યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.96

ષણ્ણવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પાષાણાખ્યાનમેતત્તે કથિતં કાર્યકોવિદ ।
અનયેમાઃ સ્ફુરદ્દૃષ્ટ્યા સૃષ્ટયો નભસિ સ્થિતાઃ

ન ચ સ્થિતં કિંચનાપિ ક્વચનાપિ કદાચન ।
સ્થિતં બ્રહ્મઘને બ્રહ્મ યથાસ્થિતમખણ્ડિતમ્

બ્રહ્મ ચિન્માત્રકં વિદ્ધિ તદ્યથા સ્વપ્નદૃષ્ટિષુ ।
પુરં ભવન્નિજાદ્રૂપાન્ન કદાચન ભિદ્યતે

સ્વયંભૂત્વસમાપત્તૌ તથા દૃશ્યવ્યવસ્થિતૌ ।
સ્વરૂપમજહત્ત્વેવ ચિદાકાશમજં સ્થિતમ્

ન સ્વયંભૂર્ન ચ જગન્ન સ્વપ્નપુરમસ્ત્યલમ્ ।
સ્થિતં સંવિન્મહાદૃષ્ટ્યા બ્રહ્મ ચિન્માત્રમેતયા

યથા પુરં ભવત્સ્વપ્ને ચિદ્રૂપં સ્વાત્મનિ સ્થિતમ્ ।
અખણ્ડમેવમાસૃષ્ટેરામહાપ્રલયસ્થિતેઃ

હેમહેમાશ્મનોઃ સ્વપ્નપુરચેતનયોર્યથા ।
ભેદો ન સંભવત્યેવ ન ભેદશ્ચિતિસર્ગયોઃ

ચિતિરેકાસ્તિ નો સર્ગો હેમાસ્તિ ન તદૂર્મિકા ।
સ્વપ્નાચલે ચિદેવાસ્તિ ન તુ કાચન શૈલતા

ચિદેવ શૈલવદ્ભાતિ યથા સ્વપ્ને નિરામયા ।
તથા બ્રહ્મ નિરાકારં સર્ગવદ્ભાતિ નેતરત્

ચિન્માત્રમિદમાકાશમનન્તમજમવ્યયમ્ ।
મહાકલ્પસહસ્રેષુ નોદેતિ ન ચ શામ્યતિ

ચિદાકાશો હિ પુરુષશ્ચિદાકાશો ભવાનયમ્ ।
ચિદાકાશોઽહમજરશ્ચિદાકાશો જગત્ત્રયમ્

ચિદાકાશં વર્જયિત્વા શવમેવ શરીરકમ્ ।
અચ્છેદ્યોઽસાવદાહ્યોઽસૌ ચિદાકાશો ન શામ્યતિ

અતો ન કિંચિન્મ્રિયતે ન ચ કિંચન જાયતે ।
ચિત્ત્વાત્તતશ્ચિત્કચનં જગદિત્યનુભૂયતે

ચિન્માત્રપુરુષો જન્તુર્મ્રિયતે યદિ નામ વા ।
તતો મરિષ્યત્તત્પુત્રો નિઃસંદેહં પિતુર્મૃતૌ

એકસ્મિન્પ્રમૃતે જન્તાવમરિષ્યંસ્તુ સર્વદા ।
સર્વ એવ જનાઃ શૂન્યમભવિષ્યન્મહીતલમ્

ન ચાદ્યાપિ મૃતં રામ ચિન્માત્રં કસ્યચિત્ક્વચિત્ ।
ન ચ શૂન્યા સ્થિતા ભૂમિસ્તસ્માચ્ચિત્પુરુષોઽક્ષયઃ

એકં ચિન્માત્રમેવાહં ન શરીરાદયો મમ ।
ઇતિ સત્યનુસંધાને ક્વ જન્મમરણાદયઃ

અહં ચિન્માત્રમમલમિત્યાત્માનુભવં સ્વયમ્ ।
અપહન્ત્યાત્મહન્તારો નિમજ્જન્ત્યાપદર્ણવે

ચિદહં ગગનાદચ્છા નિત્યાનન્તા નિરામયા ।
કિં જીવિતં મે કિં વાપિ મરણં વા સુખાસુખે

વ્યોમાત્મચેતનમહં કે શરીરાદયો મમ ।
ઇત્યાત્મહાપહ્નુતેઽન્તર્યોઽનુભૂતં ધિગસ્તુ તમ્

ચિદાકાશમહં સ્વચ્છમનુભૂતિરિતિ સ્ફુટા ।
યસ્યાસ્તમાગતા મૂઢં તં જીવન્તં શવં વિદુઃ

અહં વેદનમાત્રાત્મા કાનિ દેહેન્દ્રિયાણિ મે ।
લબ્ધાત્માનમિતિ સ્વચ્છં પ્રવિલુમ્પન્તિ નાપદઃ

ચિન્માત્રં શુદ્ધમાત્માનં યોઽવલમ્બ્ય સ્થિરઃ સ્થિતઃ ।
નાધયસ્તં વિલુમ્પન્તિ મહોપલમિવેષવઃ

ચિત્ત્વં સ્વભાવં વિસ્મૃત્ય બદ્ધાસ્થા યે શરીરકે ।
તૈઃ સુવર્ણં પરિત્યજ્ય ગૃહીતં ભસ્મ વસ્તુતઃ

બલં બુદ્ધિશ્ચ તેજશ્ચ દેહોઽહમિતિ ભાવનાત્ ।
નશ્યત્યુદેત્યેતદેવ ચિદેવાહમિતિ સ્થિતેઃ

ચિદાકાશમહં શુદ્ધં કે મે મરણજન્મની ।
એવં સ્થિતે સ્યુઃ કિંનિષ્ઠા લોભમોહમદાદયઃ

ચિદાકાશાદૃતે દેહાન્યોઽન્યત્સારમવાપ્નુયાત્ ।
તસ્મૈ તદ્યુજ્યતે વક્તું સન્તિ લોભાદયસ્ત્વિતિ

ન ચ્છિદ્યે ન ચ દહ્યેઽહં ચિન્માત્રં વજ્રવચ્ચિતિ ।
ન દેહી નિશ્ચયો યસ્ય તં પ્રત્યન્તકરસ્તૃણમ્

અહો નુ મુગ્ધતા જ્ઞાનદૃષ્ટીનાં યદ્વિદન્ત્યલમ્ ।
શરીરશકલાભાવે નશ્યામ ઇતિ મોહિતાઃ

અહં ચિન્નભ એવેતિ સત્યે ભાવે સ્થિરે સતિ ।
વજ્રપાતયુગાન્તાગ્નિદાહાઃ પુષ્પોત્કરોપમાઃ

ચિન્માત્રમમરં નાહં યન્નશ્યામીતિ રોદિતિ ।
અનષ્ટ એવ તદ્દેહો જાતાપૂર્વા ખરોલિકા

ઇદં ચેતનમેવાહં નાહં દેહાદિદૃષ્ટયઃ ।
ઇતિ નિશ્ચયવાન્યોઽન્તર્ન સ મુહ્યતિ કર્હિચિત્

અહં ચેતનમાકાશો નાશો મે નોપપદ્યતે ।
ચેતનેન જગત્પૂર્ણં કેવ સંદેહિતાત્ર વઃ

ચેતનં વર્જયિત્વાન્યત્કિંચિદ્યૂયં જના યદિ ।
યદુચ્યતાં મહામૂઢાઃ સ્વાત્મા કિમપલપ્યતે

તચ્ચેતનં ચેન્મ્રિયતે તજ્જનાઃ પ્રત્યહં મૃતાઃ ।
બ્રૂત કિં ન મૃતા યૂયં તન્મૃતં કિલ ચેતનમ્

તસ્માન્ન મ્રિયતે કિંચિન્ન ચ જીવતિ કિંચન ।
જીવામીતિ મૃતોઽસ્મીતિ ચિચ્ચેતતિ ન નશ્યતિ

ચિચ્ચેતતિ યથા વા યત્તત્તથા સાશુ પશ્યતિ ।
આબાલમેષોઽનુભવો ન ક્વચિત્સા ચ નશ્યતિ

પરિપશ્યતિ સંસારં પરિપશ્યતિ મુક્તતામ્ ।
સુખદુઃખાનિ જાનાતિ સ્વરૂપાત્તન્ન ભિદ્યતે

અપરિજ્ઞાતદેહાત્તુ ધત્તે મોહાભિધાં સ્વયમ્ ।
પરિજ્ઞાતસ્વરૂપાત્તુ ધત્તે મોક્ષાભિધાં સ્વયમ્

નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ ન કદાચન કિંચન ।
સર્વમેવ ચ ચિન્માત્રમાકાશવિશદં યતઃ

ન તદસ્તિ ન યત્સત્યં ન તદસ્તિ ન યન્મૃષા ।
યદ્યથા યેન નિર્ણીતં તત્તથા તં પ્રતિ સ્થિતમ્

યદ્યદ્યથા જગતિ ચેતતિ ચેતનાત્મા
તત્તત્તથાનુભવતીત્યનુભૂતિસિદ્ધમ્ ।
દૃષ્ટં વિષામૃતદૃશેવ પદાર્થજાતં
નાતોસ્તિ સંવિદવિધેયમિતિપ્રસિદ્ધમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ અમરત્વપ્રતિપાદનં નામ ષણ્ણવતિતમઃ સર્ગઃ