Yoga Vasistha · Chapter 6.99
navanavatitamaḥ sargaḥ
śrīrāma uvāca/
santi duḥkhakṣaye'smākaṃ śāstrasatsaṅgayuktayaḥ /
mantrauṣadhitapodānatīrthapuṇyāśramāśrayāḥ
kṛmikīṭapataṅgādyāstiryaksthāvarajātayaḥ /
kathaṃ sthitāḥ kimārambhāsteṣāṃ duḥkhakṣayaḥ katham
śrīvasiṣṭha uvāca /
sarvāṇyeveha bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca /
ātmocitāyāṃ sattāyāṃ viśrāntāni sthitānyalam
bhūtānāmaṇumātrāṇāmapyasmākamivaiṣaṇāḥ /
kiṃtvalpāsthā vayaṃ vighnāsteṣāṃ tvacalasaṃnibhāḥ
yathā virāṭ prayatate bālakhilyāstathaiva khe /
bālamuṣṭyalpakāye'pi paśyāhaṃkṛtijṛmbhitam
jāyante ca mriyante ca nirādhāre'mbare khagāḥ /
śūnyaikaviṣayāsteṣāṃ svāsthyaṃ na bhavati kṣaṇam
pipīlikāyāśceṣṭābhirgrāsāvāsātmabandhubhiḥ /
asmaddivasakalpo'pi na paryāptaḥ kṣaṇo yathā
trasareṇupramāṇātmā kṛmyaṇustimināmakaḥ /
gamane vyagratā tasya garuḍasyeva lakṣyate
ayaṃ sohamidaṃ tanma ityākalpitakalpanam /
jagadyathā nṛṇāṃ sphāraṃ tathaivoccairguṇaiḥ kṛmeḥ
deśakālakriyādravyavyagrayā jarjarīkṛtam /
kṣīyate vraṇakīṭānāmasmākamiva jīvitam
pādapāḥ kiṃcidunnidrā ghananidrāḥ khalūpalāḥ /
kṛmikīṭādayaḥ kārye naravatsvapnabodhinaḥ
śarīranāśa evaiṣāṃ sukhaṃ saṃprati duḥkhakṛt /
asmākamiva teṣāṃ tajjīvitaṃ tu sukhāyate
jano dvīpāntaraṃ yādṛgvikrītaḥ paripaśyati /
padārthajālaṃ paśyanti tādṛkpaśumṛgādayaḥ
asmākamiva saṃsārastiraścāṃ sukhaduḥkhadaḥ /
padārthapravibhāgena kevalaṃ te vivarjitāḥ
hṛdayātsukhaduḥkhābhyāṃ nāsāto raśanāguṇaiḥ /
paśavaḥ parikṛṣyante vikrītāḥ pāmarā api
suptānāṃ yādṛgasmākaṃ vedanaṃ spaṣṭasutvacām /
vṛkṣagulmāṅkurādīnāṃ tādṛguddāmavedanam
yādṛgasmākamītyarthakramasaṃsārapātinām /
padārthavedanaṃ tādṛktiraścāṃ bhrāntamabhramam
āhlādamātre saumyatvaṃ sukhataścendrakīṭayoḥ /
samaṃ vikalpavinmuktaṃ vikalpastvanatikramaḥ
rāgadveṣabhayāhāramaithunotthaṃ sukhāsukham /
tiraścāṃ janmamṛtyādikhedaḥ kaścinna bhidyate
ṛte padārthabhūtārthabhaviṣyadvastubodhataḥ /
śeṣaṃ babhrvahigomāyugajādīnāṃ nṛbhiḥ samam
nidrāmayānāṃ vṛkṣāṇāṃ svasattāmacalādayaḥ /
sthitā anubhavanto'nye cidākāśamakhaṇḍitam
āpīnanidrā vṛkṣādyāḥ svasattāsthāstathādrayaḥ /
jaṅgamāni cidākāśaṃ nāma kiṃcitkadācana
akhaṇḍacittā śailādisattā nidrā ca bhūruhām /
dvaitopalambhamuktatvātkhamevaikamato jagat
parijñātaṃ jagadyāvadaparijñānasaṃyutam /
na tvaṃ nāhaṃ na caivāstināstī na ca bhaviṣyati
yathāsthitaṃ sadaivedaṃ maunameva śilāghanam /
anādyantamavicchidramanidraṃ ca sanidrakam
pūrvaṃ sargādyathaivāsīttathaivaikaṃ samasthitam /
bhaviṣyatyadhunānantakālamevaṃ tathaiva ca
naivātmatā na paratā na jagattā na śūnyatā /
na maunatā na maunitvaṃ kiṃcinnehopapadyate
tvaṃ yathāsthitamevāsva yathāsthitamahaṃ sthitaḥ /
sukhāsukhe parākāśe śānte nehāsti kiṃcana
paramākāśatāṃ muktvā kiṃ svapnanagare vada /
vidyate kila tacchāntaṃ cidvyomācchamanāmayam
aparijñaptirevaikā tatra saṃbhramakāriṇī /
parijñātamidaṃ yāvadvidyate sāpi na kvacit
parijñāte jagatsvapne yāvatsatyaṃ na kiṃcana /
grahastadenaṃ prati kiṃ sneho vandhyāsute tu kaḥ
svapnakāle parijñāte jagatsvapnamaṇāvaṇau /
kimupādeyatā kāsthā prabodhe'sau na kiṃcana
yanna kiṃcitprabodho'sti nāprabodho'sti tatkvacit /
yastūpalambhastatkāle pūrvāvasthaiva sā tathā
vidyate vartamānatvaṃ bhaviṣyadbhūtatā tathā /
bodhābodhaśca no satyaṃ vastu śāntaṃ kilākhilam
yathormiṇormau nihate na kācitpayasāṃ kṣatiḥ /
tathā dehena nihate dehe nāsti citeḥ kṣatiḥ
citāvākāśa evāhaṃ deha ityupajāyate /
saṃvideva tato dehe naṣṭe kiṃ nāma naśyati
prabuddhasyaiva cidvyomnaḥ svapno jagaditi sthitam /
pṛthvyādirahitaṃ yasmāttasmātsvapnātmakaṃ jagat
sargādau pūrvacitsvapnājjātā pṛthvyādivastudhīḥ /
svapnārthe satyatābhrāntiḥ kalpanāmātrarūpiṇī
pūrvātpūrvatarasyāsya svapnasyāvayavasthitau /
satyevāsatyarūpāyāṃ pṛthvyādikalanā kṛtā
sā ca bhrāntistathā rūḍhā yathāsatyaiva satyatām /
paramāmāgatā tattu satyamatyantanirmalam
vastutastu yathābhūtaṃ cidbabrahmaivātataṃ sthitam /
na ca tatsaṃsthitaṃ kiṃcitsmartā'smartā kimātmakaḥ
evaṃ mātrāparijñānamevātra pratibodhakam /
atraiva tu parijñānaṃ kavāṭapravighāṭanam
pāriśeṣyānna pṛthvyādi kiṃcitsaṃbhavati kvacit /
yo draṣṭā yacca vā dṛśyaṃ vimalaṃ śivameva tat
mukure'ntaryathā bimbādvimbaṃ bhāti jagattathā /
cidvyomani svato bhātamabimbādeva bimbitam
mukure'ntaryathā bimbaṃ na dṛṣṭamapi kiṃcana /
tathā cidvyomagaṃ viśvaṃ na dṛṣṭamapi kiṃcana
labhyate yadvicāreṇa yatsakāraṇakaṃ sthitam /
tatsaccheṣaṃ tu bhāmātramabhūtaṃ satkathaṃ bhavet
bhavedbhramātmakamapi kiṃcidarthakriyākaram /
svapnāṅganāpi kurute satyāmarthakriyāṃ nṛṇām
yattadbhānaṃ tu sā cidbhā paramaṃ taccidambaram /
iti kvāhaṃ kva viśvaśrīḥ kva tvaṃ dṛśyadṛśaśca kāḥ
mṛtvā punarbhavanamasti kimaṅga naṣṭaṃ
mṛtvā na cedbhavanamasti tathāpi śāntiḥ /
vijñānadṛṣṭivaśato'styatha cedvimokṣa-
stanneha kiṃcidapi duḥkhamudārabuddheḥ
mūrkhasya yādṛśamidaṃ tu tadajña eva
jānātyasau na hi vayaṃ kila tatra tajjñāḥ /
matsyo hi yo mṛganadīsalile sa eva
jānāti taccapalavīcivivartanāni
antarbahistvamahamityapi caivamādi
sarvātmakaṃ tapati cinnabha ekameva /
śākhāśikhāviṭapapatraphalaikadehaḥ
saṃkalpavṛkṣa iva bodhakhamātrasāraḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe u० paramārthanirūpaṇaṃ nāma navanavatitamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0