યોગયાત્રા · અધ્યાય 2

રક્તાસિતાદ્યા હિ યથામ્બરસ્ય વર્ણાઃ સિતસ્યૈષ ભવન્તિ સમ્યક્।
વિલગ્નતિથ્યાદિગુણાસ્ તથૈવ વિશુદ્ધદોષસ્ય ભવન્તિ યાતુઃ॥

મદ્યાઙ્ગનાવાદિતનૃત્યગીતાન્ય્ અક્ષા વૃથાદ્યા[ક્.વૃથાટ્યા] મૃગયા દ્યુનિદ્રા।
પરોક્ષનિન્દેતિ ચ કામજાનિ દશૈવ વિન્દ્યાદ્[ક્.વિદ્યાદ્] વ્યસનાનિ પુંસામ્॥

વાક્પારુષ્યં દણ્ડપારુષ્યમ્ ઈર્ષ્યાં[ક્.ઈર્ષ્યા] દ્રોહો ઽસૂયા પૈશુનં સાહસઞ્ ચ।
અર્થસ્યોક્તં દૂષણં ચ ઽષ્ટસંખ્યઃ ક્રોધોદ્ભૂતો વર્ગ એષ પ્રદિષ્ટઃ।

મહદ્ ઇદમ્ અનયાનામ્ આસ્પદં મદ્યમ્ આહુસ્ તનુધનમતિસત્ત્વશ્રેયસાં કર્ષણાય।
સમુપહતમતિઃ સન્[ક્.સંસ્] તત્પ્રધાનેન્દ્રિયત્વાદ્ ગણયતિ ન હિ ભક્ષ્યાભક્ષ્યમ્ અન્યાનિ ચૈવમ્॥

પત્નીયત્ય્ અપિ માતરં મદવશાત્ પત્નીં ચ માત્રીયતિ
શ્વભ્રીયત્ય્ અપિ મન્દિરં શ્લથશિલં કૂપં ચ ગેહીયતિ।
સ્વલ્પં વાર્ય્ ઉદધીયતીશ્વરમ્ અપાં મોહાત્ સ્થલીયત્ય્ અપિ
મિત્રીયત્ય્ અપિ પાર્થિવં કિમ્ અપરં કુર્યાન્ ન યન્ મદ્યપઃ॥

ભૂયો ઽપિ દીવ્યતિ જિતો જયલિપ્સયૈવ પ્રાપ્નોતિ તચ્ ચ સવિશેષતરં કદાચિત્।
કૃત્વા ઽપ્રિયાણિ મદતઃ પરિતો ઽપ્ય્ અટન્તિ[ક્.પરિતપ્ય ચાન્તે] ભૂયઃ[ક્.ભૂપઃ] પિવેત્ કિમ્ અપિ દોષવિશેષકાંક્ષી॥

અભ્યાગમોત્સવભિષગ્વચનોપદેશૈઃ કામં પિબેદ્ અમતિલોપકૃદ્ અપ્રકાશમ્[ક્.આપ્રકામમ્]।
દ્યૂતં વિનેન્દ્રિયસુખાનિ હિતાનિ યુક્ત્યા વિજ્ઞસ્ય[ક્.શૂન્યં હિ] જીવિતફલં વિષયૈર્ વિના કિમ્॥

શૌચાચારવિવર્જિતઃ શવ ઇવ ત્યક્તઃ સુહૃદ્બાન્ધવૈર્
નિશ્શઙ્કો નિરપત્રપો ગતઘૃણઃ કૃચ્છ્રાદ્ અવાપ્તાશનઃ।
બન્ધુર્ નાસ્ય નિબન્ધનં ન શપથો લોકદ્વયં નેક્ષ્યતે
માયાવી કુલપાંશલશ્ ચ કિતવો દોષાકરો[ક્.દોષાર્ણવો] નિઃસુખઃ॥

દૈવજ્ઞમન્ત્રિસુહૃદાપ્તવચાંસિ રાજા યો ન ઽઽદ્રિયેન્ નિજવિચેષ્ટિતદુષ્ટબુદ્ધિઃ[ક્.દ્રિયેત્ સ્વમતિચેષ્ટિતદુષ્ટબુદ્ધિઃ]।
સો ઽગ્રેમરેણ[ક્.સન્નાયકેન] રહિતો ઽન્ધ ઇવ ઽચિરેણ હાસ્યત્વમ્ એતિ પતિતો વિષયે રિપૂણામ્॥

મેધાવી મતિમાન્ અદીનવચનો દક્ષઃ ક્ષમાવાન્ ઋજુર્
ધર્માત્માપ્ય્[ક્.ધર્માત્મા ત્વ્] અનસૂયકો લઘુકરઃ ષાડ્ગુણ્યવિચ્ છક્તિમાન્।
ઉત્સાહી પરરન્ધ્રવિત્ કૃતધૃતિર્ વૃદ્ધિક્ષયસ્થાનવિત્
શૂરો ન વ્યસની સ્મરત્ય્ ઉપકૃતિં[ક્.ઉપકૃતં] વૃદ્ધોપસેવી ચ યઃ॥

પરીક્ષ્યકારી ન વિકસ્થનશ્[ક્.વિકત્થનશ્] ચ દૃઢપતિજ્ઞો ઽતિદૃઢપહારી।
જિતેન્દ્રિયઃ સ્યાજ્ જિતકોપલોભનિદ્રાલસસ્થાનપરિગ્રહશ્ ચ॥

ત્યાગી વિનીતઃ પ્રિયદર્શનશ્ ચ વ્યપેતમોહઃ પ્રતિપત્તિયુક્તઃ।
દેશસ્ય કાલસ્ય ચ ભાગવિજ્ઞઃ[ક્.ભાગવિદ્ યઃ] સ્વયં ચ યઃ સ્યાદ્ વ્યવહારદર્શી॥

શબ્દાર્થવિન્ ન્યાયાપટુઃ પ્રગલ્ભઃ સંગ્રામવિદ્યાકુશલો ઽભિજાતઃ।
સ્મિતાભિભાષી મિતસત્યવક્તા દૈવાન્વિતો યસ્ય[ક્.યશ્ ચ] સ ધામ લક્ષ્મ્યાઃ॥

ગુણૈઃ સમસ્તૈર્ અપિ સંપ્રયુક્તા કન્યેવ યાત્રા વિગુણાય દત્તા।
કરોત્ય્ અકીર્તિં સુખવિત્તહાનિં[ક્.સુખવિત્તહીનાં] યાત્રાન્તરજ્ઞાનજડસ્ય[ક્.પાત્રાન્તરજ્ઞાનજડસ્ય] દાતુઃ।

ગુણાન્વિતસ્યૈવ ગુણં કરોતિ યાત્રા શુભર્ક્ષગ્રહલગ્નયોગાત્।
વ્યર્થા સદોષસ્ય ગુણાન્વિતા ઽપિ વીણેવ શબ્દાશ્રયવર્જિતસ્ય॥

યાત્રા વિશુદ્ધા ઽપિ સમં પ્રવૃત્તા પાત્રાનુરૂપાણિ ફલાનિ ધત્તે।
જગત્ય્ ઉદીર્ણા ઽપિ હિ કૌશિકસ્ય ભા ભાનવી નૈવ તમઃ પ્રમાર્ષ્ટિ॥

વિચિન્ત્ય કાર્યાણિ નિશાવસાને દ્વિષત્સુહૃન્મણ્ડલસંશ્રિતાનામ્।
બલાર્થદેશેષુ નિયોજિતાનાં સમાશ્રિતાનાં ચ કૃતાકૃતાનિ॥

અનાદ્શ્રિતઃ ખ્યાતગુણઃ પરો ઽપિ શૂરો ઽથવા સાધુજનઃ પ્રશસ્તઃ।
સમ્પૂજનીયો જનસંપ્રહાર્થમ્ મમેતિ દેશોપગતો વિચિન્ત્ય॥

સવેણુબીણાપણવસ્વનેન ગીતેન પૂર્વં વ્યપનીતનિદ્રઃ।
શય્યાં ત્યજેત્ તૂર્યરવાવસાને શૃણ્વન્ ગિરો મઙ્ગલપાઠકાનામ્॥

અજ્ઞાતપૂર્વાણિ ન દન્તકાષ્ઠાન્ય્ અદ્યાન્ ન પત્રૈશ્ ચ સમન્વિતાનિ।
ન ચોર્ધ્વશુષ્કાનિ[ક્.યુગ્મપર્વાણિ] ન પાટિતાનિ ન યુગ્મપર્વાણિ[ક્.ચોર્ધ્વશુષ્કાનિ] વિના ત્વચા ચ॥

ઉદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખસંસ્થિતો વા ઋજ્વ્ અબ્રણં તચ્ ચ વિતસ્તિમાત્રમ્।
અદ્યાન્ નરેન્દ્રો વિનિયમ્ય[ક્.વિનિગૃહ્યા] વાચં પ્રક્ષાલ્ય જહ્યાચ્ ચ શુભપ્રદેશે[ક્.શુચૌ પ્રદેશે]॥

અભિમુખપતિતં પ્રશાન્તદિક્સ્થં શુભમ્ અતિશોભનમ્ ઊર્ધ્વસંસ્થિતં ચ।
અશુભકરમ્ અતો ઽન્યથા પ્રદિષ્ટં સ્થિતપતિતં ચ કરોતિ મિષ્ટમ્[ક્.મૃષ્ટમ્] અન્નમ્॥

પ્રણમ્ય દેવાંશ્ ચ ગુરૂંશ્[ક્.દેવાણ્ સ્વગુરૂંશ્ ચ] પૂર્વં દત્વા ચ ગાં વત્સયુતાં દ્વિજાય।
દૃષ્ટ્વા મુખં સર્પિષિ દર્પણે ચ નક્ષત્રમ્ આદૌ શૃણુયાત્ તિથિં ચ॥

શ્રુત્વા તિથિં ભગ્રહવાસરં[ક્.ભં ગ્રહવાસરં] ચ પ્રાપ્નોતિ ધર્માર્થયશાંસિ સૌખ્યમ્।
આરોગ્યમ્ આયુર્ વિજયં સુતાંશ્ ચ દુઃસ્વપ્નજાતં[ક્.દુઃસ્વપ્નઘાતં] પ્રિયતાં ચ લોકે॥

દૂર્વેભદાનાઞ્જનતીર્થતોયમૃદ્રોચનાસર્ષપપુષ્પગન્ધાન્।
સિતામ્બરોષ્ણીષસુવણરત્નાન્ય્ આસેવ્ય કુર્યાદ્ ભિષજાં વચાંસિ॥

સ્મિતપ્રસન્નપ્રથમાભિભાષિતૈઃ પ્રસાદદૃષ્ટ્યા કરસંપરિગ્રહૈઃ।
યથાભિરૂપં[ક્.યથાનૂપં] હૃદયાન્ય્ અપિ દ્વિષાં પ્રસાદયન્ ધર્મસભાં સમાશ્રયેત્॥

વિનીતવેષાભરણઃ સદક્ષિણં[ક્.વિનીતવેષાભરણશ્ ચ દક્ષિણં] કર[ક્.કરં] સમુદ્યમ્ય વિચક્ષણાન્વિતઃ।
સુખોપવિષ્ટઃ સ્થિત એવ વા નૃપઃ સમારિમિત્રો વ્યવહારદર્શને॥

ક્ષમાન્વિતો ઽસ્મીતિ વિચિન્ત્યમ્ એતદ્ દણ્ડ્યેષુ દણ્ડક્ષમણં ન ધર્મઃ।
દણ્ડપ્રભોઆવો હિ સ દુર્જનસ્ય હસ્તે ન યો જીવતિ સાધુવર્ગઃ॥

સુતરામ્ અભિવર્દ્ધતે ઽભિમાનો નીચાનાં ક્ષમયા ઽન્વિતેષુ યસ્માત્।
અત ઉગ્રતરેણ તે નિવર્ત્ત્યા યેન ઽન્યે ઽપિ ખલાસ્ તથા ન ભૂયઃ॥

યસ્મિન્ ગૃહીતઃ[ક્.ગૃહીતે] સદૃશાપરાધો મહાજનસ્ ત્રાસમ્ ઉપૈતિ તસ્મિન્।
દણ્ડો નિપાત્યો મનુજેશ્વરેન કાલાન્તરે ઽન્યદ્ વ્યપદિશ્ય કાર્યમ્॥

દ્વિરદ ઇવ મદેન વિપ્રયુક્તો વિષરહિતો ભુજગો વ્યસિશ્ ચ કોશઃ।
પરિભવમ્ ઉપયાતિ ન ઽપરાધે યદિ મનુજાધિપતિઃ કરોતિ દણ્ડમ્॥

એકસ્ય તુલ્યોદરપાણિપાદા દણ્ડાત્ પ્રભીતાઃ[ક્.દણ્ડસ્ય ભીતાઃ] પ્રણમન્તિ મર્ત્યાઃ।
અત્યુગ્રદણ્ડાદ્ અપિ ચોદ્વિજન્તે દણ્ડો ઽપરાધપ્રતિમઃ શિવાય॥

દુષ્ટસ્ય દણ્ડઃ સુજનસ્ય પૂજા ન્યાયેન કોશસ્ય ચ સંપ્રવૃદ્ધિઃ।
અપક્ષપાતો ઽર્થિષુ રાષ્ટ્રરક્ષા પઞ્ચૈવ યજ્ઞાઃ કથિતા નૃપાણામ્॥

શ્રાન્તશ્ ચ તસ્મિન્ વિનિયુજ્ય સાધૂન્ સંગ્રામવિદ્યાદિવિભક્તકાલઃ।
સર્વાણિ કાર્યાણિ યથાક્રમેણ કુર્યાન્ નૃપઃ પ્રત્યહમ્ આત્મવાંશ્ ચ॥

રાજ્ઞા કાર્યં પઞ્ચમે પઞ્ચમે ઽહ્નિ ક્ષૌરર્ક્ષે વા શ્મશ્રુ ભસ્યોદયે[ક્.તસ્યોદયે] વા।
ત્યક્ત્વા તારાઃ પઞ્ચસપ્તત્રિપૂર્વા[ક્.સપ્તપઞ્ચત્રિપૂર્વા] યાત્રાકાલે નૈવ કાર્યં ન યુદ્ધે॥

આચારસ્થઃ સાગરાન્તાં ધરિત્રીં ભુઙ્ક્તે દીર્ધં કાલમ્ ઉત્ખાતશત્રુઃ।
યત્રા ઽઽચારસ્ તત્ર ધર્મસ્ય વૃદ્ધિર્ ધર્માદ્ ભોગાન્ દેહભેદે ઽપિ ભુઙ્ક્તે॥એ36