Yoga Vasistha · Verses 6.94-2
caturnavatitamaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ vadati vai kumbhe cittatyāgaṃ muhurmuhuḥ /
antarvicārayansaumyo rājā vacanamabravīt
śikhidhvaja uvāca /
hṛdayākāśavihago hṛdayadrumamarkaṭaḥ /
bhūyobhūyo nirastaṃ hi samabhyetyeva me manaḥ
jānāmi caitadādātuṃ matsyaṃ jāla ivākulam /
tyāgamasya na jānāmi cittaṃ dravya ivottama
cittasyādau svarūpaṃ me yathāvadbhagavanvada /
tataścittaparityāgaṃ yathāvadvada me prabho
kumbha uvāca /
vāsanaiva mahārāja svarūpaṃ viddhi cetasaḥ /
cittaśabdastu paryāyo vāsanāyā udāhṛtaḥ
tyāgastasyātisukaraḥ susādhyaḥ spandanādapi /
rājyādapyadhikānandaḥ kusumādapi sundaraḥ
mūrkhasya tu manastyāgo nūnaṃ duḥsādhyatāṃ gataḥ /
pāmarasyeva sāmrājyaṃ tṛṇasyeva sumerutā
śikhidhvaja uvāca /
svarūpaṃ vedmi cittasya vāsanāmayamākulam /
tyāgaḥ sa manye duḥsādhyo vajranirgilanādapi
saṃsṛtyāmodapuṣpasya duḥkhadāhānalasya ca /
jagadabjamṛṇālasya mohamārutakhasya ca
śarīrayantravāhasya dṛtpadmabhramarasya ca /
ayatnāccetasastyāgo yathā bhavati tadvada
kumbha uvāca /
sarvanāśo'sya yaḥ sādho cetasaḥ saṃsṛtikṣayaḥ /
sa eva cittasaṃtyāga ityuktaṃ dīrghadarśibhiḥ
śikhidhvaja uvāca /
cittatyāgādahaṃ manye cittanāśaḥ susiddhaye /
abhāvaḥ śataśo vyādheḥ kathamasyānubhūyate
kumbha uvāca /
ahaṃbījaścittadrumaḥ saśākhāphalapallavaḥ /
unmūlaya samūlaṃ tamākāśahṛdayo bhava
śikhidhvaja uvāca /
cetasaḥ kiṃ mune mūlaṃ ko'kuṃraḥ ko'sya saṃbhavaḥ /
kāḥśāstrāḥkeca vā skandhāḥ kathamunmūlyate ca saḥ //
kumbha uvāca /
ahamarthodayo yo'yaṃ sa cittāvedanātmakaḥ /
etaccittadrumasyāsya viddhi bījaṃ mahāmate
paramātmapadaṃ kṣetraṃ kṣetraṃ māyāmayasya tat /
etasmātprathamodbhinnādaṃkuro'nubhavākṛtiḥ
niścayātmā nirākāro buddhirityeva socyate /
asya buddhyabhidhānasya yāṅkurasya prapīnatā
saṃkalparūpiṇī tasyāścittanāmamanobhidhā /
jīvo mithyopalambhātmā śūnyātmā hyupalopamaḥ
stambhaḥ kāyo'yametasya snāyvasthirasarañjitaḥ /
deśāntare'ṅkuroddeśe kālaspando'sya vāsanā
śākhāyāścittavṛkṣasya dīrghā dūragatāstatāḥ /
indriyāṇyalpabhogāśca bhāvābhāvātmayonayaḥ
viṭapaughā mahānto'sya śubhāśubhaphalākulāḥ /
īdṛśasyāsya cittasya durvṛkṣasya pratikṣaṇam
śāstrāvilavanaṃ kurvanmūlakāṣe bharaṃ kuru /
śikhidhvaja uvāca /
cittadrumasya śākhādeḥ kurvāṇo'haṃ vikartanam
kathaṃ karomi mūlasya niḥśeṣakaṣaṇaṃ mune /
kumbha uvāca /
vāsanā vividhāḥ śākhāḥ phalaspandādinānvitāḥ
abhāvitā bhavantyantarlūnāḥ saṃvidvalena te /
asaṃsaktamanā maunī śāntavādavicāraṇaḥ
saṃprāptakārī yaḥ so'ntarlūnaścittalato bhavet /
cittadrumalatājālaṃ pauruṣeṇa vikartayan
yastiṣṭhati sa mūlasya yogyo nikaṣaṇe bhavet /
gauṇaṃ śākhāvilavanaṃ mukhyaṃ mūlavikartanam
cittavṛkṣasya tena tvaṃ mūlakāṣaparo bhava /
mukhyatvena mahābuddhe mūladāhamalaṃ kuru
cittakaṇṭakakhaṇḍasya bhavatyevamacittatā /
śikhidhvaja uvāca /
ahaṃbhāvātmanaścittadrumabījasya he mune /
ko'nalo dahanākhye'sminkarmaṇyarthakaro bhavet
kumbha uvāca /
rājansvātmavicāro'yaṃ ko'haṃ syāmiti rūpadhṛk /
cittadurdrumabījasya dahane dahanaḥ smṛtaḥ
śikhidhvaja uvāca /
mune mayā svayā buddhyā bahuśaḥ pravicāritam /
yāvannāhaṃ jagannorvīvanamaṇḍalamaṇḍitam
nādrestaṭaṃ na vipinaṃ na parṇaspandanādi ca /
jaḍatvānna ca dehādi na māṃsāsthyasṛgādi ca
karmendriyāṇyapi na ca na ca buddhīndriyāṇi ca /
na mano nāpi ca matirnāhaṃkāraśca jāḍyataḥ
kaṭakatvaṃ yathā hemni tathāhaṃtvaṃ cidātmani /
jaḍaṃ tvasadrūpatayā tena tannāsti he mune
saṃniveśanivāsātmā sarvārthādiḥ pare pade /
vidyate nānyadanyatvānnabhasīva mahādrumaḥ
jānannapīti bhagavannahaṃtvamalamārjanam /
antaryajjñaṃ na jānāmi tena tapye ciraṃ mune
kumbha uvāca /
etāvanmātrakaṃ vṛndaṃ yadi na tvaṃ mahīpate /
jaḍatvāttanmahābuddhe yo'si tadvada me'nagha
śikhidhvaja uvāca /
cinmātramahamacchātmavedanaṃ viduṣāṃ vara /
yatra bhāvāḥ svadante te nirṇīyante ca yena vā
evaṃrūpasya me lagnaṃ nūnaṃ malamakāraṇam /
sakāraṇaṃ vāhamiti yatpadaṃ ca na vedmyaham
asadetadanātmīyaṃ pramārṣṭuṃ malamātmanaḥ /
mune yadā na śaknomi tena tapye sudāruṇam
kumbha uvāca /
brūhi kiṃ tanmahābāho lagnaṃ tava malaṃ mahat /
sthito'si yena saṃsārī satā vāpyathavā'satā
śikhidhvaja uvāca /
cittadrumasya yadbījamahaṃbhāvaśca me malam /
tacca tyaktuṃ na jānāmi tyaktaṃ tyaktamupaiti mām
kumbha uvāca /
kāraṇājjāyate kāryaṃ yattatsarvatra saṃbhavet /
anyattvasaddvicandrābhaṃ dṛṣṭametanna vidyate
kāraṇājjāyate kāryamahaṃbhāvādbhavāṅkuraḥ /
iti kāraṇamanviṣya kathayasva mamādhunā
śikhidhvaja uvāca /
mune'hamiti doṣasya vedanaṃ vedmi kāraṇam /
tadyathopaśamaṃ yāti tanme vada munīśvara
citaścetyonmukhatvena duḥkhāyāyamahaṃsthitaḥ /
cetyopaśamanaṃ brūhi mune tadupaśāntaye
kumbha uvāca /
kāraṇaṃ kāraṇajño'si vedanasya vadāśu me /
tatastvāṃ bodhayiṣyāmi kāraṇākāraṇakramam
vedyavedanarūpasya cetyasaṃcetanasya me /
akāraṇaṃ kāraṇatāṃ yadyātaṃ tava tadvada
śikhidhvaja uvāca /
cetyacetanarūpasya vedyasaṃvedanākṛteḥ /
iyaṃ padārthasatteha dehādi kāraṇaṃ mune
śarīrāditayodeti vedanaṃ vastusattayā /
asatyābhāsayā spando yathā pavanalekhayā
asattā vastusattāyā nāvagacchāmyahaṃ yathā /
ahaṃtvavedanaṃ cittabījaṃ samupaśāmyati
kumbha uvāca /
vidyate yadi dehādivastusattā tadasti te /
abhāvāddehasattādeḥ kiṃniṣṭhaṃ tava vedanam
śikhidhvaja uvāca /
yasyopalabhyate kiṃcitsvarūpaṃ kalanātmakam /
asadrūpaṃ kathaṃ tatsyātprakāśaḥ syātkathaṃ tamaḥ
hastapādādisaṃyuktaḥ kriyāphalavilāsavān /
sadānubhūyamāno'yaṃ deho nāsti kathaṃ mune
kumbha uvāca /
kāraṇaṃ yasya kāryasya bhūmipāla na vidyate /
vidyate neha tatkāryaṃ tatsaṃvittistu vibhramaḥ
kāraṇena vinā kāryaṃ śarīraṃ na kadācana /
vidyate yasya no bījaṃ taddravyaṃ kveva jāyate
akāraṇaṃ tu yatkāryaṃ sadivāgre'nubhūyate /
taddraṣṭurvibhramādviddhi mṛgatṛṣṇājalopamam
avidyamānameva tvaṃ viddhi mithyābhramoditam /
nātiyatnavato'pyetanmṛgatṛṣṇāmbu labhyate
śikhidhvaja uvāca /
asato dvīndubimbāderna yuktaṃ kāraṇekṣaṇam /
vandhyātanayasarvāṅgamaṇḍanaṃ kasya rājate
kumbha uvāca /
kāraṇena vinā kāryaṃ śarīrādyasthipañjaram /
avidyamānamevedaṃ viddhyasaṃbhavato nṛpa
śikhidhvaja uvāca /
hastapādādiyuktasya śarīrasya munīśvara /
nityamālakṣyamāṇasya pitā kasmānna kāraṇam
kumbha uvāca /
kāraṇābhāvato rājanpitā nāma na vidyate /
asato yattu saṃjātamasadeva taducyate
padārthānāṃ ca kāryāṇāṃ kāraṇaṃ bījamucyate /
saṃbhavatyaṅga jagati na bījena vināṅkuraḥ
tasmānna kāraṇaṃ yasya kāryasyehopapadyate /
bījābhāve hi tannāsti tatsaṃvittistu vibhramaḥ
avaśyaṃ khalu yannāsti nirbījaṃ tanmatibhramaḥ /
dvīndutvamarubhūmyambuvandhyāputradaśāsamam
śikhidhvaja uvāca /
pitāmahānāṃ putrāṇāṃ pitṛṇāṃ ca jagattraye /
ādyaḥ pitāmahaḥ kasmātpūrvotpattau na kāraṇam
kumbha uvāca /
ādyaḥ pitāmaho yaḥ syātso'pi nāstyeva bhūpate /
kāraṇābhāvato nityaṃ yadā bhāvo na kasyacit
kāraṇasya svabījasya nityābhāvātpitāmahaḥ /
anyaḥ sa dṛśyamānopi bhramādanyo na vidyate
mṛgatṛṣṇāmbuvadbhrāntirūpa evāvabhāsate /
pitāmahārthakāritvamapi tasya bhramātmakam
pitāmahodare tasya mithyāpratyayataḥ sthitiḥ /
ghanā tava nivṛttaiva mārjayiṣyāmyathetarat
tasmāccidātmakatayātmani cittato'yaṃ
nityaṃ svayaṃ kacati bhūmipa devadevaḥ /
tenaiva padmaja iti svayamātmanātmā
proktaḥ svarūpa iti śāntamidaṃ samastam
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० śikhidhvajāvabodhanaṃ nāma caturnavatitamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0