યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.99

નવનવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ।
સન્તિ દુઃખક્ષયેઽસ્માકં શાસ્ત્રસત્સઙ્ગયુક્તયઃ ।
મન્ત્રૌષધિતપોદાનતીર્થપુણ્યાશ્રમાશ્રયાઃ

કૃમિકીટપતઙ્ગાદ્યાસ્તિર્યક્સ્થાવરજાતયઃ ।
કથં સ્થિતાઃ કિમારમ્ભાસ્તેષાં દુઃખક્ષયઃ કથમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સર્વાણ્યેવેહ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ।
આત્મોચિતાયાં સત્તાયાં વિશ્રાન્તાનિ સ્થિતાન્યલમ્

ભૂતાનામણુમાત્રાણામપ્યસ્માકમિવૈષણાઃ ।
કિંત્વલ્પાસ્થા વયં વિઘ્નાસ્તેષાં ત્વચલસંનિભાઃ

યથા વિરાટ્ પ્રયતતે બાલખિલ્યાસ્તથૈવ ખે ।
બાલમુષ્ટ્યલ્પકાયેઽપિ પશ્યાહંકૃતિજૃમ્ભિતમ્

જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ નિરાધારેઽમ્બરે ખગાઃ ।
શૂન્યૈકવિષયાસ્તેષાં સ્વાસ્થ્યં ન ભવતિ ક્ષણમ્

પિપીલિકાયાશ્ચેષ્ટાભિર્ગ્રાસાવાસાત્મબન્ધુભિઃ ।
અસ્મદ્દિવસકલ્પોઽપિ ન પર્યાપ્તઃ ક્ષણો યથા

ત્રસરેણુપ્રમાણાત્મા કૃમ્યણુસ્તિમિનામકઃ ।
ગમને વ્યગ્રતા તસ્ય ગરુડસ્યેવ લક્ષ્યતે

અયં સોહમિદં તન્મ ઇત્યાકલ્પિતકલ્પનમ્ ।
જગદ્યથા નૃણાં સ્ફારં તથૈવોચ્ચૈર્ગુણૈઃ કૃમેઃ

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યવ્યગ્રયા જર્જરીકૃતમ્ ।
ક્ષીયતે વ્રણકીટાનામસ્માકમિવ જીવિતમ્

પાદપાઃ કિંચિદુન્નિદ્રા ઘનનિદ્રાઃ ખલૂપલાઃ ।
કૃમિકીટાદયઃ કાર્યે નરવત્સ્વપ્નબોધિનઃ

શરીરનાશ એવૈષાં સુખં સંપ્રતિ દુઃખકૃત્ ।
અસ્માકમિવ તેષાં તજ્જીવિતં તુ સુખાયતે

જનો દ્વીપાન્તરં યાદૃગ્વિક્રીતઃ પરિપશ્યતિ ।
પદાર્થજાલં પશ્યન્તિ તાદૃક્પશુમૃગાદયઃ

અસ્માકમિવ સંસારસ્તિરશ્ચાં સુખદુઃખદઃ ।
પદાર્થપ્રવિભાગેન કેવલં તે વિવર્જિતાઃ

હૃદયાત્સુખદુઃખાભ્યાં નાસાતો રશનાગુણૈઃ ।
પશવઃ પરિકૃષ્યન્તે વિક્રીતાઃ પામરા અપિ

સુપ્તાનાં યાદૃગસ્માકં વેદનં સ્પષ્ટસુત્વચામ્ ।
વૃક્ષગુલ્માઙ્કુરાદીનાં તાદૃગુદ્દામવેદનમ્

યાદૃગસ્માકમીત્યર્થક્રમસંસારપાતિનામ્ ।
પદાર્થવેદનં તાદૃક્તિરશ્ચાં ભ્રાન્તમભ્રમમ્

આહ્લાદમાત્રે સૌમ્યત્વં સુખતશ્ચેન્દ્રકીટયોઃ ।
સમં વિકલ્પવિન્મુક્તં વિકલ્પસ્ત્વનતિક્રમઃ

રાગદ્વેષભયાહારમૈથુનોત્થં સુખાસુખમ્ ।
તિરશ્ચાં જન્મમૃત્યાદિખેદઃ કશ્ચિન્ન ભિદ્યતે

ઋતે પદાર્થભૂતાર્થભવિષ્યદ્વસ્તુબોધતઃ ।
શેષં બભ્ર્વહિગોમાયુગજાદીનાં નૃભિઃ સમમ્

નિદ્રામયાનાં વૃક્ષાણાં સ્વસત્તામચલાદયઃ ।
સ્થિતા અનુભવન્તોઽન્યે ચિદાકાશમખણ્ડિતમ્

આપીનનિદ્રા વૃક્ષાદ્યાઃ સ્વસત્તાસ્થાસ્તથાદ્રયઃ ।
જઙ્ગમાનિ ચિદાકાશં નામ કિંચિત્કદાચન

અખણ્ડચિત્તા શૈલાદિસત્તા નિદ્રા ચ ભૂરુહામ્ ।
દ્વૈતોપલમ્ભમુક્તત્વાત્ખમેવૈકમતો જગત્

પરિજ્ઞાતં જગદ્યાવદપરિજ્ઞાનસંયુતમ્ ।
ન ત્વં નાહં ન ચૈવાસ્તિનાસ્તી ન ચ ભવિષ્યતિ

યથાસ્થિતં સદૈવેદં મૌનમેવ શિલાઘનમ્ ।
અનાદ્યન્તમવિચ્છિદ્રમનિદ્રં ચ સનિદ્રકમ્

પૂર્વં સર્ગાદ્યથૈવાસીત્તથૈવૈકં સમસ્થિતમ્ ।
ભવિષ્યત્યધુનાનન્તકાલમેવં તથૈવ ચ

નૈવાત્મતા ન પરતા ન જગત્તા ન શૂન્યતા ।
ન મૌનતા ન મૌનિત્વં કિંચિન્નેહોપપદ્યતે

ત્વં યથાસ્થિતમેવાસ્વ યથાસ્થિતમહં સ્થિતઃ ।
સુખાસુખે પરાકાશે શાન્તે નેહાસ્તિ કિંચન

પરમાકાશતાં મુક્ત્વા કિં સ્વપ્નનગરે વદ ।
વિદ્યતે કિલ તચ્છાન્તં ચિદ્વ્યોમાચ્છમનામયમ્

અપરિજ્ઞપ્તિરેવૈકા તત્ર સંભ્રમકારિણી ।
પરિજ્ઞાતમિદં યાવદ્વિદ્યતે સાપિ ન ક્વચિત્

પરિજ્ઞાતે જગત્સ્વપ્ને યાવત્સત્યં ન કિંચન ।
ગ્રહસ્તદેનં પ્રતિ કિં સ્નેહો વન્ધ્યાસુતે તુ કઃ

સ્વપ્નકાલે પરિજ્ઞાતે જગત્સ્વપ્નમણાવણૌ ।
કિમુપાદેયતા કાસ્થા પ્રબોધેઽસૌ ન કિંચન

યન્ન કિંચિત્પ્રબોધોઽસ્તિ નાપ્રબોધોઽસ્તિ તત્ક્વચિત્ ।
યસ્તૂપલમ્ભસ્તત્કાલે પૂર્વાવસ્થૈવ સા તથા

વિદ્યતે વર્તમાનત્વં ભવિષ્યદ્ભૂતતા તથા ।
બોધાબોધશ્ચ નો સત્યં વસ્તુ શાન્તં કિલાખિલમ્

યથોર્મિણોર્મૌ નિહતે ન કાચિત્પયસાં ક્ષતિઃ ।
તથા દેહેન નિહતે દેહે નાસ્તિ ચિતેઃ ક્ષતિઃ

ચિતાવાકાશ એવાહં દેહ ઇત્યુપજાયતે ।
સંવિદેવ તતો દેહે નષ્ટે કિં નામ નશ્યતિ

પ્રબુદ્ધસ્યૈવ ચિદ્વ્યોમ્નઃ સ્વપ્નો જગદિતિ સ્થિતમ્ ।
પૃથ્વ્યાદિરહિતં યસ્માત્તસ્માત્સ્વપ્નાત્મકં જગત્

સર્ગાદૌ પૂર્વચિત્સ્વપ્નાજ્જાતા પૃથ્વ્યાદિવસ્તુધીઃ ।
સ્વપ્નાર્થે સત્યતાભ્રાન્તિઃ કલ્પનામાત્રરૂપિણી

પૂર્વાત્પૂર્વતરસ્યાસ્ય સ્વપ્નસ્યાવયવસ્થિતૌ ।
સત્યેવાસત્યરૂપાયાં પૃથ્વ્યાદિકલના કૃતા

સા ચ ભ્રાન્તિસ્તથા રૂઢા યથાસત્યૈવ સત્યતામ્ ।
પરમામાગતા તત્તુ સત્યમત્યન્તનિર્મલમ્

વસ્તુતસ્તુ યથાભૂતં ચિદ્બબ્રહ્મૈવાતતં સ્થિતમ્ ।
ન ચ તત્સંસ્થિતં કિંચિત્સ્મર્તાઽસ્મર્તા કિમાત્મકઃ

એવં માત્રાપરિજ્ઞાનમેવાત્ર પ્રતિબોધકમ્ ।
અત્રૈવ તુ પરિજ્ઞાનં કવાટપ્રવિઘાટનમ્

પારિશેષ્યાન્ન પૃથ્વ્યાદિ કિંચિત્સંભવતિ ક્વચિત્ ।
યો દ્રષ્ટા યચ્ચ વા દૃશ્યં વિમલં શિવમેવ તત્

મુકુરેઽન્તર્યથા બિમ્બાદ્વિમ્બં ભાતિ જગત્તથા ।
ચિદ્વ્યોમનિ સ્વતો ભાતમબિમ્બાદેવ બિમ્બિતમ્

મુકુરેઽન્તર્યથા બિમ્બં ન દૃષ્ટમપિ કિંચન ।
તથા ચિદ્વ્યોમગં વિશ્વં ન દૃષ્ટમપિ કિંચન

લભ્યતે યદ્વિચારેણ યત્સકારણકં સ્થિતમ્ ।
તત્સચ્છેષં તુ ભામાત્રમભૂતં સત્કથં ભવેત્

ભવેદ્ભ્રમાત્મકમપિ કિંચિદર્થક્રિયાકરમ્ ।
સ્વપ્નાઙ્ગનાપિ કુરુતે સત્યામર્થક્રિયાં નૃણામ્

યત્તદ્ભાનં તુ સા ચિદ્ભા પરમં તચ્ચિદમ્બરમ્ ।
ઇતિ ક્વાહં ક્વ વિશ્વશ્રીઃ ક્વ ત્વં દૃશ્યદૃશશ્ચ કાઃ

મૃત્વા પુનર્ભવનમસ્તિ કિમઙ્ગ નષ્ટં
મૃત્વા ન ચેદ્ભવનમસ્તિ તથાપિ શાન્તિઃ ।
વિજ્ઞાનદૃષ્ટિવશતોઽસ્ત્યથ ચેદ્વિમોક્ષ-
સ્તન્નેહ કિંચિદપિ દુઃખમુદારબુદ્ધેઃ

મૂર્ખસ્ય યાદૃશમિદં તુ તદજ્ઞ એવ
જાનાત્યસૌ ન હિ વયં કિલ તત્ર તજ્જ્ઞાઃ ।
મત્સ્યો હિ યો મૃગનદીસલિલે સ એવ
જાનાતિ તચ્ચપલવીચિવિવર્તનાનિ

અન્તર્બહિસ્ત્વમહમિત્યપિ ચૈવમાદિ
સર્વાત્મકં તપતિ ચિન્નભ એકમેવ ।
શાખાશિખાવિટપપત્રફલૈકદેહઃ
સંકલ્પવૃક્ષ ઇવ બોધખમાત્રસારઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પરમાર્થનિરૂપણં નામ નવનવતિતમઃ સર્ગઃ