યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.97

સપ્તનવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સંવિન્મયત્વાજ્જગતઃ સ્વપ્નસ્ય પરમાત્મનઃ ।
બ્રહ્માકાશતયા સર્વં બ્રહ્મૈવેત્યનુભૂયતે

ભ્રમસ્ય ચાતિદૃશ્યત્વાદદૃશ્યત્વાન્મહાચિતેઃ ।
મદશક્તિવદાત્મેતિ સત્યતાસ્યાપિ યુજ્યતે

અસત્ત્વાદ્દૃશ્યવિશ્રાન્તેરલભ્યત્વાન્મહાચિતેઃ ।
ઉપલબ્ધુરભાવાચ્ચ શૂન્યનામ્નીવ સત્યપિ

ચિન્માત્રં પુરુષોઽકર્તા સમેત્યવ્યક્તતો જગત્ ।
એવંદૃષ્ટેઃ સત્યમેતદેવમર્થાનુભૂતિતઃ

વિવર્તો બ્રહ્મણો દૃશ્યમિત્યેવંવાદિનોઽપિ સત્ ।
મતમેવંસ્વરૂપાણામર્થાનામનુભૂતિતઃ

પરમાણુસમૂહાત્મ જગદિત્યપિ સત્યતઃ ।
સંવેદ્યતે યથા યદ્યત્તત્તથૈવાનુભૂતિતઃ

યથા દૃષ્ટં તથૈવેદમિહ લોકે પરત્ર ચ ।
નાસન્ન સદિતિ પ્રૌઢા સત્યમાધ્યાત્મિકી ગતિઃ

બાહ્યમેવાસ્તિ નાસ્ત્યન્યદિત્યન્યે સત્યવાદિનઃ ।
સ્વાત્મન્યક્ષગણાતીતં પ્રાપ્નુવન્તિ ન તે યતઃ

અનારતવિપર્યાસદર્શનાત્ક્ષણભઙ્ગધીઃ ।
યુક્તૈવ તદ્વિદામાદ્યં સર્વશક્તિ હિ તત્પદમ્

કલવિઙ્કઘટન્યાયો ધર્મ ઇત્યપિ તદ્વિદામ્ ।
તથાત્મસિદ્ધેર્મ્લેચ્છાનાં તદ્દેશેષુ ન દુષ્યતિ

સમાઃ સન્તશ્ચ વિપ્રાગ્નિવિષામૃતમૃતિષ્વપિ ।
ભાન્ત્યેવં તદ્વિદાં સર્વમિદં સર્વાત્મકં યતઃ

સ્વભાવસિદ્ધમેવેદં યુક્તમિત્યેવ તદ્વિદામ્ ।
અન્વિષ્ટા યાતિ નો પ્રાપ્તિં બુદ્ધિમત્સર્વકર્તૃતા

એકઃ સર્વત્ર કર્તેતિ સત્યં તન્મયચેતસામ્ ।
સોઽયં નિશ્ચયવાન્સોઽત્ર તદાપ્નોતીત્યબાધિતમ્

અયં લોકઃ પરશ્ચાસ્તિ સ્નાનાગ્ન્યાદિ ચ નેતરત્ ।
એતદેતાદૃશં સત્યં વિદ્ધિ ભાવિતભાવનમ્

અશેષં શૂન્યમેવેતિ બૌદ્ધાનામેતદેવ સત્ ।
લભ્યતે તદ્વિચારેણ યત્ર કિંચન નૈવ હિ

ચિતિશ્ચિન્તામણિરિવ કલ્પદ્રુમ ઇવેપ્સિતમ્ ।
આશુ સંપાદયત્યન્તરાત્મનાત્મનિ ખાત્મિકા

નેદં શૂન્યં ન ચાશૂન્યમિત્યવસ્તુ ન તદ્વિદામ્ ।
સર્વશક્તિર્હિ સા શક્તિર્ન તદ્વિદ્યત એવ તત્

તસ્માત્સ્વનિશ્ચયે યસ્મિન્યઃ સ્થિતઃ સ તથા તતઃ ।
અવશ્યં ફલમાપ્નોતિ ન ચેદ્બાલ્યાન્નિવર્તતે

વિચાર્ય પણ્ડિતૈઃ સાર્ધં શ્રેષ્ઠવસ્તુનિ ધીમતા ।
સ રૂઢો નિશ્ચયો ગ્રાહ્યો નેતરત્ર યથા તથા

સંભવત્યુત્તમપ્રજ્ઞઃ શાસ્ત્રતો વ્યવહારતઃ ।
યો યત્ર નામ તત્રાસૌ પણ્ડિતસ્તં સમાશ્રયેત્

સતાં વિવદમાનાનાં સચ્છાસ્ત્રવ્યવહારિણામ્ ।
યઃ સમાહ્લાદકોઽનિન્દ્યઃ સ શ્રેષ્ઠસ્તં સમાશ્રયેત્

સર્વ એવાનિશં શ્રેયો ધાવન્તિ પ્રાણિનો બલાત્ ।
પરિનિમ્નં પયાંસીવ તદ્વિચાર્ય સમાશ્રયેત્

કલ્લોલૈરુહ્યમાનાનાં નૃણાં સંસારસાગરે ।
અજ્ઞાતા દિવસા યાન્તિ તૃણાનામિવ બિન્દવઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
જગત્પૂર્વં લતેવાપિ વિશ્રાન્તા વિતતે પદે ।
પૂર્વાપરવિચારેણ કે પરાભાવદર્શિનઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જાતૌ જાતૌ કતિપયે વ્યપદેશ્યા ભવન્તિ તે ।
યેષાં યાન્તિ પ્રકાશેન દિવસા ભાસ્વતામિવ

અધશ્ચોર્ધ્વં ચ ધાવન્તશ્ચક્રાવર્તવિવર્તનૈઃ ।
સર્વે તૃણવદુહ્યન્તે મૂઢા મોહભવામ્બુધૌ

નષ્ટાત્મસ્થિતયો ભોગવહ્નિષુ પ્રજ્વલન્ત્યલમ્ ।
દેવા દિવિ દવેનાદ્રૌ દહ્યમાના દ્રુમા ઇવ

પાતિતા મદસંપન્ના દાનવા દાનવારિભિઃ ।
ગજા ઇવ નિરાલાના ઘોરે નારાયણાવટે

ન ગન્ધમપિ ગન્ધર્વા દર્શયન્તિ વિવેકજમ્ ।
ગીતપીતપરામર્શાઃ સરન્તિ હરિણા ઇવ

વિદ્યાધરાશ્ચ વિદ્યાનામાધારત્વેન મોહિતાઃ ।
સ્ફુરિતાનામુદારાણામપિ કુર્વન્તિ નાદરમ્

યક્ષા વિક્ષોભિતભુવો દક્ષતામક્ષતા ઇવ ।
દર્શયન્ત્યસહાયેષુ બાલવૃદ્ધાતુરેષુ ચ

દન્તિનામિવ મત્તાનાં રંહસા હરિણારિણા ।
કૃતઃ કરિષ્યસિ ત્વં ચ રાક્ષસાનાં પરિક્ષયમ્

ભૃશં પિશાચાઃ પશ્યન્તિ ભૂતભોજનચિન્તયા ।
ધૂમાન્ધકારાનિલયા જ્વાલયાહુતયો યથા

નાગજાલમૃણાલાનિ મગ્નાનિ ધરણીતલે ।
નગાનામિવ મૂલાનિ જડાનીવ સ્થિતાન્યલમ્

વિવરં શરણં યેષાં કીટાનામિવ ભૂતલે ।
તેષામસુરબાલાનાં વિવેકેષુ કથૈવ કા

અલ્પમાત્રકણાર્થેન સંચરન્તિ દિવાનિશમ્ ।
પિપીલિકાસધર્માણઃ પ્રાયેણ પુરુષા અપિ

સર્વાસાં ભૂતજાતીનાં વ્યગ્રાણાં વ્યર્થદીર્ઘયા ।
ક્ષીબાણામિવ ગચ્છન્તિ દિવસાનિ દુરીહયા

ન કંચિત્સંસ્પૃશત્યન્તર્વિવેકો વિમલો જનમ્ ।
જલેઽગાધે નિપતિતં નિમજ્જન્તં રજો યથા

નીયન્તે નિયમાધૂતા માનવા માનવાયુભિઃ ।
કામ્પિકૈઃ સ્ફુટતાપૂતાઃ કિરારુનિકરા ઇવ

પાનભોજનજમ્બાલે ગહને યોગિનીગણાઃ ।
દુર્ગન્ધપલ્વલોદ્ગારે પતિતાઃ પામરા ઇવ

કેવલં યમચન્દ્રેન્દ્રરુદ્રાર્કવરુણાનિલાઃ ।
જીવન્મુક્તા હરિબ્રહ્મગુરુશુક્રાનલાદયઃ

પ્રજાપતીનાં સપ્તર્ષિદક્ષાદ્યાઃ કશ્યપાદયઃ ।
નારદાદ્યાઃ કુમારાદ્યાઃ સનકાદ્યાઃ સુરાત્મજાઃ

દાનવાનાં હિરણ્યાક્ષબલિપ્રહ્લાદશમ્બરાઃ ।
મયવૃત્રાન્ધનમુચિકેશિપુત્રમુરાદયઃ

બિભીષણાદ્યા રક્ષસ્સુ પ્રહસ્તેન્દ્રજિદાદયઃ ।
શેષતક્ષકકર્કોટમહાપદ્માદયોઽહિષુ

બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રલોકેષુ વાસ્તવ્યા મુક્તદેહિનઃ ।
મુક્તસ્વભાવાસ્તુષિતાઃ સિદ્ધાઃ સાધ્યાશ્ચ કેચન

માનુષેષુ ચ રાજાનો મુનયો બ્રાહ્મણોત્તમાઃ ।
જીવન્મુક્તાઃ સંભવન્તિ વિરલાસ્તુ રઘૂદ્વહ

ભૂતાનિ સન્તિ સકલાનિ બહૂનિ દિક્ષુ
બોધાન્વિતાનિ વિરલાનિ ભવન્તિ કિંતુ ।
વૃક્ષા ભવન્તિ ફલપલ્લવજાલયુક્તાઃ
કલ્પદ્રુમાસ્તુ વિરલાઃ ખલુ સંભવન્તિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ વિવેકિવિરલત્વવર્ણનં નામ સપ્તનવતિતમઃ સર્ગઃ