃદ્દણ્ડચક્રસૂત્રોદકમુદ્ગરાદિભિરનુગ્રહોપઘાતો દૃષ્ટઃ । યદિ ચ ભૌતિકાનીન્દ્રિયાણિ ન સ્યુઃ નૈષાં ભૌતિકૈરઞ્જનાદિભિરનુગ્રહઃ ક્રિયતે, ઉપઘાતશ્ચ રજઃપ્રભૃતિભિરિતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? અનેકાન્તાત્ । તદ્યથા ભૌતિકૈર્વદનાદિભિરન્તઃકરણસ્ય ગ્રહણધારણસ્મૃતિલક્ષણો ઽનુગ્રહઃ ક્રિયતે, ઉપઘાતશ્ચોપલાદિભિઃ । ન ચાસ્ય ભૌતિકત્વમ્ । એવમિન્દ્રિયસ્યાપિ સ્યાત્ । વૈશેષિકગુણવ્યઞ્જકત્વાદ્વિકારપ્રતીતિરિતિ ચેત્ અથ મતમ્- પૃથિવ્યાદિવૈશેષિકો ગન્ધો ઘ્રાણેનાભિવ્યજ્યતે । ઔદકો રસે રસનેન ચ । આગ્નેયં રૂપં વીક્ષણેન । વાયવીયઃ સ્પર્શસ્ત્વચા ।આકાશીયઃ શબ્દઃ શ્રોત્રેણ । યેન ચ યસ્ય વૈશેષિકગુણાભિવ્યક્તિસ્તસ્ય તદ્વિકારત્વં દૃષ્ટમ્ । તદ્યથા પ્રદીપસ્ય રૂપાભિવ્યઞ્જકત્વે સતિ તૈજસત્વમિતિ । એતચ્ચાનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? અનિષ્ટપ્રસંગાત્ । વૈશેષિકગુણવ્યઞ્જકાનાં તદ્વિકારમિચ્છતઃ પ્રાપ્તમપાં ગન્ધાભિવ્યક્તિહેતુત્વાત્ પાર્થિવત્ત્વમ્ । અથૈતદનિષ્ટં, ન તર્હ્યૈકાન્તિકો હેતુરિતિ । તત્ર યદુક્તં વૈશેષિકગુણાભિવ્યઞ્જકત્વાદ્ ભૌતિકાનીન્દ્રિયાણીતિ એતદયુક્તમ્ ॥ 26 ॥
કારિકા 27
આહ, એકાદશેન્દ્રિયાણિ અહઙ્કારાદુત્પદ્યન્ત ઇતિ પ્રાગપદિષ્ટમ્ । ઇદાનીં બુદ્ધીન્દ્રિયકર્મેન્દ્રિયાણિ દશાપદિશ્યન્તે । તદિદં પદાર્થન્યૂનમિતિ ।
ઉચ્યતે- સ્યાદેતદેવમ્, યદ્યેતાવદિન્દ્રિયપર્વ સ્યાત્ । કિં તર્હીતિ-
સઙ્કલ્પકમત્ર મનઃ
અત્રેન્દ્રિયપર્વણિ મનો ભવદ્ભિઃ પ્રત્યવગન્તવ્યમ્ । તત્ર સંકલ્પકમિતિ લક્ષણમાચક્ષ્મહે । સંકલ્પો ઽભિલાષ ઇચ્છાતૃષ્ણેત્યાદ્યનર્થાન્તરમ્ । સંકલ્પયતીતિ સંકલ્પકમ્ । એતન્મનસો લક્ષણમ્ ।
તસ્માદસ્ય પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલભ્યમાનસ્યાસ્તિત્વમવસીયતે । કસ્માત્ ? વ્યસ્તસમસ્તાનામિન્દ્રિયાન્તરાણાં તદસમ્ભવાત્ । અપોહ્ય હિ મનઃ સંકલ્પં વ્યસ્તાનામિન્દ્રિયાન્તરાણાં ભવાન્પરિકલ્પયેત્ સમસ્તાનાં વા ? કિં ચાતઃ ? તન્ન તાવદ્વ્યસ્થાનામિન્દ્રિયાણાં સંકલ્પો ભવતિ । કિં કારણમ્ ? અનિયતવિષયત્વાત્ । નિયતો હિ શ્રોત્રાદીનાં શબ્દાદિર્વિષયઃ । અનિયતવિષયશ્ચ સંકલ્પઃ । કિંચ ત્રિકાલવિષયત્વાત્ । વર્તમાનવિષયા શ્રોત્રાદિવૃત્તિઃ ત્રિકાલવિષયશ્ચ સંકલ્પઃ । તસ્માન્ન વ્યસ્તાનાં નાપિ સમસ્તાનામ્ । બધિરાદિષુ તદભાવપ્રસંગાત્ । યદિ સમસ્તેન્દ્રિયવૃત્તિઃ સંકલ્પઃ સ્યાત્પ્રાણાદિવદિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્, યથા સમસ્તેન્દ્રિયવૃત્તિઃ પ્રાણાદિઃ, ન ચાન્યતરવૈકલ્યે તદભાવઃ, એવં સમસ્તેન્દ્રિયવૃત્તિઃ સંકલ્પઃ સ્યાન્ન ચાન્યતરવૈકલ્યે તદભાવઃ સ્યાદિતિ । એતચ્ચાનુપપન્નમ્ । વિશેષિતત્વાત્ । નિર્વિષયા પ્રાણાદિવૃત્તિઃ । શબ્દાદિવિષયસ્તુ સંકલ્પ ઇતિ વિશેષિતમ્ । તસ્માદ્વ્યસ્તસમસ્તાનામિન્દ્રિયાણાં સંકલ્પાનુપપત્તેર્મનસો લિઙ્ગમેતદસ્તિત્વે ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
આહ, તદવધારણીયમ્, ઇન્દ્રિયદ્વૈવિધ્યાત્ । દ્વિપ્રકારાણિ હીન્દ્રિયાણિ પુરસ્તાદુપદિષ્ટાનિ । તત્ર મનો ઽપ્યવધારણીયં કિં બુદ્ધીન્દ્રિયમથ કર્મેન્દ્રિયમિતિ ?
ઉચ્યતે-
તચ્ચેન્દ્રિયમુભયથા સમાખ્યાતમ્ ।
હ્યર્થે ચઃ પઠિતઃ । તદ્ધીન્દ્રિયમુભયથેત્યર્થઃ । મનો ન કેવલં બુદ્ધીન્દ્રિયમપિ તુ કર્મેન્દ્રિયમપિ ।
નિયમહેત્વભાવાદયુક્તમિતિ ચેત્ સ્યાત્પુનરેતત્, કો ઽત્ર નિયમહેતુઃ યદિન્દ્રિયત્વાવિશેષે મનસ એવોભયપ્રચારત્વમભ્યુપગમ્યતે, નાન્યેષામિતિ ?
ઉચ્યતે-
અન્તસ્ત્રિકાલવિષયં તસ્માદુભયપ્રચારં તત્

ત્રિકાલવિષયત્વાત્ । ઇહ યસ્યાન્તસ્ત્રિષુ ચ કાલેષુ કરણસ્ય વૃત્તિસ્તદુભયપ્રચારમ્, તદ્યથા બુદ્ધિઃ । સાક્ષાત્ વિષયાનભિસન્ધાનાદતીતાનાગતવર્તમાનવિષયત્વાચ્ચ મનો ઽન્તસ્ત્રિકાલવિષયમ્ । તસ્માદુભયપ્રચારં તદિતિ સિદ્ધમ્ ॥ 27 ॥
॥ યુક્તિદીપિકાયાં સાંખ્યસપ્તતિપદ્ધતૌ ષષ્ઠમાહ્નિકમ્ ॥
કારિકા 28
સમધિગતં કરણપર્વ । તસ્યેદાનીં વ્યસ્તસમસ્તવૃત્તયો વક્તવ્યાઃ । સતિ ચોભયાભિધાને વ્યસ્તવૃત્તિરેવ તાવદુચ્યતે, ન સમસ્તવૃત્તિઃ । કિં કારણમ્ ? પ્રકરણશેષભૂતત્વાત્ । શ્રોત્રાદીનાં હિ સદ્ભાવપ્રકરણમિદમનુક્રાન્તમ્ । સ ચૈષાં સદ્ભાવઃ શક્તિવિશેષોપાલમ્ભાદિત્યુક્તમ્ । ઇદાનીમસૌ શક્તિવિશેષો ઽસ્માકં વ્યસ્તવૃત્તિરિત્યુચ્યતે । તસ્માત્તદનુક્રમણં કરિષ્યામઃ ।
આહ, યદ્યેવં તસ્માદુચ્યતાં તસ્ય કરણસ્ય કસ્મિન્નર્થે વૃત્તિઃ, કિં લક્ષણં વેતિ ?
ઉચ્યતે- યદુક્તં તસ્ય કસ્મિન્નર્થે વૃત્તિરિત્યત્ર બ્રૂમઃ
રૂપાદિષુ પઞ્ચાનામાલોચનમાત્રમિષ્યતે વૃત્તિઃ ।
રૂપાદિષુ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધેષુ સ્વભેદભિન્નેષુ પઞ્ચાનાં શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વાઘ્રાણાનાં શ્રવણસ્પર્શનદર્શનરસનઘ્રાણલક્ષણો વ્યાપારો વૃત્તિરિત્યુચ્યતે । તત્ર કરણનિર્દેશે શ્રોત્રેન્દ્રિયસ્ય પ્રાક્પાઠાત્તદ્વિષયનિર્દેશાતિલંઘને પ્રયોજનં નાસ્તીતિ કૃત્વા શબ્દાદિષુ પઞ્ચાનામિત્યેવ પઠિતવ્યમ્ । પ્રાક્તનસ્તુ પ્રમાદપાઠઃ ।
યત્પુનરેતદુક્તં કિંલક્ષણેતિ અત્ર બ્રૂમઃ- આલોચનમાત્રમિષ્યતે । આલોચનં ગ્રહણમિત્યનર્થાન્તરમ્ । માત્રશબ્દો વિશેષનિવૃત્ત્યર્થઃ । તદ્યથા ભૈક્ષમાત્રમસ્મિન્ગ્રામે લભ્યત ઇત્યુક્તે નાન્યો વિશેષ ઇતિ જ્ઞાયતે । છન્દ્રોમાત્રમધીતે માણવક ઇત્યુક્તે નાન્યદધીત ઇતિ । એવમાલોચનમાત્રમિન્દ્રિયાણામિષ્યતે વૃત્તિરિત્યુક્તે નાન્યો વિશેષ ઇતિ ગમ્યતે । તેન કિં સિદ્ધં ભવતિ ? યદુક્તમન્યૈરાચાર્યૈઃ સામાન્યજ્ઞાનમિન્દ્રિયાણાં વિશેષજ્ઞાનં બુદ્ધેરિતિ તત્પ્રતિષિદ્ધં ભવતિ ।
આહ, કઃ પુનરસ્મિન્દર્શને દોષો યત એતત્પ્રતિષિદ્યત ઇતિ ?
ઉચ્યતે- સામાન્યવિશેષયોરિતરેતરાપેક્ષત્વે સત્યેકસ્મિન્નવિરોધાદન્યતરપરિકલ્પનાનર્થક્યમ્ । યદિ ખલ્વિન્દ્રિયસ્ય સામાન્યજ્ઞાનં ન સ્યાત્તેન વિશેષાપેક્ષં સામાન્યં સામાન્યાપેક્ષશ્ચ વિશેષ ઇતિ યત્ર સામાન્યજ્ઞાનં તત્ર વિશેષજ્ઞાનમપિ ન પ્રતિષિધ્યત ઇત્યુભયમપીન્દ્રિયસ્ય સ્યાત્ । તતશ્ચાન્તઃકરણપરિકલ્પનાનર્થક્યમ્ । વિશેષવતો વાન્તઃકરણસ્ય કઃ સામાન્યેન વિરોધ ઇત્યુભયસ્યાપિ તત્ર સમ્ભવાદિન્દ્રિયાનર્થક્યમ્ । તસ્માદપ્રત્યયમિન્દ્રિયમિતિ । ઇન્દ્રિયસ્ય ચેત્પ્રત્યયઃ સ્યાદ્યથા પ્રત્યયવતો ઽન્તઃકરણસ્યાનિયતવિષયત્વમ્, એવમસ્યાપિ સ્યાત્ ન તુ તદસ્તિ । તસ્માદપ્રત્યયમિન્દ્રિયમિતિ । કિંચ કાલાતિવૃત્તિપ્રસંગાત્ । ઇન્દ્રિયસ્ય ચેત્પ્રત્યયઃ સ્યાદ્યથા પ્રત્યયવતો ઽન્તઃકરણસ્ય ત્રિકાલવિષયત્વમેવમસ્યાપિ સ્યાત્ । ન તુ તદસ્તિ । તસ્માદપ્રત્યયમિન્દ્રિયમિતિ । કિં ચાન્યત્ સ્મૃત્યદર્શનાત્ । ઇન્દ્રિયસ્ય ચેત્પ્રત્યયઃ સ્યાદ્યથા પ્રત્યયવતો ઽન્તઃકરણસ્યાદિરૂપોપપત્તિરેવમત્રાપિ સ્યાત્ । ન તુ તદસ્તિ । તસ્માદપ્રત્યયમિન્દ્રિયં સિદ્ધમિતિ ।
ઉચ્યતે- ન કારણાન્તરપ્રસંગાત્ । યદિ પ્રદીપવદિન્દ્રિયં પ્રકાશકં સ્યાત્તેન યથા તત્પ્રકાશિતેષુ ઘટાદિષ્વર્થેષુ કરણાન્તરમાર્ગણમેવમત્રાપિ સ્યાત્ । ન ચૈતદિષ્ટમ્ । અતો ન પ્રદીપવદિન્દ્રિયં પ્રકાશકમિતિ । અન્તઃકરણસદ્ભાવાદયુક્તમિતિ ચેત્ સ્યાન્મતમ્- અસ્તિ કારણાન્તરં બુદ્ધિલક્ષણં યદિન્દ્રિયેણ પ્રદીપવત્પ્રકાશિતમર્થં ગૃહ્ણાતિ । તસ્માત્પરવાદાનુવાદો ઽયં ક્રિયતે, ન પ્રતિષેધ ઇતિ । તચ્ચ નૈવમ્ । કસ્માત્ ? પ્રદીપેન્દ્રિયયોરન્યતરાનુપાદાનપ્રસંગાત્ । ઇન્દ્રિયમપિ પ્રકાશકમ્, પ્રદીપો ઽપિ । તત્રાન્યતરસ્યાનુપાદાનં પ્રસક્તમ્ । કસ્માત્ ? ન હ્યેકાર્થકારિણો યુગપત્કરણે સામર્થ્યમસ્તીતિ । કિં ચાન્યત્ । અન્તઃકરણહાનેઃ । ઇન્દ્રિયેણ પ્રદીપવત્પ્રકાશિતાન્બાહ્યાનર્થાન્સાક્ષાદન્તઃકરણં ગૃહ્ણાતીતિ વદતો ઽન્તઃકરણમેવ હીયતે । તસ્માદયુક્તમન્તઃકરણસ્ય સામર્થ્યમ્ । પુરુષસ્યેતિ ચેન્ન કરણાનર્થક્યપ્રસંગાત્ । સાક્ષાદ્વિષયગ્રહણસમર્થં પુરુષમિચ્છતઃ કરણાનર્થક્યં પ્રસજ્યતે । તસ્માદ્યુક્તમેતત્ ગ્રાહકમિન્દ્રિયં ન તુ પ્રદીપવત્પ્રકાશકમિતિ ।
આહ, ભવતુ તાવદ્ ગ્રહણમાત્રમિન્દ્રિયવૃત્તિરપ્રત્યયા । ગ્રહણપ્રત્યયપ્રકાશાભેદઃ ?
ઉચ્યતે- વિષયસમ્પર્કાત્તાદ્રૂપ્યાપત્તિરિન્દ્રિયવૃત્તિગ્રહણં, તથા વિષયેન્દ્રિયવૃત્ત્યનુકારેણ નિશ્ચયો ગૌરયં શુક્લો ધાવતીત્યેવમાદિઃ પ્રત્યયઃ । તથા વિષયસમ્પર્કાગમે શ્રોત્રાદિવૃત્તેઃ તાદ્રૂપ્યાગમો વર્તમાનકાલતા, ગ્રહણસ્યાનુભવાત્તુ સંસ્કારાધાનં તત્પૂર્વિકા ચ સ્મૃતિરિતિ ત્રિકાલવિષયા પ્રત્યયસ્યેત્યયમનયોર્વિશેષઃ । બાહ્યસ્તુ પ્રકાશો ન વિષયરૂપાપન્નઃ । સંસ્કારાત્તુ ઘટાદીનાં વ્યવધાનરૂપં પાર્થિવં છાયાલક્ષણં વ્યઞ્જકત્વાય કલ્પતે, ચક્ષુષો ઽનુગ્રહાય । ઉભયોર્વા ચક્ષુર્વિષયયોરિત્યપરે । તસ્માદુપપન્નમેતત્ પ્રકાશકં પ્રદીપાદિ, ગ્રાહકં શ્રોત્રાદિ, વ્યવસાયકમન્તઃકરણમિતિ ।
અથ કર્મેન્દ્રિયાણાં કા વૃત્તિરિત્યુચ્યતે- નૈયાયિકાસ્ત્વેવમાહુઃ- ઘ્રાણરસનચક્ષુસ્ત્વક્ચ્છ્રોત્રાણીન્દ્રિયાણિ ભૂતેભ્યઃ । ભૂતેભ્ય ઇત્યનેન સ્વવિષયોપલબ્ધિલક્ષણં હીન્દ્રિયાણાં ભૂતપ્રકૃતિત્વે સતિ નિર્વહતિ (?) નાન્યથા । તાનિ પુનરિન્દ્રિયકારણાનિ પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુરાકાશમિતિ ભૂતાનિ । એભ્યઃ પઞ્ચભ્યો યથાસંખ્યં ઘ્રાણરસનચક્ષુસ્ત્વક્ચ્છ્રોત્રાણિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ । ભૂતપ્રકૃતિત્વમિતિ ભૂતસ્વભાવં વ્યાખ્યાયમાનં પઞ્ચસ્વપિ સમ્ભવતિ । ભૂતકારણત્વં ત્વન્યેષુ ચતુર્ષુ તથૈવ । શ્રોત્રે તુ કથંચિત્કર્ણશષ્કુલ્યવચ્છિન્નનભોભાગાભિપ્રાયેણ વ્યવહારતઃ સમર્થનીયમ્ । એવં ભૌતિકાનીન્દ્રિયાણિ સ્વસ્વવિષયમધિગન્તુમુત્સહન્ત ઇતિ તલ્લક્ષણત્વમેષાં સિધ્યતીતિ, અતો ભૂતેભ્ય ઇત્યુક્તમ્ । એતત્તુ સાંખ્યાચાર્યાણાં નેષ્ટમ્ । એવં હિ સાંખ્યવૃદ્ધા આહુઃ- આહઙ્કારિકાણીન્દ્રિયાણિ અર્થં સાધયિતુમર્હન્તિ નાન્યથા । તથા હિ કારકં કારકત્વાદેવ પ્રાપ્યકારિ ભવતિ । ભૌતિકાનિ ચેન્દ્રિયાણિ કથં પ્રાપ્યકારીણિ દુરવર્તિનિ વિષયે ભવેયુઃ ? આહંકારિકાણાં તુ તેષાં વ્યાપકત્વાત્ । વિષયાકારપરિણામાત્મિકા વૃત્તિર્વૃત્તિમતો ઽનન્યા સતી સમ્ભવત્યેવેતિ સુવચં પ્રાપ્યકારિત્વમ્ અપિ ચ મહદણુગુણગ્રહણમાહઙ્કારિત્વે તેષાં કલ્પતે, ન ભૌતિકત્વે । ભૌતિકત્વે હિ યત્પરિમાણં કરણં તત્પરિમાણં ગ્રાહ્યં ગૃહ્ણીયાત્ ।
આહ, અથ કર્મેન્દ્રિયાણાં કા વૃત્તિરિતિ ?
ઉચ્યતે-
વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દાશ્ચ પઞ્ચાનામ્

વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાનાં તુ વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દલક્ષણા યથાક્રમં વૃત્તયઃ પ્રત્યવગન્તવ્યાઃ । તત્રોચ્યતે ઽનેનેતિ વચનમ્ । તસ્માદ્ય એવાર્થપ્રત્યાયનસમર્થો વર્ણસમુદાયઃ પદવાક્યશ્લોકગ્રન્થલક્ષણઃ સ વાગિન્દ્રિયસ્યાર્થો નાન્યઃ । આદીયતે ઽનેનેત્યાદાનમ્ । આઙભિવિધ્યર્થે પ્રયુજ્યતે । તતશ્ચ યદેવ પ્રક્ષાલનપરિમાર્જનોપસ્પર્શનાધ્યયનપ્રહરણશિલ્પવ્યાયામાદિ કૃત્સ્નં ગ્રહણં સ ઇન્દ્રિયાર્થા નાન્યઃ । વિશિષ્ટં હરણં વિહરણમ્ । અતશ્ચ યદેવ સમવિષમનિમ્નોન્નતચઙ્ક્રમણપરિવર્તનનાટ્યવ્યાયામાદિઃ સ ઇન્દ્રિયાર્થો નાન્યઃ । એવમુત્કૃષ્ટઃ સર્ગ ઉત્સર્ગઃ । નાન્યઃ । અતશ્ચ ય એવાશિતપીતવિપરિણામસ્ય સમ્યક્સ્ત્રોતોમાર્ગાનુસારિણો વિસર્ગઃ સ ઇન્દ્રિયાર્થો નાન્યઃ । એવમભિવ્યાપ્યાનન્દમાનન્દઃ । તતશ્ચ ય એવાસાધારણપ્રીતિનયનાભિનિષ્પત્તિલક્ષણઃ સ ઇન્દ્રિયાર્થો નાન્યઃ ॥ 28 ॥
કારિકા 29
આહ, પ્રાગન્તઃકરણવૃત્તિનિર્દેશઃ, સર્ગક્રમાનુગમાત્પૂર્વં બુદ્ધ્યહંકારમનસાં વૃત્તિનિર્દેશઃ કર્તવ્યઃ । કિં કારણમ્ ? એવં હિ સર્ગક્રમો ઽનુગતો ભવતિ । ક્રમભેદે વા પ્રયોજનં વક્તવ્યમિતિ ।
ઉચ્યતે- ન, ઇન્દ્રિયવૃત્તિપૂર્વકત્વાત્ । અન્તઃકરણસ્ય હિ ઇન્દ્રિયવૃત્તિપ્રવર્તકઃ પ્રત્યયઃ । તથા ચ વક્ષ્યતિ- દૃષ્ટે તથાપ્યદૃષ્ટે ત્રયસ્ય તત્પૂર્વિકા વૃત્તિરિતિ ( ઇસ્ક્ 30 ) । તસ્માત્સર્ગક્રમેણ વિના તન્નિર્દેશઃ પ્રાગાચાર્યેણ ક્રિયતે ઇતિ ।
આહ, તદસમ્ભવઃ, શાસ્ત્રે પ્રાગભિમાનાભિધાનાત્ । શાસ્ત્રં હ્યેવમાહ- કા નુ ભોઃ સંજ્ઞા માતુરુદરે ઽવસ્થિતં કુમારં પ્રત્યભિનિર્વિશત ઇતિ ? અસ્મીત્યેષા માહાત્મી સંવિદિતિ । તથા કાર્યકારણવ્યૂહસમકાલં માહાત્મ્યશરીરો ઽસ્મીતિ પ્રતિબુદ્ધ્યતે । પ્રવૃત્તાશ્ચૈવ હ્યવ્યક્તા ભવન્ત્યસ્મીત્યસ્મિતામાત્રાઃ । પ્રમાણં ચ શાસ્ત્રમ્ । તસ્માત્પ્રાગન્તઃકરણનિર્દેશઃ કર્તવ્યઃ ।
ઉચ્યતે- તન્નિમિત્તાર્થેન વિવક્ષિતત્વાત્ । સત્યમેતત્ કાર્યકારણવ્યૂહનિષ્પત્તિસમકાલમસ્મીત્યેષા માહાત્મી સંવિત્ પ્રત્યુપધીયતે । શબ્દાદિવિષયસ્ત્વન્તઃકરણપ્રત્યયઃ શ્રોત્રાદિનિમિત્ત ઇતિ । એતત્પૂર્વશબ્દેન વિવક્ષિતમ્ । ન ચ નિમિત્તમતિક્રમ્ય નૈમિત્તિકાભિધાનં ન્યાય્યમ્ ।
અથવા નૈવ વયમિદં પ્રષ્ટવ્યા યથા પ્રાગન્તઃકરણવૃત્તિનિર્દેશઃ કર્તવ્ય ઇતિ । કિં કારણમ્ ? યસ્માત્
સ્વાલક્ષણ્યં વૃત્તિસ્ત્રયસ્ય
સ્વલક્ષણમેવ સ્વાલક્ષણ્યમ્ । સ્વાર્થે તદ્ધિતવૃત્તિઃ, અન્યભાવસ્તુ કાલશબ્દવ્યવાયાદિતિ । યથા બુદ્ધ્યહંકારમનસાં હિ સૌક્ષ્મ્યાન્ન શક્યં સ્વરૂપમભિધાતુમિત્યતો વૃત્તિરેવ લક્ષણભાવેનોપદિશ્યતે । શ્રોત્રાદીનામપિ ચ સૌક્ષ્મ્યાલ્લક્ષણમપદેષ્ટુમશક્યમિતિ વૃત્તિરેવોચ્યતે, ન લક્ષણમ્ । તદેવ ચૈષા લક્ષણં ભવતિ । યચ્છબ્દાલોચનસમર્થં તચ્છ્રોત્રમ્ । એવમિતરેષ્વપિ વક્તવ્યમ્ । બુદ્ધ્યહંકારમનસાં ચ લક્ષણમધ્યવસાયાદ્યુક્તમ્ । તદેવ વૃત્તિત્વેનાચક્ષાણઃ શ્રોત્રાદીનામેવ ચાભિદધાનં લક્ષણં ચાપ્યાચક્ષાણો વૃત્તિવૃત્તિમતોરનન્યત્વં જ્ઞાપયતિ । અન્યથા તુ યથાધ્યવસાયાદિ લક્ષણમેવં રૂપાદિષુ પઞ્ચાનામલોચનમાત્રં લક્ષણમિત્યુચ્યતે, ન તુ વૃત્તિરિતિ । શ્રોત્રાદિવદ્ બુદ્ધ્યાદીનામપિ વ્યવસાયાદયો વૃત્તિરિત્યુચ્યતે, ન તુ લક્ષણમ્ । તસ્માદન્યથા નિર્દેશો જ્ઞાપકં વૃત્તિવૃત્તિમતોરન્યત્વસ્યેતિ વ્યાખ્યાતા કરણવૃત્તિઃ ।
સૈષા ભવત્યસામાન્યા ।
સેતિ પૂર્વકૃતાં વૃત્તિમભિસમ્બધ્નાતિ । એષેતિ સર્વનામ્ના પ્રત્યાકૃષ્ટાં તામેવ પ્રત્યક્ષં પ્રતિ નિર્દિશતિ । ભવતીતિ વક્ષ્યમાણેન ધર્માન્તરેણાસ્યાસ્તદ્વત્તાનુભાવિતં ખ્યાપયતિ । અસામાન્યેતિ ધર્મમાચષ્ટે । સામાન્યા સાધારણેત્યર્થઃ । ન સામાન્યાસામાન્યા । પ્રતિકરણં નિયતેત્યુક્તં ભવતિ । યા હીયમનુક્રાન્તા કરણપર્વણો ઽધ્યવસયાદિકા વૃત્તિરિયં વ્યસ્તાનાં કરણાનાં પ્રતિસ્વં નિયતા । તતશ્ચૈષાં બુદ્ધ્યાદીનાં કાર્યવિશેષનિમિત્તભાવસંસૂચિતસ્ય સ્વરૂપસ્યાસંકરઃ સિદ્ધઃ ।
આહ, સામાન્યવિશેષયોરિતરેતરાપેક્ષત્વાદસામાન્યાભિધાનેન સામાન્યસ્યાપ્યભિધાનાદધ્યવસાયાદિકા કરણાનામસામાન્યા વૃત્તિરિત્યુક્તે ઽર્થાદાપન્નમેષાં સામાન્યાપિ વૃત્તિરસ્તીતિ । તસ્માદસાવપિ વક્તવ્યેતિ ।
ઉચ્યતે-
સામાન્યકરણવૃત્તિઃ પ્રાણાદ્યા વાયવઃ પઞ્ચ

સામાન્યા ચાસૌ કરણવૃત્તિઃ સામાન્યકરણવૃત્તિઃ । પ્રાણશ્ચાદ્યો યેષાં તે પ્રાણાદ્યાઃ, પ્રાણાપાનસમાનોદાનવ્યાનાઃ પઞ્ચ સમસ્તકરણવૃત્તિઃ પ્રત્યવગન્તવ્યેતિ । તૈઃ સર્વૈઃ સહિતઃ પ્રાણ ઇતિ વેદાન્તેષ્વપિ ।
આહ, અયુક્તમેતત્ । કસ્માત્ ? ધર્મિણો ધર્મ્યન્તરવૃત્તિભાવાનુપપત્તેઃ । વૃત્તિરિત્યયં શબ્દો વ્યાપારમાચષ્ટે । ન ચ ધર્માન્તરં ધર્માન્તરસ્ય વ્યાપારો ભવિતુમર્હતીતિ ।
ઉચ્યતે- ન કાર્યે કારણોપચારાત્ । સત્યમેતત્ । ધર્મી ધર્મ્યન્તરસ્ય વૃત્તિત્વેનાશક્યઃ પરિકલ્પયિતુમ્ । કિં તુ સામાન્યકરણવૃત્ત્યા પ્રેર્યમાણો વાયુસ્તત્પ્રવણત્વાત્તત્કાર્યતાં પ્રતિપદ્યતે । તત્ર પ્રાણાદિકાર્યે વાયૌ પ્રાણોપચારં કૃત્વા એવમુચ્યતે- પ્રાણાદ્યા વાયવઃ પઞ્ચ ।
તત્પ્રેરણાસિદ્ધેરયુક્તમિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્, કથમેતદવગમ્યતે ઽર્થાન્તરપ્રેરિતસ્ય વાયોરિયં ક્રિયા ભવતિ ન પુનઃ સ્વતન્ત્રસ્યેતિ ?
ઉચ્યતે- ન સ્વતઃ, તદ્વ્યતિરિક્તત્વાનુપપત્તેઃ । ઇહેયમકસ્માદ્ભિન્ના ક્રિયાવાયોઃ સ્વતો વા સ્યાત્, કરણવૃત્તિવ્યતિરિક્તત્વાદ્વા । કિં ચાતઃ ? તત્ર તાવત્સ્વત ઉપપદ્યતે । કસ્માત્ ? સર્વત્ર પ્રસંગાત્ સ્વાભાવિકે હિ વાયોર્દિક્સંચારે ઽભ્યુપગમ્યમાને સર્વત્ર તત્સંભવઃ સ્યાત્ । તતશ્ચ તિર્યક્પાતાદિવૃત્તિર્હન્યેત, ન ચાન્યતઃ । કસ્માત્ ? અદર્શનાત્ । ન હિ પૃથિવ્યાદીનાં વાયુપ્રેરણસામર્થ્યં ક્વચિદુપલબ્ધમ્ । ભસ્ત્રાદિષુ દૃષ્ટમિતિ ચેન્ન, અન્યનિમિત્તત્વાત્ । અત્રાપિ ચૈત્રવ્યાપાર ઉપલભ્યતે ઇત્યવશ્યમન્યન્નિમિત્તમુપલભ્યતે ઇત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ । આત્મેતિ ચેન્ન, ક્રિયાપ્રતિષેધાત્ । ઉપપાદિતમેતત્પૂર્વમાત્મા નિષ્ક્રિય ઇતિ । ન ચ નિષ્ક્રિયસ્ય પ્રેરણમુપપદ્યતે । ન ચ નિર્નિમિત્તા સ્વભાવભેદાનામનાકસ્મિકત્વાત્ । તસ્માદ્યત્તન્નિમિત્તં સા સમસ્તકરણવૃત્તિઃ ।
સ ચાયં વાયુરેક એવ સ્થાનસંચારવિશેષાન્નાનાખ્યો ભવતિ । યથૈકો દેવદત્તઃ પાચકો લાવક ઇતિ ક્વચિત્ । તદયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? યુગપત્પરસ્પરાતિશયવિરોધાત્ । પૂર્વસ્માત્પૂર્વસ્માદુત્તર ઉત્તરો વાયુર્બલીયાનિતિ હ્યભ્યુપગમઃ । તદેતદેકસ્યૈકસ્મિન્કાલે નોપપદ્યતે । તસ્માદુપપન્નં પ્રાણાદ્યા વાયવઃ પઞ્ચ ।
કિં પુનરેષાં પ્રાણાદીનાં લક્ષણમિતિ ?
ઉચ્યતે- દ્વિવિધાઃ પ્રાણાદયઃ । અન્તર્વૃત્તયો બહિર્વૃત્તયશ્ચ । તત્ર મુખનાસિકાભ્યાં પ્રગમનાત્પ્રણતેશ્ચ પ્રાણઃ । યો ઽયં મુખનાસિકાભ્યાં સઞ્ચરતિ સો ઽન્તર્વૃત્તિર્વાયુઃ પ્રાણ ઇત્યભિધીયતે । યા કાચિત્પ્રણતિર્નામ ભૂતેષુ તદ્યથા પ્રણતેયં સેના, પ્રણતો ઽયં વૃક્ષઃ, પ્રણતો ઽયં ધર્મે, પ્રણતો ઽયમર્થે, પ્રણતો ઽયં કામે, પ્રણતો ઽયં વિદ્યાયામ્ । તદ્વિપરીતેષુ વા બાહ્યપ્રાણવૃત્તિરેષા । પ્રાણિવિષય એવૈષા ભવતિ । સ ખલ્વયમત્રાભિવ્યક્તો ભવતિ । તદ્યથા મહતા વા દુઃખેનાભિપ્લુતસ્ય મહતા વા બન્ધુના વિયુક્તસ્ય, સહિતસ્ય વા સૌરભેયસ્ય, નિપાનાવતીર્ણસ્ય વા મહિષસ્યાવગતેઃ ।
અપક્રમણાચ્ચાપાનઃ । યો ઽયં રસં ધાતૂન્ શુક્રં મૂત્રં પુરીષં વાતાર્તવગર્ભાંશ્ચાકર્ષન્નધોગચ્છન્નયમન્તર્વૃત્તિર્વાયુરપાન ઇત્યભિધીયતે । યચ્ચાપિ કિંચિદપક્રમણં નામ ભૂતેષુ તદ્યથા અપક્રાન્તો ઽયં ધર્માદિભ્યસ્તદ્વિપરીતેભ્યો વા ઇતિ બાહ્યા ખલ્વપાનવૃત્તિરેષા । અપાનવિષય એવૈષ ભવતિ । બલવત્તરશ્ચાયં પ્રાણોદ્વાયોઃ કસ્માત્ ? એષા હ્યેતં પ્રાણમૂર્ધ્વં વર્તમાનમર્વાગેવ સન્નિયચ્છતિ અર્વાગેવ સન્નિરુણદ્ધિ । એષો ઽત્રાભિવ્યક્તો ભવતિ । તદ્યથા ઉપકૂપમુપશ્વભ્રં વા પરિવર્તમાનસ્યા__શતપદીં લઙ્ઘયતઃ ।
હૃદ્યવસ્થાનાત્સહ ભાવાચ્ચ સમાનઃ । યસ્ત્વયં પ્રાણાપાનયોર્મધ્યે હૃદ્યવતિષ્ઠતે સ સમાનો વાયુરન્તર્વૃત્તિઃ યશ્ચાપિ કશ્ચિત્સહ ભાવો નામ ભૂતેષુ દ્વન્દ્વારામતા । તદ્યથા સહ દાસ્યે, સહ યક્ષ્યે, સહ તપશ્ચરિષ્યામિ સહ ભાર્યાપુત્રૈર્બન્ધુભિઃ સુહૃદ્ભિશ્ચ વર્તિષ્ય બાહ્યા સમાનવૃત્તિરેષા । સમાનવિષય એવૈષ ભવતિ ઇતિ । બલવત્તરઃ ખલ્વયં પ્રાણાપાનાભ્યામ્ । એષ હ્યેતૌ પ્રાણાપાનૌ ઊર્ધ્વમર્વાક્ચ વર્તમાનૌ મધ્ય એવ સન્નિયચ્છતિ, મધ્ય એવ સન્નિરુણદ્ધિ, સ ચૈષૌ ઽત્રાભિવ્યક્તો ભવતિ । તદ્યથા સ્રુતસારસ્ય વા સારમેયસ્ય, અનડુહો વોઢભારસ્ય, ધર્માભિતપ્તાયા વા એડકાયા અર્ધાર્ધકાયં શકશકેતિ । પ્રાણાન્તે સર્વપ્રાણિનાં પ્રાણાપાનાવુત્સૃજ્યોર્ધ્વમધશ્ચ મુક્તયોક્ત્રૌ હયાવિવ વિષમં સંચારયન્ શરીરં સ પરાસ્યતિ ।
મૂર્ધારોહણદાત્મોત્કર્ષણાચ્ચોદાનઃ । યસ્ત્વયં પ્રાણાપાનસમાનાનાં સ્થાનાન્યતિક્રમ્ય રસં ધાતૂંશ્ચાદાય મૂર્ધાનમારોહતિ તતશ્ચ પ્રતિહતો નિવૃત્તઃ સ્થાનકરણાનુપ્રદાનવિશેષાદ્વર્ણપદવાક્યશ્લોકગ્રન્થલક્ષણસ્ય શબ્દસ્યાભિવ્યક્તિનિમિત્તં ભવતિ અયમન્તર્વૃત્તિર્વાયુરુદાન ઇત્યુચ્યતે । યશ્ચાપિ કશ્ચિદાત્મોત્કર્ષો નામ ભૂતેષુ તદ્યથા હીનાદસ્મિ શ્રેયાન્, સદૃશેન વા સદૃશઃ, સદૃશાદસ્મિ શ્રેયાન્, શ્રેયસા વા સદૃશઃ, શ્રેયસો વા શ્રેયાન્ । એતસ્મિંસ્તથા રૂપાભિમાનો વા પ્રાપ્તવિદ્યસ્તુ । તદ્યથા બહ્વન્તરવિશેષાદલ્પાન્તરવિશેષો ઽસ્મ્યગુણવતો વા ગુણવાનસ્મીતિ બાહ્યોદાનવૃત્તિરેષા । ઉદાનવિષય એવૈષ ભવતિ । બલવત્તરઃ ખલ્વયં પૂર્વભ્યઃ । કથમ્ ? એષ હ્યેતાન્પ્રાણાદીનૂર્ધ્વમવાઙ્મધ્યે ચ વર્તમાનાનૂર્ધ્વમેવોન્નયતિ, ઊર્ધ્વમેવોત્કર્ષતિ । સ ચૈષો ઽત્રાભિવ્યક્તો ભવતિ શીતોદકેન વા પર્યુક્ષિતસ્ય પ્રાસમસિં વિકોશં ચોદ્યતમભિપશ્યતઃ ।
શરીરવ્યાપ્તેરત્યન્તાવિનાભાવાચ્ચ વ્યાનઃ । યસ્ત્વયમાલોમનખાચ્છરીરં વ્યાપ્ય રસાદીનાં ધાતૂનાં પૃથિવ્યાદિનાં વ્યૂહં મર્મણાં ચ પ્રસ્પન્દનં પ્રાણાદીનાં ચ સ્થિતિં કરોતિ સો ઽન્તર્વૃત્તિર્વ્યાનઃ । યશ્ચાપિ કશ્ચિદત્યન્તાવિનાભાવો નામ ભૂતેષુ તદ્યથા પતિવ્રતા ભર્તારં મૃતમપ્યનુગચ્છતિ ભવાન્તરે ઽપ્યયમેવ ભર્તા સ્યાત્ તથા ધર્માદિભિસ્તદ્વિપરીતૈશ્ચેતિ બાહ્યો વ્યાનવિષય એવૈષ પ્રભવતિ । બલવત્તમશ્ચાયં સર્વેભ્યઃ । કથમ્ ? અનેન હિ વ્યાપ્તે શરીરદણ્ડકે તદ્વશીકૃતાનાં પ્રાણાદીનાં સમા સ્થિતિર્ભવતિ । સ એષો ઽન્તકાલે પ્રાણભૃતામવિનાભાવેન વર્તમાનો ઽભિવ્યજ્યતે । તદ્યથા હા તર્હિ પાદૌ હૈમૌ શીતીભૂતૌ ગુલ્ફે જઙ્ઘે ઉરૂ કટિરુદરમુરઃકણ્ઠે ઽસ્ય ખુરઘુરો વર્તતે હૂ(?) ઇત્યવૈષો બાહ્યો વ્યાન ઇતિ । એવમેતે પ્રાણાદ્યાઃ સ્થાનકાર્યવિશેષસૂચિતાઃ પઞ્ચ વાયવો વ્યાખ્યાતાઃ તેષાં પ્રેરિકા સામાન્યકરણવૃત્તિઃ ।
એષા ચ તન્ત્રાન્તરેષુ પ્રયત્ન ઇત્યુચ્યતે । સ ચ ધર્માદિસંસ્કારભાવનાવશાદનુપરતો જીવનમ્ । આહ ચ
વૃત્તિરન્તઃ સમસ્તાનાં કરણાનાં પ્રદીપવત્ ।
અપ્રકાશા ક્રિયારૂપા જીવનં કાયધારિકા ॥
સા યાવદનિરુદ્ધા તુ હન્તિ વાયું રજો ઽધિકા ।
ધર્માદ્યનાવૃત્તિવશાત્તાવજ્જીવતિ માનવઃ ॥
અત્ર ચ સામાન્યકરણવૃત્તિગ્રહણસામર્થ્યાત્પ્રાણાદ્યાઃ પઞ્ચ વાયવઃ । બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ષષ્ઠમ્ । કર્મેન્દ્રિયાણિ સપ્તમમ્ । પૂરષ્ટમમ્ । પૂરિત્યહંકારાવસ્થાસંવિધમધિકુરુતે । યસ્માદાહ- તત્ર
સંવિદહંકારગતં કાર્યં કારણં પૂરયતિ યસ્માત્ ।
તસ્માત્પૂરિત્યુક્તા પ્રત્યવભાસાષ્ટમં ભોક્તુઃ ॥

સા ચાહઙ્કારગતા સંવિદ્ બુદ્ધિગતૈવ પુરુષેણોપલભ્યતે ।
યસ્માદ્વક્ષ્યતિ-
એતે પ્રદીપકલ્પાઃ પરસ્પરવિલક્ષણા ગુણવિશેષાઃ ।
કૃત્સ્નં પુરુષસ્યાર્થં પ્રકાશ્ય બુદ્ધૌ પ્રયચ્છન્તિ ॥ ( ઇસ્ક્ 36 )
સર્વપ્રત્યુપભોગં યસ્માત્પુરુષસ્ય સાધયતિ બુદ્ધિઃ ॥ ( ઇસ્ક્ 37 )
તસ્માત્સૈવ પૂરિતિ । શાસ્ત્રં ચૈવમાહ- પ્રાણાપાનસમાનોદાનવ્યાનાઃ પઞ્ચ વાયવઃ । ષષ્ઠં મનઃ । સપ્તમી પૂરષ્ટમી વાક્ । વાગ્ગ્રહણેન કર્મેન્દ્રિયપર્વણો ગ્રહણમ્ । મનોગ્રહણેન બુદ્ધીન્દ્રિયપર્વણઃ । તદેતત્પ્રાણાષ્ટમં વૈકારિકં ગુણશરીરસ્ય પરિદ્રષ્ટુઃ ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય શરીરમાદદાનસ્ય નિત્યં સ્તમ્ભસ્થાનીયં પ્રત્યઙ્ગં ભવતિ, અચ્છેદ્યમભેદ્યમદાહ્યમવિનાશ્યમવિકમ્પ્યમ્ । અનિત્યાનિ પુનર્ભૌતિકાનિ બાહ્યાનિ કુશમૃત્તિકાસ્થાનીયાનિ ઉપચીયન્તે ચેતિ ।
આહ, કુતઃ પુનરિયં પ્રાણાદિવૃત્તિઃ પ્રવર્તત ઇતિ ? ઉચ્યતે- સા કર્મયોનિભ્યઃ । મહતઃ પ્રચ્યુતં હિ રજો વિકૃતમ્ અણ્ડસ્થાનીયાઃ પઞ્ચ કર્મયોનયો ભવન્તિ- ધૃતિઃ શ્રદ્ધા સુખા વિવિદિષા અવિવિદિષેતિ । આહ ચ
પ્રચ્યુતો મહતો યસ્તુ ન પ્રાપ્તો જ્ઞાનલક્ષણમ્ ।
વ્યાપારો જ્ઞાનયોનિત્વાત્સા યોનિઃ કુક્કુટાણ્ડવત્ ॥
તાસાં લક્ષણવિષયસતત્ત્વગુણસમન્વયા ભવન્તિ । તત્ર લક્ષણં તાવત્ વ્યવસાયાદપ્રચ્યવનં ધૃતિઃ । ફલમનભિસન્ધાય શાસ્ત્રોક્તેષુ કાર્યેષ્વવશ્યકર્તવ્યતાબીજભાવઃ શ્રદ્ધા । દૃષ્ટાનુશ્રવિકફલાભિલાષદ્વારકો હિ બુદ્ધેરાભોગઃ સુખા । વેત્તુમિચ્છા વિવિદિષા । તન્નિવૃત્તિરવિવિદિષા । તત્ર યદાયં જન્તુઃ શુભાશુભેષુ કાર્યેષુ વૃત્ત્યનુસારી જિજ્ઞાસુરજિજ્ઞાસુર્વા શરીરં પરિત્યજતિ તામેવ કર્મયોનિમુપપદ્યતે । તસ્યામુપપન્નસ્તામેવ ભાવયતિ । એતત્તાવલ્લક્ષનસતત્ત્વમ્ । આહ ચ
વાચિ કર્મણિ સંકલ્પે પ્રતિજ્ઞાં યો ન રક્ષતિ ।
તન્નિષ્ઠસ્તત્પ્રતિજ્ઞશ્ચ ધૃતેરેતદ્ધિ લક્ષણમ્ ॥
અનસૂયા બ્રહ્મચર્યં યજનં યાજનં તપઃ ।
દાનં પરિગ્રહઃ શૌચં શ્રદ્ધાયાં લક્ષણં સ્મૃતમ્ ॥
સુખાર્થી યસ્તુ સેવેત વિદ્યાં કર્મ તપાંસિ વા ।
પ્રાયશ્ચિત્તપરો નિત્યં સુખાયાં સ તુ વર્તતે ॥
દ્વિત્વૈકત્વપૃથક્ત્વં નિત્યં ચેતનમચેતનં સૂક્ષ્મમ્ ।
સત્કાર્યમસત્કાર્યવિવિદિષિતવ્યં વિવિદિષાયાઃ ॥
વિષપીતસુપ્તમત્તવદવિવિદિષા ધ્યાયિનાં સદા યોનિઃ ।
કાર્યકરણક્ષયકરી પ્રાકૃતિકા ગતિઃ સમાખ્યાતા ॥
વિષયસતત્ત્વં પુનઃ સર્વવિષયિણી ધૃતિઃ । આશ્રમવિષયિણી શ્રદ્ધા । દૃષ્ટાનુશ્રવિકવિષયિણી સુખા । વ્યક્તવિષયિણી વિવિદિષા । અવ્યક્તવિષયિણ્યવિવિદિષા । ગુણસમન્વયસ્તુ રજસ્તમોબહુલા ધૃતિઃ । સત્ત્વરજોબહુલા શ્રદ્ધા । સત્ત્વતમોબહુલા સુખા । રજોબહુલા વિવિદિષા । તમોબહુલાવિવિદિષા ઇતિ । ઉક્તં ચ
લક્ષણવિષયસતત્ત્વં ત્રૈગુણ્યસમન્વયં ચ પઞ્ચાનામ્ ।
યોનીનાં યો વિદ્યાદ્યતિવૃષભં તં ત્વહં મન્યે ॥
ઇત્યુક્તાઃ પ્રાણાદયો યોનયશ્ચ ।
એતદ્ દ્વયમધિગમ્ય સમ્યઙ્માર્ગાનુગમનં કુર્યાત્ । રજસ્તમોધર્માદિસાધનભાવવિનિવૃત્તિતસ્ત્વત્ર પ્રાણાનામન્તર્વૃત્તિરનુપાધિકત્વાદનિવર્ત્યા । બહિર્વૃત્તિસ્તુ માર્ગામાર્ગવિષયતયા પ્રયોક્તવ્યા । કથમિત્યુચ્યતે- પ્રાણવિષયા તાવત્પ્રણતિર્ધર્માદિવિષય એવાપરોદ્ધવ્યા । તતો હ્યસ્ય સત્ત્વવૃદ્ધિઃ, સત્ત્વવૃદ્ધેશ્ચોત્તરોત્તરબુદ્ધિરૂપાધિગમઃ । અપાનવિષયસ્ત્વપક્રમણં ધર્માદિવિષય એવાપરોદ્ધવ્યમેવં હ્યસ્ય ખ્યાતિવિષયાકારસ્ય તમસો નિર્હ્રાસઃ । તતશ્ચોત્તરોત્તરબુદ્ધિરૂપાધિગમઃ । તથા સમાનવિષયં સાહચર્યસત્ત્વધર્માનુગુણં કુર્યાત્ । યસ્માચ્છાસ્ત્રમાહ- સત્ત્વારામઃ સત્ત્વમિથુનશ્ચ સદા સ્યાદિતિ । આત્મોત્કર્ષ તૂદાનવિષયમ્ । અવિદ્યાપર્વણો ઽન્ત્યં રૂપં વિવર્જ્ય તત્પ્રતિપક્ષૈર્નિવર્તયેત્ । અત્યન્તાવિનાભાવં ચ વ્યાનવિષયં જ્ઞાનવિષય એવ ભાવયેત્ । યોનીનાં ચતસૃણાં ધર્મતાબીજતામેવાદદ્યાત્ । અવિવિદિષામપિ અનિષ્ટફલહેતુષુ ભાવયેત્ । સો ઽયં ધર્માદિષુ પ્રવણસ્તત્પ્રતિપક્ષાપક્રાન્તઃ સત્ત્વારામો વિનિવૃત્તાભિમાનો જ્ઞાનનિષ્ઠઃ સવિશુદ્ધયોનિરચિરેણ પરમ બ્રહ્મોપપદ્યત ઇતિ । આહ ચ
બાહ્યાં પ્રાણવિવૃત્તિં સમ્યઙ્માર્ગે બુધઃ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ।
વિનિવૃત્તવિખરકલુષો ધ્રુવમમૃતં સ્થાનમભ્યેતિ ॥
પઞ્ચાનાં યોનીનાં ધર્માદિનિમિત્તતાં ચ સંસ્થાપ્ય ।
પરિપક્વમિત્યધસ્તાન્ન પુનસ્તદ્ભાવિતો ગચ્છેત્ ॥
ઇતિ વ્યાખ્યાતા વ્યસ્તસમસ્તા કરણાનાં વૃત્તિઃ ॥ 29 ॥
કારિકા 30
આહ, યેયમેકૈકસ્મિન્ રૂપાદાવર્થે કરણચતુષ્ટયસ્ય વૃત્તિઃ સા કિં યુગપત્ આહોસ્વિત્ ક્રમેણેતિ ? કુતઃ સંશય ઇતિ ચેત્ ઉભયથા દૃષ્ટત્વાત્ । ઇહૈકાર્થવિષયાણાં યુગપદપિ વૃત્તિર્દૃષ્ટા । તદ્યથા ચન્દ્રમણ્ડલે ચક્ષુષાં મનસો વા । ક્રમશશ્ચ તદ્યથા ઘટે મધૂદકપયસામ્ । એકાર્થવિષયં ચ કરણચતુષ્ટયમ્ । અતો નઃ સંશયઃ કિં ચક્ષુર્મનોવદ્યુગપદસ્ય વૃત્તિઃ, આહોસ્વિન્મધ્વાદિવત્ક્રમેણેતિ ?
ઉચ્યતે- યથાદર્શનમપિ તાવદુચ્યતામ્ । કિમત્ર યુક્તં ભવાન્ મન્યતે ? સ ચેત્સપ્યગુપદેક્ષ્યસિ કો નિર્બન્ધસ્તદેવ પ્રતિપદ્યામહે ઇતિ ।
યદ્યવં તસ્માદિદમસ્મદ્દર્શનમ્
યુગપચ્ચતુષ્ટયસ્ય તુ વૃત્તિઃ
તુશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ યુગપદેવેત્યર્થઃ । બુદ્ધ્યહંકારમનસાં હિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં ચ સમાનદેશત્વમ્ । તત્ર ન શક્યત એતદ્વક્તું સતિ શક્તિસદ્ભાવે વિષયસમ્બન્ધે ચ કસ્યચિત્તત્ર વૃત્તિઃ કસ્યચિન્નેતિ । કિં ચાન્યત્ । મેઘસ્તનિતાદિષુ ક્રમાનુપલબ્ધેઃ । યદિ હિ ક્રમેણ શ્રોત્રાદીનામન્તઃકરણસ્ય ચ બાહ્યે ઽર્થે વૃત્તિઃ સ્યાદપિ તર્હિ મેઘસ્તનિતકૃષ્ણસર્પાલોચનાદિષ્વપ્યુપલભ્યતે ક્રમઃ । ન તૂપલભ્યતે । તસ્માદ્યુગપદેવ બાહ્યે ઽર્થે ચતુષ્ટયવૃત્તિરિતિ ।
ઉચ્યતે- યદુક્તં શ્રોત્રાદીનામન્તઃકરણસ્ય ચાભિન્નકાલં વૃત્તિરિત્યત્ર બ્રૂમઃ, અયુક્તમેતત્ । કિં કારણમ્ ? યસ્માદસ્માકં
ક્રમશશ્ચ તસ્ય નિર્દિષ્ટા ।
તસ્યેતિ ચતુષ્ટયમપિ સમ્બધ્યતે । ચશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ । ક્રમશ એવેત્યર્થઃ । ક્રમશ એવ હિ બાહ્યાન્તઃકરણવૃત્ત્યોરેકાર્થનિપાતઃ ।
યત્તૂક્તં સમાનદેશાનાં શક્તિસમ્બન્ધસદ્ભાવે વૃત્ત્યભાવાનુપપત્તિરિતિ, અત્ર બ્રૂમઃ- ચક્ષુરાદિવદેતત્સ્યાત્ । તદ્યથા ચક્ષુસ્ત્વચોઃ સમાનદેશત્વે શક્તિવિષયસમ્બન્ધોપપત્તૌ રજોધૂમાતપાદિગતઃ સ્પર્શ એવોપલભ્યતે, ન રૂપમ્ । એવમિહાપિ સ્યાત્ । તસ્માત્
દૃષ્ટે તથાપ્યદૃષ્ટે
ક્રમશ એવ ચતુષ્ટયસ્ય વૃત્તિઃ । અદૃષ્ટગ્રહણેન પુનરત્રાતીનાગતવ્યવહિતવિષયગ્રહણમ્ । તત્રાતીતં દ્વિવિધમ્, દૃષ્ટવિષયદૃષ્ટવિષયં ચ । અત્રાપિ દૃષ્ટવિષયં પ્રત્યભિજ્ઞાનમિત્યભિપ્રેતમ્, અદૃષ્ટવિષયં સ્મૃતિઃ । સા તુ લિઙ્ગાગમાભ્યામકસ્માદ્વા ભવતિ । તથા ચ વૃષગણવીરેણાપ્યુક્તં ભવતિ ___ અનાગતવ્યવહિતવિષયજ્ઞાનં તુ લિઙ્ગગાગમાભ્યામ્ । આહ ચ
વિષયેન્દ્રિયસંયોગાત્પ્રત્યક્ષજ્ઞાનમુચ્યતે ।
તદેવાતીન્દ્રિયં જાતં પુનર્ભાવનયા સ્મૃતિઃ ॥
તદેવ ભાવનાપેક્ષજ્ઞાનં કાલાન્તરે પુનઃ ।
તત્રૈવ સેન્દ્રિયં જાતં પ્રત્યભિજ્ઞાનમુચ્યતે ॥
તત્ર દુષ્ટે ક્રમઃ પ્રતિ નાસ્તિ સન્દેહઃ ।

યત્પુનરેતદુક્તં દૃષ્ટે મેઘસ્તનિતકૃષ્ટસર્પાલોચનાદૌ ક્રમાનુપલબ્ધેર્યુગપચ્ચતુષ્ટયસ્ય વૃત્તિરિત્યત્ર બ્રૂમઃ- એતદપ્યયુક્તમ્ । કિં કારણમ્ ? યસ્માત્
ત્રયસ્ય તત્પૂર્વિકા વૃત્તિઃ

ન તાવદ્ બુદ્ધ્યહંકારમનસાં સાક્ષાદ્ બાહ્યાર્થગ્રહણસામર્થ્યમસ્તિ, અન્તઃકરણાનુપપત્તિપ્રસંગાત્, શ્રોત્રાદિવૈયર્થ્યપ્રસંગાત્, દ્વારિદ્વારભાવવ્યાઘાતપ્રસઙ્ગાચ્ચ । તસ્માત્પૂર્વં શ્રોત્રાદીનામર્થસમ્બન્ધો ઽસ્તિ મેઘસ્તનિતાદાવપ્યવશ્યમેતદભ્યુપગન્તવ્યમ્ । પશ્ચાત્તુ તદ્વૃત્ત્યુપનિપાતાદન્તઃકરણસ્યેત્યસ્તિ ક્રમો ઽત્રાપિ । તત્ર યદુક્તં મેઘસ્તનિતાદિષુ ક્રમાનનુગતે યુગપચ્ચતુષ્ટયસ્ય વૃત્તિરિત્યેતદયુક્તમ્ ।
અન્યૈસ્ત્વન્યથાન્વયો દર્શિતઃ । તદ્યથા ચતુષ્ટયસ્ય મનો ઽહંકારબુદ્ધીનામન્તઃકરણાનાં બાહ્યેનૈકેન કરણેન શ્રોત્રેણ વા ચક્ષુષા વા સહ ચતુષ્ટયસ્યેત્યર્થઃ । અસ્ય દૃષ્ટે વર્તમાને યુગપદ્વૃત્તિઃ પૂર્વાચાર્યૈર્નિર્દિષ્ટા । આચાર્યેણ તુ ક્રમેણેત્યર્થઃ । અદૃષ્ટે ઽતીતાદાવપિ ક્રમશશ્ચ ક્રમેણૈવ, યતસ્ત્રયસ્યાન્તઃકરણસ્ય તત્પૂર્વિકા બાહ્યેન્દ્રિયપૂર્વિકા વૃત્તિઃ । યદા યથાનુભવસ્તથા સંસ્કારઃ, યથા ચ સંસ્કારસ્તથા સ્મૃતિરિત્યેવં વૃત્તિર્બાહ્યેન્દ્રિયપૂર્વિકેતિ ॥ 30 ॥
કારિકા 31
આહ, કિં પુનરેષાં કરણાનાં સ્વવિષયનિયમેન વૃત્તિર્ભવતિ આહોસ્વિદ્વ્યતિકરેણેતિ ?
ઉચ્યતે- નનુ ચ પ્રાગેવ રૂપાદિષુ પઞ્ચાનામાલોચનમાત્રમિષ્યતે વૃત્તિરિતિ ( ઇસ્ક્ 28 ) ચોક્ત્વાચાર્યેણાન્તે ઽપદિષ્ટં સૈષા ભવત્યસામાન્યેતિ ( ઇસ્ક્ 29 ) । તત્રૈવં ગતે ભવતઃ સંશયઃ ।
કુતઃ ઇત્યુચ્યતે- સત્યમેવૈતત્ । તથાપિ જાયતે સંશયઃ । કુતઃ ? કરણાન્તરેણ સ્વવિષયોપલબ્ધૌ કરણાન્તરૌત્સુક્યદર્શનાત્ । ઇહ કરણાન્તરેણ ચક્ષુષામ્રદાડિમાદિરૂપોપલબ્ધૌ સત્યાં કરણાન્તરસ્ય જિહ્વાલક્ષણસ્યૌત્સુક્યં પ્રવૃત્તિશ્ચોપલબ્ધા । તદ્યદિ સ્વવિષયનિયતાનીન્દ્રિયાનિ, નૈષાં કરણાન્તરવિષયોપલમ્ભાત્તત્સાહચર્યાપેક્ષઃ સ્વવિષયગ્રહણભાવઃ સ્યાત્ । અસ્તિ ચ । તસ્માદુપપન્નઃ સંશયઃ । તત્રેદાનીં ભવતઃ પ્રતિપત્તિરિતિ ।
ઉચ્યતે- અત્રાપિ નાસ્તીન્દ્રિયાણાં સ્વવિષયગ્રહણવ્યતિકરઃ । કિં તર્હિ
સ્વાં સ્વાં પ્રતિપદ્યન્તે પરસ્પરાકૂતહેતુકીં વૃત્તિમ્ ।
પુરુષાર્થ એવ હેતુર્ન કેનચિત્ કાર્યતે કરણમ્

યસ્ય કરણસ્ય યા વૃત્તિરપદિષ્ટા તદ્યથા શ્રોત્રસ્ય શબ્દગ્રહણમ્, ચક્ષુષો રૂપગ્રહણમ્ ઇત્યાદિ । તામેવ પ્રતિપદ્યન્તે- સ્વવિષયજિધૃક્ષયાવલમ્બન્ત ઇત્યર્થઃ । પરસ્પરસ્યાકૂતં પરસ્પરાકૂતમ્ । આકૂતમભિપ્રાયો ઽભિસન્ધિરિત્યર્થઃ । પરસ્પરાકૂતં હેતુઃ પ્રતિપત્તેરસ્યાઃ, સેયં પરસ્પરાકૂતહેતુકી । પરસ્પરાકૂતં પ્રતિપત્તેઃ કારણમિતિ કૃત્વા તાચ્છબ્દ્યં લભતે । તદ્યથા દધિત્રપુસં જ્વરઃ । એતદુક્તં ભવતિ યદા ચક્ષુષામ્રદાડિમાદિ રૂપમુપલબ્ધં ભવતિ તદા રસનેન્દ્રિયમુપાત્તવિષયસ્ય ચક્ષુષો વૃત્તિં સંવેદ્ય સ્વવિષયજિઘૃક્ષયૌત્સુક્તવદ્વિકારમાપદ્યતે, રસનસ્ય વૃતિં સંવેદ્ય પાદૌ વિહરણમારભેતે હસ્તાવાદાનં, તાવદ્યાવદસૌ વિષયો રસનેન્દ્રિયયોગ્યતાં નીતઃ । તતો રસનં સ્વવિષયે પ્રવર્તતે । એવમિતરેષ્વપિ વક્તવ્યમ્ ।
આહ, યદ્યેવં તેન તર્હીન્દ્રિયાન્તરવૃત્તિસંવેદને ઽક્ષપ્રત્યયવત્વપ્રસંગઃ । યદિ તર્હીન્દ્રિયાન્તરેણેન્દ્રિયાન્તરસ્ય વૃત્તિઃ સંવેદ્યતે, પ્રાપ્તમસ્ય પ્રત્યયવત્ત્વમ્ । અથાપ્રત્યયમિન્દ્રિયં પરસ્પરાકૂતસંવેદનં, તર્હિ ન વાચ્યમિતિ । કિં ચ પરસ્પરદ્વારિદ્વારભાવપ્રસંગશ્ચ । ઇન્દ્રિયાન્તરં ચેદિન્દ્રિયાન્તરસ્ય વૃત્તિં સંવેદ્ય સ્વાર્થમાકાંક્ષેત્, પ્રાપ્તમસ્ય દ્વારિત્વમિતરસ્ય ચ દ્વારત્વમ્ । તદયુક્તમિન્દ્રિયાણાં પરસ્પરાકૂતસંવેદનમિતિ ।
ઉચ્યતે- ન, ઉપચારાત્ । પ્રાગેવોપદિષ્ટમસ્માભિરપ્રત્યયમિન્દ્રિયમિતિ । કિં તર્હિ સ્વવિષયસ્ય પટોઃ સહચારિણમર્થમિન્દ્રિયાન્તરવિષયતામાપન્નં સંસ્પૃશ્ય સ્વભાવત ઇન્દ્રિયાન્તરં સ્વવિષયં પ્રતિ સાકાંક્ષં ભવતિ, તત્સન્નિધૌ વિક્રિયાદર્શનાત્ । તત્ર સંવેદનમુપચર્યૈવમુચ્યતે ઇત્યદોષઃ । કિં ચાન્યત્ । ભૌતિકાવયવપ્રત્યયવિવૃત્તિવત્તદ્વિવૃત્તેઃ । યથા બુદ્ધેઃ પ્રસાદમનન્તરં ભૌતિકાનામવયવાનાં મુખનયનાદીનાં પ્રસાદો ભવતિ, ન ચૈષાં પ્રત્યયવત્ત્વમ્, એવમિહાપિ સ્યાત્ । ન ચ પ્રત્યયવત્ત્વમ્ । એતેન દ્વારિદ્વારભાવઃ પ્રત્યુક્તઃ ।
મનો ઽધિષ્ઠાનસામર્થ્યાદ્વા । અથવા પરસ્પરવિષયમાકૂતં પરસ્પરાકૂતમ્, યથા જલવિષયઃ પુરુષઃ જલપુરુષઃ । આકૂતમિચ્છા સંકલ્પઃ મન ઇત્યર્થઃ । સ હેતુરસ્યાઃ સેયં પરસ્પરાકૂતહેતુકી તામ્ । એતદુક્તં ભવતિ, યથા કિંચિદિન્દ્રિયં વિષયે પ્રવૃત્તં ભવતિ તદા તદ્દ્વારેણ સમસ્તમર્થમુપલભ્ય તત્સહચારિણમર્થાન્તરમાકાંક્ષદિન્દ્રિયાન્તરં વૃત્ત્યા પ્રતિતિષ્ઠતે । તેનાકાંક્ષાવતા મનસાધિષ્ઠિતામિન્દ્રિયં વિક્રિયામાપદ્યતે । તથા ચ તન્ત્રાન્તરે ઽપ્યુક્તં- "યસ્ય યસ્યેન્દ્રિયસ્ય વિષયં મનોધ્યાયત્યભિસમ્પત્ત્યર્થેન તસ્ય તસ્યૌત્સુક્યં પ્રવૃત્તિશ્ચ ભવતીતિ ।" એતદુક્તં સ્વાં સ્વાં પ્રતિપદ્યન્તે પરસ્પરાકૂતહેતુકીં વૃત્તિરિતિ ।
કિમિન્દ્રિયં મનોવૃત્ત્યાધિષ્ઠાય સ્વવિષયે પ્રવર્તયતિ યથા પરશ્વાદીંશ્ચૈત્ર ઇતિ ?
નેત્યુચ્યતે । કિં તર્હિ સ્વવિષયસંકલ્પાનુગૃહીતસ્ય મનસઃ સંસ્પર્શાત્સ્વયમેવેન્દ્રિયં સ્વવિષયં પ્રતિપદ્યતે । કસ્માત્ ? પ્રયોગશક્ત્યસિદ્ધેઃ । ન હિ યથા ચૈત્રસ્ય પરશ્વાદિપ્રયોગશક્તિઃ સિદ્ધા એવં મનસ ઇન્દ્રિયપ્રયોગશક્તિઃ । તસ્માદયુક્તમિન્દ્રિયસ્ય મનઃ પ્રેરકમિતિ । રજ ઇતિ ચેત્સ્યાન્મતમ્, રજસો હીન્દ્રિયાન્તરપ્રયોગસામર્થ્યં વિદ્યતે । તસ્માદયુક્તમુક્તં પ્રયોગશક્ત્યસિદ્ધેર્નેન્દ્રિયાણાં મનઃપ્રયોજકમિતિ । એતચ્ચાયુક્તમ્ ? કસ્માત્ ? અવિશેષાત્ । ઇન્દ્રિયાન્તરે ઽપિ હિ તર્હિ રજો ઽસ્તીત્યત આત્મભૂતેનૈવાસ્ય નિમિત્તેન પ્રવૃત્તિરપ્રતિષિદ્ધા, કિં મનસા પરિકલ્પિતેનેતિ ? કિં ચાન્યત્, કરણાન્તરાનુપપત્તેઃ । ચૈત્રો હિ પરશ્વાદીનાં પ્રયોગં કરણાન્તરેણ કરોતિ । ન તુ મનસઃ કરણાન્તરમસ્તીત્યસમાનમ્ । પાણિવદિતિ ચેન્ન ચૈત્રવ્યાપારાપેક્ષત્વાત્ । તદપિ હિ ચૈત્રવ્યાપારાપેક્ષં પ્રવર્તતે ન સ્વતઃ । કિંચ તદ્વ્યતિરેકેણ પ્રવૃત્ત્યુપલબ્ધેઃ । યસ્ય હિ પ્રયોજકાન્તરાપેક્ષા પ્રવૃત્તિઃ ન તસ્ય કદાચિદપિ સ્વતન્ત્રસ્ય ભવતિ । અસ્તિ તુ સંકલ્પવ્યતિરેકેણ મેઘસ્તનિતાદિષ્વિન્દ્રિયસ્ય પ્રવૃત્તિઃ । તસ્માન્નેન્દ્રિયાન્તરસ્ય મનઃ કારકમ્ । ન ચેત્કારકં યથા મૌલાનાં ગુણાનામેવમિહાપિ પુરુષાર્થ એવં હેતુર્ન કેન ચિત્કાર્યતે કરણમિતિ સિદ્ધમ્ ॥ 31 ॥
કારિકા 32
આહ, કરણં પ્રત્યાચાર્યવિપ્રતિપત્તેઃ । તદવધારણં કર્ત્તવ્યમ્ । આચાર્યાણાં કરણં પ્રતિ વિપ્રતિપત્તિઃ । એકાદશવિધમિતિ વાર્ષગણાઃ । દશવિધમિતિ તાન્ત્રિકાઃ પઞ્ચાદિકરણપ્રભૃતયઃ । દ્વાદશવિધમિતિ પતઞ્જલિઃ । તસ્માદ્ભવતઃ કતિવિધં કરણમભિપ્રેતમિતિ વક્તવ્યમેતત્ ।
ઉચ્યતે-
કરણં ત્રયોદશવિધં તદાહરણધારણપ્રકાશકરમ્ ।
પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ મનો ઽહઙ્કારો બુદ્ધિશ્ચેત્યેતત્સર્વં પુરુષાર્થોપયોગિકરણમ્ । કસ્માત્ ? અપુરુષાર્થોપયોગિત્વે તત્ત્વાન્તરાનુપપત્તિપ્રસંગાત્ । યદિ યથા વાર્ષગણા આહુઃ- લિઙ્ગમાત્રે મહાનસંવેદ્યઃ કાર્યકારણરૂપેણ વિશિષ્ટાવિશિષ્ટલક્ષણેન, તથા સ્યાત્તત્ત્વાન્તરમ્ । તન્ન સ્યાત્, અનર્થકત્વાત્ ।
આહ, સત્યમ્, પ્રધાનલક્ષણાનાં ગુણાનાં વૈષમ્યમાત્રરૂપત્વે ઽપિ તત્ત્વાન્તરમસૌ ભવિષ્યતીતિ । કસ્માત્ ? સામ્યાદ્વૈષમ્યમુપાખ્યાન્તરમિતિ ।
એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? તત્ત્વાનવસ્થાપ્રસંગાત્ । એવં હિ પરિકલ્પ્યમાને પ્રધાનમહતોર્યદન્તરાલં તદપિ ચ ક્રિયારૂપત્વાદક્રિયાવત ઉપાખ્યાન્તરમિતિ તત્ત્વાન્તરાનવસ્થાપ્રસંગઃ । અભ્યુપગમે વા મહતસ્તત્ત્વાન્તરાણાં ચ ક્રિયાકાલવિરોધઃ । તસ્માત્તત્ત્વાન્તરાનુપપત્તિરનવસ્થા વા, ત્રયોદશવિધં કરણમિત્યન્યતરવદવશ્યમભ્યુપગન્તવ્યમ્ । તત્ર ચાસ્મત્પ્રતિજ્ઞાતમેવ નિર્દોષં લક્ષ્યતે । તસ્માદુપપન્નમેતત્ ત્રયોદશવિધં કરણમિતિ ।
આહ, કરણમિતિ ક્રિયાકારકસમ્બન્ધગર્ભો ઽયં નિર્દેશઃ । કથમ્ ? યેન તત્કરણમિતિ । તત્ર વક્તવ્યમ્ કા ક્રિયા, કિં ચ તત્ક્રિયતે યદપેક્ષ્ય બુદ્ધ્યાદીનાં કરણત્વમિતિ ?
ઉચ્યતે- યદુક્તં કા ક્રિયેત્યત્ર બ્રૂમઃ- તન્નિર્વર્તકમિહાભિપ્રેતાત્ ન દણ્ડાદિવત્, કિં તર્હિ તદાહરણધારણપ્રકાશકરમ્ । તત્રાહરણં કર્મેન્દ્રિયાણિ કુર્વન્તિ, વિષયાર્જનસમર્થત્વાત્ । ધારણં બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ કુર્વન્તિ, વિષયસન્નિધાને સતિ શ્રોત્રાદિવૃત્તેસ્તદ્રૂપાપત્તેઃ । પ્રકાશમન્તઃકરણં કરોતિ, નિશ્ચયસામર્થ્યાત્ ।
અપર આહ- આહરણં કર્મેન્દ્રિયાણિ કુર્વન્તિ । ધારણં મનો ઽહંકારશ્ચ । પ્રકાશનં બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ બુદ્ધિશ્ચેતિ । એતદભિસન્ધાય બુદ્ધ્યાદીનાં કરણત્વમુચ્યત ઇતિ ।
યત્તૂક્તં કિં કાર્યમિતિ, ઉચ્યતે-
કાર્યં ચ તસ્ય દશધા
દશધેતિ પઞ્ચ વિશેષાઃ પઞ્ચાવિશેષાઃ । તદપ્યત એવ કાર્યશબ્દં લભતે ।
આહાર્યં ધાર્યં પ્રકાશ્યં ચ

તદ્ધ્યાહર્તવ્યં ધારણીયં પ્રકાશયિતવ્યં ચ । અતઃ કાર્યમિત્યુચ્યતે, ન નિર્વર્ત્યત્વાત્ ॥ 32 ॥
કારિકા 13
એતસ્મિંસ્ત્રયોદશવિધે તુ કરણે ત્રયોદશં કતરદિતિ ?
ઉચ્યતે- બુદ્ધિરહંકારો મનશ્ચ । તસ્માત્ ।
અન્તઃકરણં ત્રિવિધમ્
કસ્માત્ ? વિષયાનભિસન્ધાનાત્ । શ્રોત્રાદિપ્રણાલિકયા ચ વિષયસંપ્રતિપત્તેઃ । અવિશેષાભિધાનાદ્ બુદ્ધ્યાદિપ્રતિપત્તિરયુક્તેતિ ચેત્સ્યાન્મતમ્, અવિશેષેણેદમુક્તમાચાર્યેણ અન્તઃકરણં ત્રિવિધમિતિ । તત્ર કથમિદમવગમ્યતે બુદ્ધ્યહંકારમનસાં ગ્રહણાભિપ્રેતં, ન પુનરન્યેષામિતિ ? ઉચ્યતે- ન, પ્રથમસંખ્યાવ્યતિક્રમહેત્વનુપપત્તેઃ । બુદ્ધ્યાદિસંખ્યાં હિ વ્યતિક્રમમાણસ્ય પ્રતિપત્તૌ નાસ્તિ હેતુઃ । તસ્માત્તેષામેવ ગ્રહણમ્ । યથા વસન્તાય કપિઞ્જલાનાલભત ઇતિ । શ્રોત્રસ્યાન્તઃકરણત્વપ્રસંગાદયુક્તમિતિ ચેત્ સ્યાદેતત્- બુદ્ધિમહંકારં ચોક્ત્વા તત આહ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ કર્ણત્વક્ચક્ષૂરસનનાસિકાખ્યાનીતિ ( ઇસ્ક્ 26 ) । તસ્માચ્છ્રોત્રમન્તઃકરણં પ્રસજ્યત ઇતિ । એતદનુપપન્નમ્ । કસ્માત્ ? મનસઃ પૃથગભિધાનાત્ । અત એવેદમાચાર્યેણાપેક્ષ્ય મનસો ઽન્તઃકરણત્વં પૃથગુક્તમ્- તચ્ચેન્દ્રિયમુભયથા સમાખ્યાતમ્, અન્તસ્ત્રિકાલવિષયમિતિ ( ઇસ્ક્ 27 ) તસ્માદુપપન્નમન્તઃકરણં ત્રિવિધં બુદ્ધ્યાદીનિ ।
દશધા બાહ્યમ્ ।
પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણીત્યેતદ્બાહ્યં દશપ્રકારમાચાર્યૈરાખ્યાયતે ।
આહ, દશધા બાહ્યમિત્યસ્યાનર્થક્યમ્, પરિશેષબુદ્ધેઃ । અન્તઃકરણં ત્રિવિધમિત્યુક્તે ગમ્યત એતત્પરિશેષાદેવ દશધા બાહ્યમિતિ । તસ્માત્તદ્ગ્રહણમનર્થકમિતિ ।
ઉચ્યતે- ન, વિષયાર્થત્વાત્ । ત્રયસ્ય વિષયાખ્યમિત્યેવં વક્ષ્યામીત્યાચાર્ય આરભતે । અક્રિયમાણે ત્વસ્મિન્ કિન્તત્ ત્રયસ્ય વિષયાખ્યમિતિ ન જ્ઞાયતે ।
આહ, એવમપિ વિષયગ્રહણાત્સિદ્ધેર્બાહ્યગ્રહણપાર્થકમિતિ ।
ઉચ્યતે- વક્તવ્યં તાવદિદમવશ્યં વિષયભાવપ્રતિપત્ત્યર્થમ્ । તત્ર શેષે વા યથાન્યાસં વોચ્યમાને ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ । અથવા નેદં બાહ્યસંજ્ઞાપ્રતિપત્ત્યર્થમારભ્યતે, કિં તર્હિ નિયમાર્થમ્ । કથમ્ ? દશધા બાહ્યં શબ્દાદિવિષયગ્રહણભૂતમેવ ત્રયસ્યાપિ વિષયાખ્યં યથા સ્યાત્, મા ભૂદન્તઃપ્રાણાદિભૂતમ્ । અથવા દશધૈવ બાહ્યમ્ । ભેદવિષયં બાહ્યમિત્યર્થઃ । પ્રાણાદિભૂતસ્ય તુ ભેદો નાસ્તીત્યદોષઃ ।
તદેતત્
ત્રયસ્ય વિષયાખ્યમ્ ।
બુદ્ધ્યહંકારમનોલક્ષણસ્ય હિ ત્રયસ્યોપાત્તવિષયા બુદ્ધીન્દ્રિયકર્મેન્દ્રિયવૃત્તયઃ સમ્પર્કાદ્વિષયરૂપપ્રત્યવભાસનિમિત્તતામુપગચ્છન્ત્યો વિષયાખ્યતાં લભન્તે । તથા મનો ઽહંકારાવપિ બુદ્ધેઃ । બુદ્ધિસ્તુ નિશ્ચયરૂપત્વાત્કરણાન્તરનિરપેક્ષા સર્વમર્થં પ્રવૃત્તૌ પ્રતિ નિશ્ચયરૂપેણાધ્યસ્તં પુરુષાયોપસંહરતિ ।
તત્ર શબ્દાદિસન્નિધાને વૃત્તીનાં તાદ્રૂપ્યાપત્તેસ્તદપગમે ચ તાદ્રૂપ્યાપગમાત્ પ્રાપ્યકારિ ।
સામ્પ્રતકાલં બાહ્યમ્ ।
ઉપાત્તવિષયેન્દ્રિયવૃત્તિસન્નિધાનાત્તુ તદાકારસંસ્કારાધાનનિમિત્તસ્મૃતિપ્રત્યયવશાત્
ત્રિકાલમાભ્યન્તરં કરણમ્

કારિકા 34
આહ, પ્રાક્છબ્દાદિષુ શ્રોત્રાદીનામાલોચનમાત્રં વૃત્તિરિત્યવિશેષેણોક્તમ્ । તત્ર કિં તથૈવ પ્રતિપત્તવ્યમથેન્દ્રિયાણાં વિષયવિશેષો ઽસ્તીતિ ? અથ ચોક્તં કાર્યં ચ તસ્ય દશધા વિશેષલક્ષણમવિશેષલક્ષણં ચ । તત્ર કેન કરણેન કસ્ય વિષયસ્ય ગ્રહણમિતિ ?
ઉચ્યતે-
બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તેષાં પઞ્ચ વિશેષાવિશેષવિષયાણિ ।
તેષાં પૂર્વોક્તાનામિન્દ્રિયાણાં યાનિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ શ્રોત્રાદીનિ તાનિ વિશેષાવિશેષવિષયાણિ પ્રતિપત્તૃભેદેન । તત્ર દેવાનાં યાનિ ઇન્દ્રિયાણિ તાનિ ધર્મોત્કર્ષાદ્વિશુદ્ધાન્યવિશેષાનપિ ગૃહ્ણન્તિ પ્રાગેવ વિશેષાત્, યોગિનાં ચ સંપ્રાપ્તવિશેષાણામ્ । અસ્મદાદીનાં તુ વિશેષાનેવ તમસા પરિવૃતત્વાત્ ।
આહ, કિં કર્મેન્દ્રિયાણામપિ પ્રતિપત્તૃભેદાદ્ગ્રહણભેદો ભવતિ ?
નેત્યુચ્યતે । કિં તર્હિ સર્વેષામેવ
વાગ્ભવતિ શબ્દવિષયા ।
વાગિન્દ્રિયસ્ય વાય્વભિહતેષુ વદનપ્રદેશેષુ તાલ્વાદિષુ ધ્વનેર્વર્ણપદવાક્યશ્લોકગ્રન્થભાવેન વિકારાપાદનં સર્વપ્રાણિનામવિશિષ્ટમ્ ।
આહ, અથેતરાનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ કથમિતિ ?
ઉચ્યતે-
શેષાણ્યપિ પઞ્ચવિષયાણિ

પાણિપાદપાયૂપસ્થાસ્તુ આદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દલક્ષણૈઃ કર્મભિઃ શબ્દસ્પર્શરસરૂપગન્ધસમુદાયરૂપા મૂર્તીર્વિકુર્વન્તીતિ ।
આહ, યદિ પઞ્ચવિષયાણ્યેવાવિશેષાણીતિ નિયમો ઽભ્યુપગમ્યતે તેનૈકકરણેષ્વાદાનાદિક્રિયાનુપપત્તિપ્રસંગ ઇતિ ।
ઉચ્યતે ન, નિયમપ્રતિષેધાર્થત્વાત્ । સ્વવિષયનિયમો બુદ્ધીન્દ્રિયવત્કર્મેન્દ્રિયાણામપિ મા વિજ્ઞાયીત્યતો નિયમપ્રતિષેધાર્થમિદમારભ્યતે । તદર્થમેવ ચાપિશબ્દમાચાર્યો ઽધિજગે । સમ્ભાવનાર્થમપિ ચ પઞ્ચવિષયાણ્યેતાનિ પ્રાગેવ તુ ચતુસ્ત્રિવિષયાણીતિ ।
આહ, કથમેતદવગમ્યતે વિશેષાવિશેષવિષયાણીન્દ્રિયાણિ, ન પુનરસદ્વિષયાણિ ઇતિ ?
ઉચ્યતે- વિશેષાણામસત્ત્વાસિદ્ધેઃ । પ્રત્યક્ષતસ્તાવદ્વિશેષા ઉપલભ્યન્તે । તસ્માદેષામસત્ત્વમશક્યં પ્રતિજ્ઞાતુમ્ । અથાપિ સ્યાત્સાધ્યમેતત્પ્રત્યક્ષમેવૈતદનવદ્યમ્, બાહ્યવસ્તુવિષયમયમૃગતૃષ્ણિકાદિવિજ્ઞાનવત્પ્રત્યક્ષાભાસમ્ । એતચ્ચાયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? વિકલ્પાનુપપત્તેઃ । સર્વમભૂતમભ્યુપગન્તવ્યમ્ । યત્ર નાસ્તિ કિંચિદ્ ભૂતાર્થેન પ્રત્યક્ષં યદપ્યેક્ષ્યેતરત્ પ્રત્યક્ષાભાસં સ્યાત્ । ઉક્તસ્ત્વયં વિકલ્પઃ । તસ્માદયુક્તં જ્ઞાનમાત્રમિદમિતિ । કિં ચાન્યત્ । વિપરીતદર્શનપ્રસંગાત્ । મૃગતૃષ્ણિકાસ્વપ્નવિષયૈરસદ્ભિઃ સતામસત્ત્વમિચ્છતસ્તદ્વદેવ વિપરીતદર્શનપ્રસંગઃ । તથા હિ ગન્ધર્વનગરાદિષુ કદાચિત્તમેવાર્થં ગાં પશ્યતિ, કશ્ચિદ્ગજં પશ્યતિ, કદાચિત્પતાકામ્ । સ્વપ્ને ચૈકમૂર્તિપતિતાનાં ગોપુરુષાશ્વરાસભનદીવૃક્ષપ્રભૃતીનાં દર્શનં સ્મરણે વિપર્યયેણ દૃષ્ટમ્ । તથા વાતાયનેન હસ્તિયૂથપ્રવેશને___ । વિચ્છિન્નાનાં ચાવયવાનાં પુનઃ સન્ધાનં આકાશગમનમનીશ્વરસ્યાનિમિત્તં રાજ્યલાભ ઇતિ । તદિતરત્રાપિ સ્યાત્ । ન ત્વસ્તિ । તસ્માદયુક્તં મૃગતૃષ્ણિકાસ્વપ્નાદિવદસત્ત્વં ભાવાનામ્ । અર્થક્રિયા ચ ન સ્યાત્ । યથા સ્વપ્ને સ્નાતાનુલિપ્તાશિતપીતવસ્ત્રાચ્છાદિતાનામફલત્વં દૃષ્ટમ્, એવમિહાપિ સ્યાત્ । શુક્રવિસર્ગવદિતિ ચેત્, સ્યાદેતત્- યથા દ્વયસમાપ્તિપૂર્વકઃ શુક્રવિસર્ગઃ સ ચ તદભાવે ઽપિ સ્વપ્ને ભવતિ, એવમિતરત્સ્યાદિતિ । તદયુક્તમ્, રાગાદિનિમિત્તત્વાત્ । તથાહિ જાગ્રતો ઽપિ તત્ દ્વયસમાપત્તિમન્તરેણ ભવતિ । તસ્માન્મનોરઞ્જનાનિમિત્તં તત્ । પ્રેતવદિતિ ચેત્ સ્યાદિયં મમ સદ્બુદ્ધિઃ, યથા પ્રેતાનામસદ્ભિઃપૂયનદ્યાદિભિરર્થક્રિયા, નરકપાલૈશ્ચ બાધનમ્ । એવમત્રાપિ સ્યાદિતિ । તદયુક્તમ્ । અસિદ્ધત્વાત્ । ન હ્યેતદસદિતિ સિદ્ધમ્ । કિંચ પ્રત્યક્ષેણ ચાપ્રત્યક્ષબાધનાત્ । ઇહ પ્રત્યક્ષં બલીય ઇત્યપ્રત્યક્ષસ્ય તેન પ્રત્યાખ્યાનમુપપદ્યતે । ભવન્તસ્ત્વપ્રત્યક્ષેન પ્રત્યક્ષં પ્રત્યાચક્ષતે । તસ્માદયુક્તં નરકલાપાદિવદસતામર્થક્રિયેતિ । સ્વભાવભેદાત્તદસત્ત્વમિતિ ચેત્, સ્યાદેતત્- યદિ પરમાર્થતો નરકપાલાઃ સ્યુસ્તેષામપિ દુઃખસમ્બન્ધઃ સ્યાત્, મૂર્તિમત્ત્વાવિશેષાત્ । ન
તુ તેષાં બાધાસ્તિ । તસ્માદ્ ભ્રાન્તિરસાવિતિ । એતદયુક્તમ્ । કસ્માત્ ? કર્મશક્તિવૈચિત્ર્યાત્ । પ્રત્યક્ષમેવ તાવત્કર્મનિમિત્તો વાગ્બુદ્ધિસ્વભાવાહારવિહારશક્તિભેદભિન્નો વિચિત્રઃ સંસાર ઉપલભ્યતે । સ નિપુણમવેક્ષિતુમશક્યઃ, ગમ્ભીરત્વાત્ । કિં પુનરપ્રત્યક્ષકર્મણાં વિપાકવૈશ્વરૂપ્યમતર્કગોચરમસ્મદાદિબુદ્ધયઃ પરિચ્છેત્સ્યન્તિ ? તસ્માન્મનોરથમાત્રમેતત્ । ધર્માધર્માનુપપત્તિશ્ચ સ્યાત્ । યથા સ્વપ્ને બ્રહ્મહત્યાસુરાપાનાગમ્યગમનાદીનામફલત્વમ્, એવમિતરત્રાપિ સ્યાત્, અસદવિશેષાત્ । મિદ્ધોપઘાતાત્તદ્વિશેષ ઇતિ ચેત્ ન, અવિશેષાત્ । અસત્ત્વે તુલ્યે ક્વચિદુપઘાતઃ ક્વચિન્નેતીચ્છામાત્રમેતત્ । એવં ચેત્ નાસન્તઃ પૃથિવ્યાદયઃ । ન ચેદસન્તો યુક્તમુપદિષ્ટં બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તેષાં પઞ્ચ વિશેષાવિશેષવિષયાણીતિ ॥ 34 ॥
॥ ઇતિ શ્રીયુક્તિદીપિકાયાં સપ્તમમાહ્નિકમ્ ॥
કારિકા 35
દ્વારિદ્વારભાવમેષામિદાનીં વક્ષ્યામઃ । તત્ર બાહ્યં કરણં દ્વારમ્, અન્તઃકરણં દ્વારીતિ ।
આહ, કરણાવિશેષાદયુક્તમ્ અન્તઃકરણસ્ય હીન્દ્રિયાનાં ચ કરણત્વમવિશિષ્ટમ્ । તત્ર કો હેતુરન્તઃકરણં દ્વારિ, દ્વારાણીન્દ્રિયાણીતિ ?
ઉચ્યતે-
સાન્તઃકરણા બુદ્ધિઃ સર્વં વિષયમવગાહતે યસ્માત્ ।
તસ્માત્ ત્રિવિધં કરણં દ્વારિ દ્વારાણિ શેષાણિ

સહાન્તઃકરણેન વર્તતે યા સાન્તઃકરણા બુદ્ધિઃ । અહંકારમનોભ્યાં સહિતા બુદ્ધિરિત્યર્થઃ । અત્ર ચાન્તઃકરણગ્રહણેનૈવ બુદ્ધેર્ગ્રહણે સિદ્ધે ભૂયો બુદ્ધિગ્રહણં પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્ । ભવતિ હિ પ્રધાનસ્ય સામાન્યે ઽન્તર્ભૂતસ્યાપિ પૃથગુપદેશઃ । તદ્યથા
જગામ તં વનોદ્દેશં વ્યાસઃ સહ મહર્ષિભિઃ ।
ઇતિ મહર્ષિગ્રહણે વ્યાસો ઽપ્યન્તર્ભૂતઃ પ્રાધાન્યાત્પૃથગુચ્યતે, એવં સાન્તઃકરણા બુદ્ધિઃ સર્વં વિષયમવગાહતે, વિશિષ્ટાનવિશિષ્ટાંશ્ચ શબ્દાદીન્સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટવ્યવહિતાન્પ્રમાણબલેન સ્વવૃત્તે વિષયીકરોતીત્યર્થઃ । એતદુક્તં ભવતિ અનિયતવિષયો દ્વારી, નિયતવિષયાણિ દ્વારાણિ । તદ્યથા પ્રાસાદસ્ય પૂર્વોત્તરદક્ષિણપશ્ચિમાનાં સ્વદિઙ્નિયમો ન પૂર્વમુત્તરં દક્ષિણં પશ્ચિમં વા કદાચિદ્ભવતિ, તથેતરાણ્યપિ દ્વારીણિ । તત્રાનિયતાઃ સર્વદિગવસ્થિતૈર્દ્વારૈઃ પ્રવર્તન્ત એવમિહાપિ શ્રોત્રાદીનિ સ્વવિષયનિયતાનિ । સાન્તઃકરણા તુ બુદ્ધિઃ સર્વં વિષયમવગાહતે યસ્માત્ તસ્માદનિયતવિષયત્વાદુપપન્નમેત્ત્રિવિધં કરણં દ્વારિ, દ્વારાણિ શેષાણીતિ ॥ 35 ॥
કારિકા 36
એતે પ્રદીપકલ્પાઃ પરસ્પરવિલક્ષણા ગુણવિશેષાઃ ।
કૃત્સ્નં પુરુષસ્યાર્થં પ્રકાશ્ય બુદ્ધૌ પ્રયચ્છન્તિ

એતે ઇત્યનેન ત્રયમભિસમ્બધ્નાતિ શ્રોત્રાદીનામન્યતમં મનો ઽહંકારશ્ચ । પ્રદીપકલ્પા ઇત્યનેન પ્રકાશસામ્યં કરણપર્વણ આચષ્ટે, યથા પ્રદીપઃ પ્રકાશક એવં કરણમપિ, તદ્વ્યાપારે સતિ વિષયાવિર્ભાવાનુપપત્તેઃ । પરસ્પરવિલક્ષણ ઇત્યનેન વ્યસ્તવૃત્તિં પૂર્વોક્તામાકર્ષતિ । તયા હ્યેષાં વૈલક્ષણ્યમનુમીયતે, આલોચનસંકલ્પાભિમાનભેદાત્ । ગુણવિશેષા ઇત્યનેન સત્ત્વાદીનાં પુરુષવિજ્ઞાનમુદ્દિશ્ય તદ્ભાવેન પરિણામં ખ્યાપયતિ । કૃત્સ્નં પુરુષસ્યાર્થમિતિ વિશેષાવિશેષલક્ષણં કાર્યં આહાર્યધાર્યપ્રકાશ્યતયા યથાસમ્ભવં પ્રકાશ્ય સ્વવૃત્ત્યનુગુણં કૃત્વા વિષયવ્યાપારેણાનુભૂય બુદ્ધાવાધત્તે, અતદ્વિષયતામાપાદયતીત્યર્થઃ । કદાચિત્તુ બુદ્ધિરેવ બાહ્યકરણસંકલ્પાભિમાનગૃહીતમ્ । સર્વથા ત્વયં શાસ્ત્રાર્થો યેન વા તેન કરણેન વિષયમુપાત્તં બુદ્ધિરધ્યવસ્યતિ । તયા ચાધ્યવસાયરૂપાપન્નયા ચેતનાશક્તિરનુગૃહ્યતે ન કરણાન્તરસ્ય પુરુષેણ સમબન્ધો ઽસ્તિ । તતશ્ચ દ્વારિણાં બહુત્વાત્તદ્દર્શનવિશેષસ્વાતન્ત્ર્યસમુચ્ચયાન્તઃકરણપુરુષકર્તૃત્વદોષાણામપ્રસંગઃ ॥ 36 ॥
કારિકા 37
આહ, કઃ પુનરત્ર હેતુર્યેન દ્વારિત્વાવિશેષે સત્યહંકારમનસી બુદ્ધૌ વિષયાધાનં કુરુતો ન પુનરનયોઃ સાક્ષાત્પુરુષેણ સમ્બન્ધ ઇતિ ?
ઉચ્યતે-
સર્વ પ્રત્યુપભોગં યસ્માત્ પુરુષસ્ય સાધયતિ બુદ્ધિઃ ।
અહંકારમનસોર્હિ, નાસ્તિ નિશ્ચયરૂપતા, સંકલ્પાભિમાનમાત્રરૂપત્વાત્ । અનિશ્ચિતવિષયયા ચ કરણવૃત્ત્યા પુરુષસ્ય સમન્ધો ઽનર્થકઃ સ્યાત્ । સ્વયં વા નિશ્ચેતુરસ્ય કર્તૃત્વં સ્યાત્ । તતશ્ચામિશ્રનિશ્ચયકારણત્વાદયમપ્યામિશ્રરૂપઃ સ્યાત્ । સર્વં ચૈતદુક્તોત્તરં નિશ્ચયરૂપા હિ બુદ્ધિઃ । અતસ્તદ્વૃત્ત્યુપનિપાતી વિષયઃ સન્નિધાનમાત્રાત્પુરુષેણ સંચેતિતો નાસ્યૌદાસીન્યં બાધિતુમુત્સહતે, નો ખલ્વપ્યાનર્થક્યમનુષજ્યતે । એતદુક્તં સર્વં પ્રત્યુપભોગં યસ્માત્પુરુષસ્ય સાધયતિ બુદ્ધિરિતિ ।
આહ, એવમપિ શબ્દાદિલક્ષણો વિષયઃ પ્રકૃતઃ, સ ચ બુદ્ધ્યા સર્વઃ પ્રતિપાદ્યતે । તત્ર વિષયાન્તરમપ્યસ્તિ પ્રધાનપુરુષાન્તરલક્ષણમ્ । તથા ચાહુઃ । "ઉપભોગસ્ય શબ્દાદ્યુપલબ્ધિરાદિઃ ગુણપુરુષોપલબ્ધિરન્તઃ" । તસ્માત્તત્પ્રતિપત્ત્યર્થં કરણાન્તરં વક્તવ્યમિતિ ।
ઉચ્યતે- ન વક્તવ્યમ્ । કિં કારણમ્ । યસ્માત્
સૈવ ચ વિશિનષ્ટિ પુનઃ પ્રધાનપુરુષાન્તરં સૂક્ષ્મમ્

યતો યસ્માત્કારણાત્ સા બુદ્ધિરેવ હિ કાષ્ઠાપન્નેન તમસાભિભૂતત્વાદ્ધર્માદીનાં સત્ત્વધર્માણાં પ્રકૃતિભૂતાન્વિકારભૂતાન્પરતન્ત્રાનુપકાર્યાનુપકારકાનચેતનાન્સંસર્ગધર્મિણશ્ચ ગુણાનાત્મત્વેનાધ્યવસ્ય પુરુષાયોપહરતિ । સ ચ મિથ્યાજ્ઞાનાભ્યાસવાસનાનુરઞ્જિતં બુદ્ધિપ્રત્યયમનુરુધ્યમાનો દર્શિતવિષયત્વાત્તથૈવ પ્રતિપદ્યતે । યદા તુ ધર્માદ્યભ્યાસાત્તમોરૂપાગમે સત્યુત્તરોત્તરાણાં સત્ત્વધર્માણમુત્કર્ષસ્તદા વિનિવૃત્તમિથ્યાપ્રત્યયા વૃત્તિઃ । ન પ્રકૃતિવિકારભૂતઃ સ્વતન્ત્રો ઽનુપકાર્યો ઽનુપકારકશ્ચેતનો ઽસંસર્ગધર્મા ચ । તતો વિપરીતાશ્ચ ગુણા ઇતિ શુદ્ધાધ્યવસાયં કરોતિ । પુરુષશ્ચ પરોપહૃતપ્રવૃત્તિત્વાત્તથૈવ પ્રતિપદ્યતે । તદેતદ્ ગુણાનાં પુરુષસ્ય ચાન્તરં દ્વયોરપિ નિશ્ચયસ્વભાવત્વાદસ્માત્પૂર્વોક્તધર્મભેદે ઽપિ સતિ સૂક્ષ્મં ગમ્ભીરં દુર્જ્ઞેયમ્ । અતશ્ચ સૂક્ષ્મં યદ્ બુદ્ધિમાત્રમવલમ્બ્ય તદવિશિષ્ટાયાશ્ચેતનાશકક્તેર્ગ્રાહ્યગ્રાહક_____ ॥ 37 ॥
કારિકા 38
વ્યાખ્યાતં કરણપર્વ । કાર્યપર્વેદાનીં વક્તવ્યમ્ । તસ્ય ચ પુરસ્તાદુદ્દેશઃ કૃતઃ- કાર્યં ચ તસ્ય દશધા પઞ્ચ વિશેષા ઇતિ । સામ્પ્રતં તુ નિર્દેશં કરિષ્યામઃ ।
આહ, યદ્યેવં તસ્માદિદમેવ તાવદુચ્યતાં કે વિશેષાઃ, કે ઽવિશેષા ઇતિ ।
ઉચ્યતે-
તન્માત્રાણ્યવિશેષાઃ
યાનિ તન્માત્રાણિ પઞ્ચાહંકારાદુત્પદ્યન્તે ઇતિ પ્રાગપદિષ્ટમ્ । તે ખલ્વવિશેષાઃ । કાનિ પુનસ્તન્માત્રાણીત્યુચ્યતે શબ્દતન્માત્રં, સ્પર્શતન્માત્રં, રૂપતન્માત્રં, રસતન્માત્રં, ગન્ધતન્માત્રમિતિ ।
કથં પુનસ્તન્માત્રાણીતિ ?
ઉચ્યતે- તુલ્યજાતીયવિશેષાનુપપત્તેઃ । અન્યે શબ્દજાત્યભેદે ઽપિ ।
સતિ વિશેષા ઉદાતાનુદાત્તસ્વરિતાનુનાસિકાદયસ્તત્ર ન સન્તિ તસ્માચ્છબ્દતન્માત્રમ્ । એવં સ્પર્શતન્માત્રે મૃદુકઠિનાદયઃ । એવં રૂપતન્માત્રે શુક્લકૃષ્ણાદયઃ । એવં રસતન્માત્રે મધુરામ્લાદયઃ । એવં ગન્ધતન્માત્રે સુરભ્યાદયઃ । તસ્માત્તસ્ય તસ્ય ગુણસ્ય સામાન્યમેવાત્ર, ન વિશેષ ઇતિ તન્માત્રાસ્વેતે ઽવિશેષાઃ ।
આહ, અથ કે પુનર્વિશેષા ઇતિ ?
ઉચ્યતે- યાનિ ખલુ
તેભ્યો ભૂતાનિ પઞ્ચ પઞ્ચભ્યઃ ।
ઉત્પદ્યન્તે
એતે સ્મૃતા વિશેષાઃ
તત્ર શબ્દતન્માત્રાદાકાશમ્, સ્પર્શતન્માત્રાદ્વાયુઃ, રૂપતન્માત્રાત્તેજઃ, રસતન્માત્રાદાપઃ, ગન્ધતન્માત્રાત્પૃથિવી । તેભ્યો ભૂતાનીત્યેતાવતિ વક્તવ્યે પઞ્ચ પઞ્ચભ્ય ઇતિ ગ્રહણં સમસંખ્યાકતસ્તદુત્પત્તિજ્ઞાપનાર્થમ્ । તેનૈકૈકસ્માત્તન્માત્રાદેકૈકસ્ય વિશેષસ્યોત્પત્તિઃ સિદ્ધા । તતશ્ચ યદન્યેષામાચાર્યાણામભિપ્રેતમ્ એકલક્ષણેભ્યસ્તન્માત્રેભ્યઃ પરસ્પરાનુપ્રવેશાદેકોત્તરા વિશેષાઃ સૃજ્યન્ત ઇતિ તત્પ્રતિષિદ્ધં ભવતિ । કિન્તર્હિ અન્તરેણાપિ તન્માત્રાનુપ્રવેશમેકોત્તરેભ્યો ભૂતેભ્ય એકોત્તરાણાં ભૂતવિશેષાણામુત્પત્તિઃ । તત્ર શબ્દગુણાચ્છબ્દતન્માત્રાદાકાશમેકગુણમ્, શબ્દસ્પર્શગુણાત્સ્પર્શતન્માત્રાદ્દ્વિગુણો વાયુઃ, શબ્દસ્પર્શરૂપગુણાદ્રૂપતન્માત્રાત્ત્રિગુણં તેજઃ, શબ્દસ્પર્શરૂપરસગુણાદ્રસતન્માત્રાચ્ચતુર્ગુણા આપઃ, શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાદ્ ગન્ધતન્માત્રાત્પઞ્ચગુણા પૃથિવી । અત્ર ચ વાયોઃ શીતઃ સ્પર્શ અપાં ચ, તેજસ ઉષ્ણઃ, અનુષ્ણાશીતઃ પૃથિવ્યાઃ । રૂપં ચ શુક્લં ભાસ્વરં ચ તેજસો ઽપાં ચ, કૃષ્ણં પૃથિવ્યાઃ । રસો મધુરો ઽપામ્, સાધારણઃ પૃથિવ્યાઃ । ગન્ધસ્તુ પાર્થિવ એવ તદવયવાનુપ્રવેશાદ્ભૂતાન્તરેષૂપલભ્યતે । ઇત્યેતે પૃથિવ્યાદીનાં ધર્માઃ । અન્યે ચ પરસ્પરાનુગ્રાહકાઃ । કે પુનસ્ત ઇત્યાહ-
આકારો ગૌરાં રૌક્ષ્યં વરણં સ્થૈર્યમેવ ચ ।
સ્થિતિભેદઃ ક્ષમા કૃષ્ણચ્છાયા સર્વોપભોગ્યતે ॥
ઇતિ તે પાર્થિવા ધર્માસ્તદ્વિશિષ્ટાસ્તથા પરે ।
જલાગ્નિપવનાકાશવ્યાપકાસ્તાન્નિબોધત ॥
સ્નેહઃ સૌક્ષ્મ્યં પ્રભા શૌક્લ્યં માર્દવં ગૌરવં ચ યત્ ।
શૈત્યં રક્ષા પવિત્રત્વં સન્તાનશ્ચૌદકા ગુણાઃ ॥
ઊર્ધ્વગં પાવકં દગ્ધૃ પાચકં લઘુ ભાસ્વરમ્ ।
પ્રધ્વંસ્યોજસ્વિતા જ્યોતિઃ પૂર્વાભ્યાં સવિલક્ષણમ્ ॥
તિર્યગ્ગતિઃ પવિત્રત્વમાક્ષેપો નોદનં બલમ્ ।
રૌક્ષ્યમચ્છાયતા શૈત્યં વાયોર્ધર્માઃ પૃથગ્વિધાઃ ॥
સર્વતોગતિરવ્યૂહો વિષ્કમ્ભશ્ચેતિ તે ત્રયઃ ।
આકાશધર્મા વિજ્ઞેયાઃ પૂર્વધર્મવિરોધિનઃ ॥
સંહતાનાં તુ યત્કાર્યં સામાન્યં તે ગવાદયઃ ।
ઇતરેતરધર્મેભ્યો વિશેષાન્નાત્ર સંશયઃ ॥
તત્રાકારાદિધર્મૈઃ પૃથિવ્યા લોકસ્ય ચોપક્રિયતે ભૂતાન્તરાણાં ચ । તત્રાકારાત્તાવત્ ગવાદીનાં ઘટાદીનાં ચાકારનિર્વૃત્તિઃ ગૌરવાદેષામવસ્થાનમ્ । રૌક્ષ્યાદપાં સંગ્રહો વૈશદ્યં ચ ભૂતાનામ્ । વરણાદનભિપ્રેતાનાં છાદનમ્ । સ્થૈર્યાદ્વૃત્તિઃ પ્રજાનાં ભૂતાન્તરાણાં ચ । સ્થિતેર્માત્રાદિસન્નિધાનાદ્યનુગ્રહઃ । ભેદાદ્ઘટાદિનિષ્પત્તિઃ । વ્યૂહશ્ચાવયવાનામ્ । ક્ષાન્તેરુપભોગભોગ્યતા । કૃષ્ણચ્છાયત્વાદ્રાત્રિસમ્પચ્છાયાકાર્યપ્રસિદ્ધિશ્ચ । સર્વોપભોગ્યત્વાત્સર્વભૂતાનુગ્રહઃ । એવં સ્નેહાદિભિર્લોકસ્યોપકારઃ ક્રિયતે ભૂતાન્તરાણાં ચ । સ્નેહાદ્રૂપસંપદ્વાયુપ્રતીકારો ઽગ્નિશમનં સંગ્રહશ્ચ પૃથિવ્યાઃ । સૌક્ષ્મ્યાદનુપ્રવેશઃ । શૌક્લ્યાચ્ચન્દ્રાદ્વિનિર્વૃત્તિઃ । માર્દવાત્સ્નાનાવગાહનમેકક્રિયા કઠિનાનામ્ ચાવનામનમ્ । ગૌરવાત્સન્તાનાચ્ચ ભૂતાનુગ્રહાર્થં સ્રોતસ્ત્વમ્ । શૈત્યાદુષ્ણપ્રતીકારઃ । રક્ષાતઃ પ્રજાસુ ઘોરશમનમ્ । પવિત્રત્વાદ્ધર્મોપચયઃ શૌચવિધિરલક્ષ્યોપઘાતશ્ચ । સન્તાનાદ્દ્રવ્યસંઘાતઃ । તથોર્ધ્વગત્યાદિભિર્ધર્મમાત્રૈસ્તેજસાં લોકસ્ય ચોપક્રિયતે ભૂતાન્તરાણાં ચ । ઊર્ધ્વગતેઃ પાકપ્રકાશસિદ્ધિઃ । પાવકત્વાદ્ દ્રવ્યશૌચં ચ । દાહકત્વાત્ક્ષારોત્પત્તિઃ । શીતપ્રતીકારો નભસશ્ચોષ્ણત્વં શબ્દનિષ્પત્ત્યર્થમ્ । પાચકત્વાત્સ્વેદ્ય સ્વેદનમન્નપક્તિઃ પૃથિવ્યવયવાનાં ક્રિયાયોગ્યતા, તથા બાહ્યાન્તરપરિણામઃ, રસલોહિતમાંસસ્નાય્વસ્થિમજ્જાશુક્રાણાં લાઘવાદ્દાહ્યાતિક્રમઃ । ભાસ્વરત્વાદ્દ્રવ્યાન્તરપ્રકાશનમ્ । પ્રધ્વંસિત્વાદ્દગ્ધપક્વાનામુપભોગઃ । તૈજસઃ પ્રજાપાલનમ્ । તથા તિર્યક્પાતાદિભિર્ધર્મૈર્વાયુના લોકસ્ય ચોપકારઃ ક્રિયતે ભૂતાન્તરાણાં ચ । તિર્યક્પાતાદ્દૃષ્ટિવિક્ષેપો ગન્ધસંવહનં ચ । પવિત્રત્વાત્પૂતિદ્રવ્યપવનમ્ । આક્ષેપનોદનાભ્યામુત્કર્ષઃ પ્રથમં ધર્મામ્ભસઃ । વ્યૂહશ્ચ શરીરે રસાદીનાં ધાતૂનાં ચ । અગ્નેશ્ચોપધ્માનમભિધાતશ્ચાકાશસ્ય । બલાત્સમીકરણં સર્વેષામ્ । રૌક્ષ્યાદ્વિશોષણમ્ । અચ્છાયત્વાદહોરાત્રપ્રસિદ્ધિઃ ।
શૈત્યાદુષ્ણપ્રતીકારઃ । તથા સર્વતોગત્યાદિભિર્ધર્મૈર્નભસા લોકસ્યોપકારઃ ક્રિયતે ભૂતાન્તરાણાં ચ । સર્વતોગતેઃ સમન્તાત્તુલ્યદેશશ્રવણનામેકશ્રુતિત્વમ્ । અવ્યૂહવિષ્કમ્ભાભ્યાં સર્વેષામવકાશતાદાનમિત્યુક્તાઃ પૃથિવ્યાદયઃ । એતે વિશેષા ઇત્યુચ્યન્ત ઇતિ ।
આહ, કથં પુનરેતે વિશેષા ઇત્યુચ્યન્તે ?
યસ્માત્
શાન્તા ઘોરાશ્ચ મૂઢાશ્ચ

તત્ર શાન્તાસ્તાવત્ સ્વસંસ્કારવિશેષયોગાત્તત્સન્નિધૌ પ્રસાદાદિધર્મોત્પત્તેઃ । ઘોરાસ્તુ શેષાદિધર્મનિમિત્તત્વાત્ । મૂઢાશ્ચ વરણાદિધર્મહેતુત્વાત્ । તન્માત્રાણિ પુનરશાન્તઘોરમૂઢાનિ અતો ઽવિશેષા ઇત્યુચ્યન્તે । તદેતે યથા વ્યાખ્યાતા અવિશેષા વિશેષાઃ પુરુષાર્થસિદ્ધ્યર્થં બહુધા વ્યવતિષ્ઠન્તે । કસ્માત્ ? ન હ્યેતેષામેકધાવસ્થાને પુરુષાર્થઃ સિદ્ધ્યતીતિ ॥ 38 ॥
કારિકા 39
આહ, અતિસામાન્યોક્તમિદમિત્યતો ન પ્રતિપદ્યામહે । તસ્માદ્વક્તવ્યં કથં વિશેષણામવસ્થાનમિતિ ?
ઉચ્યતે-
સૂક્ષ્મા માતાપિતૃજાઃ સહ પ્રભૂતૈસ્ત્રિધા વિશેષાઃ સ્યુઃ ।
તત્ર સૂક્ષ્મા નામ ચેષ્ટાશ્રિતં પ્રાણાષ્ટકં સંસરતિ । માતૃપિતૃજાસ્તુ દ્વિવિધાઃ । જરાયુજા અણ્ડજાશ્ચ । તેષાં કોશોપહૃતાઃ કોશાઃ લોમરુધિરમાંસાસ્થિસ્નાયુશુક્રલક્ષણઃ । તત્ર લોમરુધિરમાંસાનાં માતૃતઃ સમ્ભવઃ । અસ્થિસ્નાયુશુક્રાણાં પિતૃતઃ । તત્રૈવાશિતપીતાધ્યાસા દષ્ટૌ કોશાનપરે વ્યાચક્ષતે ।
કથં પુનરેષાં કોશત્વમ્ ?
આવેષ્ટનસામર્થ્યાત્ । યથા કોશકારઃ કોશેનાવેષ્ટિતો ઽસ્વતન્ત્રઃ, એવં સૂક્ષ્મશરીરં સપ્રાણમેતૈરાવેષ્ટિતમસ્વતન્ત્રં તત્તત્કર્મોપચિનોતિ ।
પ્રભૂતાસ્તૂદ્ભિજ્જાઃ સ્વેદજાશ્ચ તદેતૈસ્ત્રિવિધૈર્દૈવમાનવતૈર્યગ્યોનલક્ષણસ્ત્રિવિધો ભૂતસર્ગ આરભ્યતે । તત્ર દેવાનાં ચતુર્વિધં શરીરં પ્રધાનાનુગ્રહાત્, યથા પરમર્ષેર્વિરિઞ્ચસ્ય ચ । તત્સિદ્ધિભ્યો યથા બ્રહ્મણઃ પુત્રાણાં તત્પુત્રપુત્રાણાં ચ । માતાપિતૃતો યથાદિતેઃ કશ્યપસ્ય ચ પુત્રાણામ્ । કેવલાદ્વા યથા પિતૃતો મિત્રાવરુણાભ્યાં વશિષ્ઠસ્ય । મનુષ્યાણાં તુ જરાયુજમ્ । ધર્મશક્તિવિશેષાત્તુ કસ્યચિદન્યથાપિ ભવતિ । યથા દ્રોણકૃપકૃપીધૃષ્ટદ્યુમ્નાદીનામ્ । તિર્યગ્યોનીનામપિ ચતુર્વિધમ્
જરાયુજં ગવાદીનામણ્ડજં ચૈવ પક્ષિણામ્ ।
તૃણાદેશ્ચોદ્ભિજ્જં ક્ષુદ્રજન્તૂનાં સ્વેદજં સ્મૃતમ્ ॥
એવં ત્રિવિધા વિશેષા વ્યાખ્યાતાઃ ।
તત્ર કેચિન્નિયતાઃ કેચિદનિયતા ઇત્યાહ- કે પુનરત્ર નિયતાઃ, કે વાનિયતાઃ ?
સૂક્ષ્માસ્તેષાં નિયતા માતાપિતૃજા નિવર્તન્તે

સૂક્ષ્મા આસર્ગપ્રલયાન્નિત્યાઃ માતૃપિતૃજા નિવર્તન્તે । સહ પ્રભૂતૈરિતિ વર્તતે । કેચિત્તુ પ્રભૂતગ્રહણેન બાહ્યાનામેવ વિશેષાણાં ગ્રહણમિચ્છન્તિ । તેષામુદ્ભિજ્જસ્વેદજયોરગ્રહણમ્ । તસ્માદુભયથા પ્રભૂતા ઇત્યેતદનવદ્યમ્ ।
આહ, સૂક્ષ્માભિધાનમપ્રસિદ્ધત્વાત્ । માતાપિતૃજાશ્ચ પ્રભૂતાશ્ચ ઇત્યતો યુક્ત એષાં પરિગ્રહઃ । સૂક્ષ્માસ્ત્વપ્રસિદ્ધા । તસ્માદ્વક્તવ્યં કથમેષામુત્પત્તિરસ્તિત્વં વેતિ ?
ઉચ્યતે- પૂર્વસર્ગે પ્રકૃતેરુપપન્નાનાં પ્રાણિનાં સત્ત્વધર્મોત્કર્ષાદન્તરેણ દ્વયસમાપત્તિં મનસૈવાપત્યમન્યદ્વા યથેપ્સિતં પ્રાદુર્બભૂવ । પ્રિયં ખલ્વપિ ચક્ષુષા નિરીક્ષ્ય કૃતાર્થમાત્માનં મન્યતે । તસ્યામપિ ક્ષીણાયાં વાક્સિદ્ધિર્બભૂવ । અભિભાષ્ય પ્રાણિનો યદિચ્છન્તિ તદાપાદયન્તિ । તદદ્યાપ્યનુવર્તતે- યચ્છઙ્ખી વિરુતેનાપત્યં બિભર્તિ । પ્રિયં ખલ્વપિ સમ્ભાષ્ય મહતીં પ્રીતિમનુભવતિ । તસ્યામુપક્ષીણાયાં હસ્તસિદ્ધિર્બભૂવ । સંસ્પૃશ્ય પાણિમીપ્સિતમર્થમુપપાદયન્તિ । તદેતદદ્યાપ્યનુવર્તતે- યત્પ્રિયં ચિરાદાલોક્ય પાણૌ સંસ્પૃશ્ય પ્રીતિર્ભવતિ । અસ્યામુપક્ષીણાયામાશ્લેષસિદ્ધિર્બભૂવ । આલિઙ્ગનેન પ્રાણિન ઈપ્સિતં લભન્તે । તદેતદદ્યાપ્યનુવર્તતે- યત્પ્રિયમાલિઙ્ગ્ય નિર્વૃત્તિર્ભવતિ । તસ્યામુપક્ષીણાયાં દ્વન્દ્વસિદ્ધિરારબ્ધા । સ્ત્રીપુંસૌ સંધૃષ્યાપત્યમુત્પાદયેતાં મમેદં મમેદમિતિ ચ પરિગ્રહાઃ પ્રવૃત્તાઃ । એતસ્મિન્નેવાવસરે સંસારો વર્ણ્યતે ।
તત્ર ચાચાર્યાણાં વિપ્રતિપત્તિઃ । પઞ્ચાધિકરણસ્ય તાવદ્વૈવર્તં શરીરં માતાપિતૃસંસર્ગકાલે કરણાવિષ્ટં શુક્રશોણિતમનુપ્રવિશતિ । તદનુપ્રવેશાચ્ચ કલલાદિભાવેન વિવર્ધતે । વ્યૂઢાવયવં તૂપલબ્ધપ્રત્યયં માતુરુદરાન્નિસ્સૃત્ય યૌ ધર્માધર્મૌ ષટ્સિદ્ધ્યુપભોગકાલે કૃતૌ તદ્વશાદવતિષ્ઠતે । યાવત્તત્ક્ષયાચ્છરીરપાતસ્તાવત્ । યદિ ધર્મસંસ્કૃતં કરણં તતો દ્યુદેશં સૂક્ષ્મશરીરેણ પ્રાપ્યતે, તદ્વિપર્યયાત્તુ યાતનાસ્થાનં તિર્યગ્યોનિં વા, મિશ્રીભાવેન માનુષ્યમ્ । એવમાતિવાહિકં સૂક્ષ્મશરીરમિન્દ્રિયાણાં ધારણપ્રાપણસમર્થં નિત્યં બાહ્યેનાપાયિના પરિવેષ્ટ્યતે પરિત્યજ્યતે ચ । પતઞ્જલેસ્તુ સૂક્ષ્મશરીરં યત્સિદ્ધિકાલે પૂર્વમિન્દ્રિયાણિ બીજદેશં નયતિ તત્ર તત્કૃતાશયવશાત્ દ્યુદેશં યાતનાસ્થાનં વા કરણાનિ વા પ્રાપય્ય નિવર્તતે । તત્ર ચૈવં યુક્તાશયસ્ય કર્મવશાદન્યદુત્પદ્યતે યદિન્દ્રિયાણિ બીજદેશં નયતિ તદપિ નિવર્તતે, શરીરપાતે ચાન્યદુત્પદ્યતે । એવમનેકાનિ શરીરાણિ । વિન્ધ્યવાસિનસ્તુ વિભુત્વાદિન્દ્રિયાણાં બીજદેશે વૃત્ત્યા જન્મ । તત્ત્યાગો મરણમ્ । તસ્માન્નાસ્તિ સૂક્ષ્મશરીરમ્ । તસ્માન્નિર્વિશેષઃ સંસાર ઇતિ પક્ષઃ । એષા સૂક્ષ્મશરીરસ્યોત્પત્તિઃ ॥ 39 ॥
કારિકા 40
આહ, એવમનેકનિશ્ચયેષ્વાચાર્યેષુ ભવતઃ કા પ્રતિપત્તિરિતિ ?
ઉચ્યતે- યત્તાવત્પતઞ્જલિરાહ સૂક્ષ્મશરીરં વિનિવર્તતે પુનશ્ચાન્યદુત્પદ્યતે, તત્ સૂક્ષ્માસ્તેષાં નિયતા ઇતિ વચનાદસ્માભિર્નાભ્યુપગમ્યતે । તસ્માત્
પૂર્વોત્પન્નમસક્તં નિયતં મહદાદિસૂક્ષ્મપર્યન્તમ્ ।
સંસરતિ નિરુપભોગં ભાવૈરધિવાસિતં લિઙ્ગમ્

તત્ર પૂર્વોત્પન્નમિત્યનેન મહદાદેઃ સૂક્ષ્મપર્યન્તસ્ય લિઙ્ગસ્યાસર્ગપ્રલયાન્નિત્યત્વમાહ । અસક્તમિત્યનેન ગૂઢસ્થિરબીજાનુપ્રવેશમાચષ્ટે । ન હિ લિઙ્ગં ક્વચિદ્વ્યાહન્યતે, કિં તર્હિ લિક્ષાદિ બીજમપ્યાવિશતિ । બદરગોલમપિ ભિત્વા પ્રવિશતિ । નિયતમિત્યનેન પ્રતિપુરુષવ્યવસ્થાં પ્રતિજાનાતિ । સાધારણો હિ મહાન્પ્રકૃતિત્વાદિતિ વાર્ષગણાનાં પક્ષઃ । મહદાદીત્યનેન પ્રાણાષ્ટકં પરિગૃહ્ણાતિ પૂર્વાત્માનઃ પ્રાણાદ્યાશ્ચ પઞ્ચ વાયવ ઇતિ । સૂક્ષ્મપર્યન્તમિતિ તત્ત્વાન્તરપ્રતિષેધમાહ, એતાવદેવ નાતો ઽન્યદિતિ । સંસરતીતિ ગતિમાચષ્ટે, તતશ્ચાવિભુત્વાદ્ બીજાવેશત્યાગૌ પ્રખ્યાતો ભવતઃ । નિરુપભોગમિતિ શરીરાન્તરસ્યાવકાશં કરોતિ । સૂક્ષ્મશરીરસ્ય હ્યુપભોગસામર્થ્યે ઽભ્યુપગમ્યમાને શરીરાન્તરસ્ય નિરવકાશત્વાદનુત્પત્તિપ્રસંગઃ સ્યાત્ । ભાવૈરધિવાસિતમિત્યનેન ભાવાષ્ટકપરિગ્રહં દ્યોતયતિ । બુદ્ધિરૂપૈરિહ ધર્માદિભિરધિવાસિતમ્ । તત્સામર્થ્યાત્સર્વત્રાપ્રતિહતં પ્રાણાષ્ટકં સૂક્ષ્મશરીરે ઽવસ્થાનગમનમાત્રફલે વ્યવસ્થિતમ્ । દ્યુતિર્યક્પ્રેતેષુ સંસરતીતિ તેનૈવ ચાર્થસિદ્ધૌ શરીરાન્તરપરિકલ્પનાનર્થક્યમતો ન બહૂનિ શરીરાણિ ॥ 40 ॥
કારિકા 41
યત્પુનરેતદુક્તમ્- વિભુત્વાદિન્દ્રિયાણાં સ્વાત્મન્યવસ્થાનં વૃત્તિલાભો વૃત્તિનિરોધશ્ચ સંસાર ઇતિ, અયુક્તમેતત્ । કસ્માત્ ? વિભુત્વાસિદ્ધેઃ । ન હિ વિભુત્વમિન્દ્રિયાણાં કશ્ચિદભ્યુપગચ્છતિ । કિં કારણમ્ ? સતતોપલબ્ધિપ્રસંગાત્ । યુગપદુપલબ્ધિપ્રસંગાચ્ચ । કાર્યકરણપુરુષાણાં હિ વિભુત્વે સતતોપલબ્ધિપ્રસંગઃ । વિષયાણાં પ્રતિબન્ધાભાવાત્પ્રસજ્યતે । પ્રાત્પ્યવિશેષાચ્ચ સર્વવિશેષાણાં યુગપદુપલબ્ધિપ્રસંગઃ । વ્યવહિતવિષયગ્રહણં ચ । સર્વત્ર સન્નિધાનાત્સન્નિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટયોઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાનાં ચાવિશેષઃ પ્રસજ્યતે । વૃત્તિવિશેષાત્તદ્વિશેષ ઇતિ ચેત્ ન, હેત્વભાવાત્ । વિભૂનામિહાસ્તિ વૃત્તિવિશેષ ઇત્યત્ર હેતુરનુક્તઃ । તસ્માન્ન કરણાનાં વિભુત્વમુપપદ્યતે । તસ્માત્
ચિત્રં યથાશ્રયમૃતે સ્થાણ્વાદિભ્યો વિના યથા ચ્છાયા ।
તદ્વદ્વિના વિશેષૈર્ન તિષ્ઠતિ નિરાશ્રયં લિઙ્ગમ્