Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Verses 6.94-2

6.94-2.94

caturnavatitamaḥ sargaḥ

6.94-2.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ vadati vai kumbhe cittatyāgaṃ muhurmuhuḥ /
antarvicārayansaumyo rājā vacanamabravīt

6.94-2.2

śikhidhvaja uvāca /
hṛdayākāśavihago hṛdayadrumamarkaṭaḥ /
bhūyobhūyo nirastaṃ hi samabhyetyeva me manaḥ

6.94-2.3

jānāmi caitadādātuṃ matsyaṃ jāla ivākulam /
tyāgamasya na jānāmi cittaṃ dravya ivottama

6.94-2.4

cittasyādau svarūpaṃ me yathāvadbhagavanvada /
tataścittaparityāgaṃ yathāvadvada me prabho

6.94-2.5

kumbha uvāca /
vāsanaiva mahārāja svarūpaṃ viddhi cetasaḥ /
cittaśabdastu paryāyo vāsanāyā udāhṛtaḥ

6.94-2.6

tyāgastasyātisukaraḥ susādhyaḥ spandanādapi /
rājyādapyadhikānandaḥ kusumādapi sundaraḥ

6.94-2.7

mūrkhasya tu manastyāgo nūnaṃ duḥsādhyatāṃ gataḥ /
pāmarasyeva sāmrājyaṃ tṛṇasyeva sumerutā

6.94-2.8

śikhidhvaja uvāca /
svarūpaṃ vedmi cittasya vāsanāmayamākulam /
tyāgaḥ sa manye duḥsādhyo vajranirgilanādapi

6.94-2.9

saṃsṛtyāmodapuṣpasya duḥkhadāhānalasya ca /
jagadabjamṛṇālasya mohamārutakhasya ca

6.94-2.10

śarīrayantravāhasya dṛtpadmabhramarasya ca /
ayatnāccetasastyāgo yathā bhavati tadvada

6.94-2.11

kumbha uvāca /
sarvanāśo'sya yaḥ sādho cetasaḥ saṃsṛtikṣayaḥ /
sa eva cittasaṃtyāga ityuktaṃ dīrghadarśibhiḥ

6.94-2.12

śikhidhvaja uvāca /
cittatyāgādahaṃ manye cittanāśaḥ susiddhaye /
abhāvaḥ śataśo vyādheḥ kathamasyānubhūyate

6.94-2.13

kumbha uvāca /
ahaṃbījaścittadrumaḥ saśākhāphalapallavaḥ /
unmūlaya samūlaṃ tamākāśahṛdayo bhava

6.94-2.15

śikhidhvaja uvāca /
cetasaḥ kiṃ mune mūlaṃ ko'kuṃraḥ ko'sya saṃbhavaḥ /
kāḥśāstrāḥkeca vā skandhāḥ kathamunmūlyate ca saḥ //
kumbha uvāca /
ahamarthodayo yo'yaṃ sa cittāvedanātmakaḥ /
etaccittadrumasyāsya viddhi bījaṃ mahāmate

6.94-2.16

paramātmapadaṃ kṣetraṃ kṣetraṃ māyāmayasya tat /
etasmātprathamodbhinnādaṃkuro'nubhavākṛtiḥ

6.94-2.17

niścayātmā nirākāro buddhirityeva socyate /
asya buddhyabhidhānasya yāṅkurasya prapīnatā

6.94-2.18

saṃkalparūpiṇī tasyāścittanāmamanobhidhā /
jīvo mithyopalambhātmā śūnyātmā hyupalopamaḥ

6.94-2.19

stambhaḥ kāyo'yametasya snāyvasthirasarañjitaḥ /
deśāntare'ṅkuroddeśe kālaspando'sya vāsanā

6.94-2.20

śākhāyāścittavṛkṣasya dīrghā dūragatāstatāḥ /
indriyāṇyalpabhogāśca bhāvābhāvātmayonayaḥ

6.94-2.21

viṭapaughā mahānto'sya śubhāśubhaphalākulāḥ /
īdṛśasyāsya cittasya durvṛkṣasya pratikṣaṇam

6.94-2.22

śāstrāvilavanaṃ kurvanmūlakāṣe bharaṃ kuru /
śikhidhvaja uvāca /
cittadrumasya śākhādeḥ kurvāṇo'haṃ vikartanam

6.94-2.23

kathaṃ karomi mūlasya niḥśeṣakaṣaṇaṃ mune /
kumbha uvāca /
vāsanā vividhāḥ śākhāḥ phalaspandādinānvitāḥ

6.94-2.24

abhāvitā bhavantyantarlūnāḥ saṃvidvalena te /
asaṃsaktamanā maunī śāntavādavicāraṇaḥ

6.94-2.25

saṃprāptakārī yaḥ so'ntarlūnaścittalato bhavet /
cittadrumalatājālaṃ pauruṣeṇa vikartayan

6.94-2.26

yastiṣṭhati sa mūlasya yogyo nikaṣaṇe bhavet /
gauṇaṃ śākhāvilavanaṃ mukhyaṃ mūlavikartanam

6.94-2.27

cittavṛkṣasya tena tvaṃ mūlakāṣaparo bhava /
mukhyatvena mahābuddhe mūladāhamalaṃ kuru

6.94-2.28

cittakaṇṭakakhaṇḍasya bhavatyevamacittatā /
śikhidhvaja uvāca /
ahaṃbhāvātmanaścittadrumabījasya he mune /
ko'nalo dahanākhye'sminkarmaṇyarthakaro bhavet

6.94-2.29

kumbha uvāca /
rājansvātmavicāro'yaṃ ko'haṃ syāmiti rūpadhṛk /
cittadurdrumabījasya dahane dahanaḥ smṛtaḥ

6.94-2.30

śikhidhvaja uvāca /
mune mayā svayā buddhyā bahuśaḥ pravicāritam /
yāvannāhaṃ jagannorvīvanamaṇḍalamaṇḍitam

6.94-2.31

nādrestaṭaṃ na vipinaṃ na parṇaspandanādi ca /
jaḍatvānna ca dehādi na māṃsāsthyasṛgādi ca

6.94-2.32

karmendriyāṇyapi na ca na ca buddhīndriyāṇi ca /
na mano nāpi ca matirnāhaṃkāraśca jāḍyataḥ

6.94-2.33

kaṭakatvaṃ yathā hemni tathāhaṃtvaṃ cidātmani /
jaḍaṃ tvasadrūpatayā tena tannāsti he mune

6.94-2.34

saṃniveśanivāsātmā sarvārthādiḥ pare pade /
vidyate nānyadanyatvānnabhasīva mahādrumaḥ

6.94-2.35

jānannapīti bhagavannahaṃtvamalamārjanam /
antaryajjñaṃ na jānāmi tena tapye ciraṃ mune

6.94-2.36

kumbha uvāca /
etāvanmātrakaṃ vṛndaṃ yadi na tvaṃ mahīpate /
jaḍatvāttanmahābuddhe yo'si tadvada me'nagha

6.94-2.37

śikhidhvaja uvāca /
cinmātramahamacchātmavedanaṃ viduṣāṃ vara /
yatra bhāvāḥ svadante te nirṇīyante ca yena vā

6.94-2.38

evaṃrūpasya me lagnaṃ nūnaṃ malamakāraṇam /
sakāraṇaṃ vāhamiti yatpadaṃ ca na vedmyaham

6.94-2.39

asadetadanātmīyaṃ pramārṣṭuṃ malamātmanaḥ /
mune yadā na śaknomi tena tapye sudāruṇam

6.94-2.40

kumbha uvāca /
brūhi kiṃ tanmahābāho lagnaṃ tava malaṃ mahat /
sthito'si yena saṃsārī satā vāpyathavā'satā

6.94-2.41

śikhidhvaja uvāca /
cittadrumasya yadbījamahaṃbhāvaśca me malam /
tacca tyaktuṃ na jānāmi tyaktaṃ tyaktamupaiti mām

6.94-2.42

kumbha uvāca /
kāraṇājjāyate kāryaṃ yattatsarvatra saṃbhavet /
anyattvasaddvicandrābhaṃ dṛṣṭametanna vidyate

6.94-2.43

kāraṇājjāyate kāryamahaṃbhāvādbhavāṅkuraḥ /
iti kāraṇamanviṣya kathayasva mamādhunā

6.94-2.44

śikhidhvaja uvāca /
mune'hamiti doṣasya vedanaṃ vedmi kāraṇam /
tadyathopaśamaṃ yāti tanme vada munīśvara

6.94-2.45

citaścetyonmukhatvena duḥkhāyāyamahaṃsthitaḥ /
cetyopaśamanaṃ brūhi mune tadupaśāntaye

6.94-2.46

kumbha uvāca /
kāraṇaṃ kāraṇajño'si vedanasya vadāśu me /
tatastvāṃ bodhayiṣyāmi kāraṇākāraṇakramam

6.94-2.47

vedyavedanarūpasya cetyasaṃcetanasya me /
akāraṇaṃ kāraṇatāṃ yadyātaṃ tava tadvada

6.94-2.48

śikhidhvaja uvāca /
cetyacetanarūpasya vedyasaṃvedanākṛteḥ /
iyaṃ padārthasatteha dehādi kāraṇaṃ mune

6.94-2.49

śarīrāditayodeti vedanaṃ vastusattayā /
asatyābhāsayā spando yathā pavanalekhayā

6.94-2.50

asattā vastusattāyā nāvagacchāmyahaṃ yathā /
ahaṃtvavedanaṃ cittabījaṃ samupaśāmyati

6.94-2.51

kumbha uvāca /
vidyate yadi dehādivastusattā tadasti te /
abhāvāddehasattādeḥ kiṃniṣṭhaṃ tava vedanam

6.94-2.52

śikhidhvaja uvāca /
yasyopalabhyate kiṃcitsvarūpaṃ kalanātmakam /
asadrūpaṃ kathaṃ tatsyātprakāśaḥ syātkathaṃ tamaḥ

6.94-2.53

hastapādādisaṃyuktaḥ kriyāphalavilāsavān /
sadānubhūyamāno'yaṃ deho nāsti kathaṃ mune

6.94-2.54

kumbha uvāca /
kāraṇaṃ yasya kāryasya bhūmipāla na vidyate /
vidyate neha tatkāryaṃ tatsaṃvittistu vibhramaḥ

6.94-2.55

kāraṇena vinā kāryaṃ śarīraṃ na kadācana /
vidyate yasya no bījaṃ taddravyaṃ kveva jāyate

6.94-2.56

akāraṇaṃ tu yatkāryaṃ sadivāgre'nubhūyate /
taddraṣṭurvibhramādviddhi mṛgatṛṣṇājalopamam

6.94-2.57

avidyamānameva tvaṃ viddhi mithyābhramoditam /
nātiyatnavato'pyetanmṛgatṛṣṇāmbu labhyate

6.94-2.58

śikhidhvaja uvāca /
asato dvīndubimbāderna yuktaṃ kāraṇekṣaṇam /
vandhyātanayasarvāṅgamaṇḍanaṃ kasya rājate

6.94-2.59

kumbha uvāca /
kāraṇena vinā kāryaṃ śarīrādyasthipañjaram /
avidyamānamevedaṃ viddhyasaṃbhavato nṛpa

6.94-2.60

śikhidhvaja uvāca /
hastapādādiyuktasya śarīrasya munīśvara /
nityamālakṣyamāṇasya pitā kasmānna kāraṇam

6.94-2.61

kumbha uvāca /
kāraṇābhāvato rājanpitā nāma na vidyate /
asato yattu saṃjātamasadeva taducyate

6.94-2.62

padārthānāṃ ca kāryāṇāṃ kāraṇaṃ bījamucyate /
saṃbhavatyaṅga jagati na bījena vināṅkuraḥ

6.94-2.63

tasmānna kāraṇaṃ yasya kāryasyehopapadyate /
bījābhāve hi tannāsti tatsaṃvittistu vibhramaḥ

6.94-2.64

avaśyaṃ khalu yannāsti nirbījaṃ tanmatibhramaḥ /
dvīndutvamarubhūmyambuvandhyāputradaśāsamam

6.94-2.65

śikhidhvaja uvāca /
pitāmahānāṃ putrāṇāṃ pitṛṇāṃ ca jagattraye /
ādyaḥ pitāmahaḥ kasmātpūrvotpattau na kāraṇam

6.94-2.62

kumbha uvāca /
ādyaḥ pitāmaho yaḥ syātso'pi nāstyeva bhūpate /
kāraṇābhāvato nityaṃ yadā bhāvo na kasyacit

6.94-2.67

kāraṇasya svabījasya nityābhāvātpitāmahaḥ /
anyaḥ sa dṛśyamānopi bhramādanyo na vidyate

6.94-2.68

mṛgatṛṣṇāmbuvadbhrāntirūpa evāvabhāsate /
pitāmahārthakāritvamapi tasya bhramātmakam

6.94-2.69

pitāmahodare tasya mithyāpratyayataḥ sthitiḥ /
ghanā tava nivṛttaiva mārjayiṣyāmyathetarat

6.94-2.70

tasmāccidātmakatayātmani cittato'yaṃ
nityaṃ svayaṃ kacati bhūmipa devadevaḥ /
tenaiva padmaja iti svayamātmanātmā
proktaḥ svarūpa iti śāntamidaṃ samastam

6.94-2.94

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० śikhidhvajāvabodhanaṃ nāma caturnavatitamaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc