Yogayātrā · Chapter 2
raktāsitādyā hi yathāmbarasya varṇāḥ sitasyaiṣa bhavanti samyak/
vilagnatithyādiguṇās tathaiva viśuddhadoṣasya bhavanti yātuḥ//
madyāṅganāvāditanṛtyagītāny akṣā vṛthādyā[K.vṛthāṭyā] mṛgayā dyunidrā/
parokṣanindeti ca kāmajāni daśaiva vindyād[K.vidyād] vyasanāni puṃsām//
vākpāruṣyaṃ daṇḍapāruṣyam īrṣyāṃ[K.īrṣyā] droho 'sūyā paiśunaṃ sāhasañ ca/
arthasyoktaṃ dūṣaṇaṃ ca 'ṣṭasaṃkhyaḥ krodhodbhūto varga eṣa pradiṣṭaḥ/
mahad idam anayānām āspadaṃ madyam āhus tanudhanamatisattvaśreyasāṃ karṣaṇāya/
samupahatamatiḥ san[K.saṃs] tatpradhānendriyatvād gaṇayati na hi bhakṣyābhakṣyam anyāni caivam//
patnīyaty api mātaraṃ madavaśāt patnīṃ ca mātrīyati
śvabhrīyaty api mandiraṃ ślathaśilaṃ kūpaṃ ca gehīyati/
svalpaṃ vāry udadhīyatīśvaram apāṃ mohāt sthalīyaty api
mitrīyaty api pārthivaṃ kim aparaṃ kuryān na yan madyapaḥ//
bhūyo 'pi dīvyati jito jayalipsayaiva prāpnoti tac ca saviśeṣataraṃ kadācit/
kṛtvā 'priyāṇi madataḥ parito 'py aṭanti[K.paritapya cānte] bhūyaḥ[K.bhūpaḥ] pivet kim api doṣaviśeṣakāṃkṣī//
abhyāgamotsavabhiṣagvacanopadeśaiḥ kāmaṃ pibed amatilopakṛd aprakāśam[K.āprakāmam]/
dyūtaṃ vinendriyasukhāni hitāni yuktyā vijñasya[K.śūnyaṃ hi] jīvitaphalaṃ viṣayair vinā kim//
śaucācāravivarjitaḥ śava iva tyaktaḥ suhṛdbāndhavair
niśśaṅko nirapatrapo gataghṛṇaḥ kṛcchrād avāptāśanaḥ/
bandhur nāsya nibandhanaṃ na śapatho lokadvayaṃ nekṣyate
māyāvī kulapāṃśalaś ca kitavo doṣākaro[K.doṣārṇavo] niḥsukhaḥ//
daivajñamantrisuhṛdāptavacāṃsi rājā yo na ''driyen nijaviceṣṭitaduṣṭabuddhiḥ[K.driyet svamaticeṣṭitaduṣṭabuddhiḥ]/
so 'gremareṇa[K.sannāyakena] rahito 'ndha iva 'cireṇa hāsyatvam eti patito viṣaye ripūṇām//
medhāvī matimān adīnavacano dakṣaḥ kṣamāvān ṛjur
dharmātmāpy[K.dharmātmā tv] anasūyako laghukaraḥ ṣāḍguṇyavic chaktimān/
utsāhī pararandhravit kṛtadhṛtir vṛddhikṣayasthānavit
śūro na vyasanī smaraty upakṛtiṃ[K.upakṛtaṃ] vṛddhopasevī ca yaḥ//
parīkṣyakārī na vikasthanaś[K.vikatthanaś] ca dṛḍhapatijño 'tidṛḍhapahārī/
jitendriyaḥ syāj jitakopalobhanidrālasasthānaparigrahaś ca//
tyāgī vinītaḥ priyadarśanaś ca vyapetamohaḥ pratipattiyuktaḥ/
deśasya kālasya ca bhāgavijñaḥ[K.bhāgavid yaḥ] svayaṃ ca yaḥ syād vyavahāradarśī//
śabdārthavin nyāyāpaṭuḥ pragalbhaḥ saṃgrāmavidyākuśalo 'bhijātaḥ/
smitābhibhāṣī mitasatyavaktā daivānvito yasya[K.yaś ca] sa dhāma lakṣmyāḥ//
guṇaiḥ samastair api saṃprayuktā kanyeva yātrā viguṇāya dattā/
karoty akīrtiṃ sukhavittahāniṃ[K.sukhavittahīnāṃ] yātrāntarajñānajaḍasya[K.pātrāntarajñānajaḍasya] dātuḥ/
guṇānvitasyaiva guṇaṃ karoti yātrā śubharkṣagrahalagnayogāt/
vyarthā sadoṣasya guṇānvitā 'pi vīṇeva śabdāśrayavarjitasya//
yātrā viśuddhā 'pi samaṃ pravṛttā pātrānurūpāṇi phalāni dhatte/
jagaty udīrṇā 'pi hi kauśikasya bhā bhānavī naiva tamaḥ pramārṣṭi//
vicintya kāryāṇi niśāvasāne dviṣatsuhṛnmaṇḍalasaṃśritānām/
balārthadeśeṣu niyojitānāṃ samāśritānāṃ ca kṛtākṛtāni//
anādśritaḥ khyātaguṇaḥ paro 'pi śūro 'thavā sādhujanaḥ praśastaḥ/
sampūjanīyo janasaṃprahārtham mameti deśopagato vicintya//
saveṇubīṇāpaṇavasvanena gītena pūrvaṃ vyapanītanidraḥ/
śayyāṃ tyajet tūryaravāvasāne śṛṇvan giro maṅgalapāṭhakānām//
ajñātapūrvāṇi na dantakāṣṭhāny adyān na patraiś ca samanvitāni/
na cordhvaśuṣkāni[K.yugmaparvāṇi] na pāṭitāni na yugmaparvāṇi[K.cordhvaśuṣkāni] vinā tvacā ca//
udaṅmukhaḥ prāṅmukhasaṃsthito vā ṛjv abraṇaṃ tac ca vitastimātram/
adyān narendro viniyamya[K.vinigṛhyā] vācaṃ prakṣālya jahyāc ca śubhapradeśe[K.śucau pradeśe]//
abhimukhapatitaṃ praśāntadiksthaṃ śubham atiśobhanam ūrdhvasaṃsthitaṃ ca/
aśubhakaram ato 'nyathā pradiṣṭaṃ sthitapatitaṃ ca karoti miṣṭam[K.mṛṣṭam] annam//
praṇamya devāṃś ca gurūṃś[K.devāṇ svagurūṃś ca] pūrvaṃ datvā ca gāṃ vatsayutāṃ dvijāya/
dṛṣṭvā mukhaṃ sarpiṣi darpaṇe ca nakṣatram ādau śṛṇuyāt tithiṃ ca//
śrutvā tithiṃ bhagrahavāsaraṃ[K.bhaṃ grahavāsaraṃ] ca prāpnoti dharmārthayaśāṃsi saukhyam/
ārogyam āyur vijayaṃ sutāṃś ca duḥsvapnajātaṃ[K.duḥsvapnaghātaṃ] priyatāṃ ca loke//
dūrvebhadānāñjanatīrthatoyamṛdrocanāsarṣapapuṣpagandhān/
sitāmbaroṣṇīṣasuvaṇaratnāny āsevya kuryād bhiṣajāṃ vacāṃsi//
smitaprasannaprathamābhibhāṣitaiḥ prasādadṛṣṭyā karasaṃparigrahaiḥ/
yathābhirūpaṃ[K.yathānūpaṃ] hṛdayāny api dviṣāṃ prasādayan dharmasabhāṃ samāśrayet//
vinītaveṣābharaṇaḥ sadakṣiṇaṃ[K.vinītaveṣābharaṇaś ca dakṣiṇaṃ] kara[K.karaṃ] samudyamya vicakṣaṇānvitaḥ/
sukhopaviṣṭaḥ sthita eva vā nṛpaḥ samārimitro vyavahāradarśane//
kṣamānvito 'smīti vicintyam etad daṇḍyeṣu daṇḍakṣamaṇaṃ na dharmaḥ/
daṇḍaprabhoāvo hi sa durjanasya haste na yo jīvati sādhuvargaḥ//
sutarām abhivarddhate 'bhimāno nīcānāṃ kṣamayā 'nviteṣu yasmāt/
ata ugratareṇa te nivarttyā yena 'nye 'pi khalās tathā na bhūyaḥ//
yasmin gṛhītaḥ[K.gṛhīte] sadṛśāparādho mahājanas trāsam upaiti tasmin/
daṇḍo nipātyo manujeśvarena kālāntare 'nyad vyapadiśya kāryam//
dvirada iva madena viprayukto viṣarahito bhujago vyasiś ca kośaḥ/
paribhavam upayāti na 'parādhe yadi manujādhipatiḥ karoti daṇḍam//
ekasya tulyodarapāṇipādā daṇḍāt prabhītāḥ[K.daṇḍasya bhītāḥ] praṇamanti martyāḥ/
atyugradaṇḍād api codvijante daṇḍo 'parādhapratimaḥ śivāya//
duṣṭasya daṇḍaḥ sujanasya pūjā nyāyena kośasya ca saṃpravṛddhiḥ/
apakṣapāto 'rthiṣu rāṣṭrarakṣā pañcaiva yajñāḥ kathitā nṛpāṇām//
śrāntaś ca tasmin viniyujya sādhūn saṃgrāmavidyādivibhaktakālaḥ/
sarvāṇi kāryāṇi yathākrameṇa kuryān nṛpaḥ pratyaham ātmavāṃś ca//
rājñā kāryaṃ pañcame pañcame 'hni kṣaurarkṣe vā śmaśru bhasyodaye[K.tasyodaye] vā/
tyaktvā tārāḥ pañcasaptatripūrvā[K.saptapañcatripūrvā] yātrākāle naiva kāryaṃ na yuddhe//
ācārasthaḥ sāgarāntāṃ dharitrīṃ bhuṅkte dīrdhaṃ kālam utkhātaśatruḥ/
yatrā ''cāras tatra dharmasya vṛddhir dharmād bhogān dehabhede 'pi bhuṅkte//E36
Original text: Yogayātrā · Edition: Ramacandra Jha, Darabhanga, KMSG 23, 1986 with reference to Kern, Hendrick, ``Die Yogayatra des Varahamihira, Adhyaya 1--9'' Verspreide Geschriften, Vol. 1, pp.99--168, Hague, 1913 and Bhattotpala's commentary in the Brhatsamhita · Data entry Mizue Sugita · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0