યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.94-2

ચતુર્નવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં વદતિ વૈ કુમ્ભે ચિત્તત્યાગં મુહુર્મુહુઃ ।
અન્તર્વિચારયન્સૌમ્યો રાજા વચનમબ્રવીત્

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
હૃદયાકાશવિહગો હૃદયદ્રુમમર્કટઃ ।
ભૂયોભૂયો નિરસ્તં હિ સમભ્યેત્યેવ મે મનઃ

જાનામિ ચૈતદાદાતું મત્સ્યં જાલ ઇવાકુલમ્ ।
ત્યાગમસ્ય ન જાનામિ ચિત્તં દ્રવ્ય ઇવોત્તમ

ચિત્તસ્યાદૌ સ્વરૂપં મે યથાવદ્ભગવન્વદ ।
તતશ્ચિત્તપરિત્યાગં યથાવદ્વદ મે પ્રભો

કુમ્ભ ઉવાચ ।
વાસનૈવ મહારાજ સ્વરૂપં વિદ્ધિ ચેતસઃ ।
ચિત્તશબ્દસ્તુ પર્યાયો વાસનાયા ઉદાહૃતઃ

ત્યાગસ્તસ્યાતિસુકરઃ સુસાધ્યઃ સ્પન્દનાદપિ ।
રાજ્યાદપ્યધિકાનન્દઃ કુસુમાદપિ સુન્દરઃ

મૂર્ખસ્ય તુ મનસ્ત્યાગો નૂનં દુઃસાધ્યતાં ગતઃ ।
પામરસ્યેવ સામ્રાજ્યં તૃણસ્યેવ સુમેરુતા

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
સ્વરૂપં વેદ્મિ ચિત્તસ્ય વાસનામયમાકુલમ્ ।
ત્યાગઃ સ મન્યે દુઃસાધ્યો વજ્રનિર્ગિલનાદપિ

સંસૃત્યામોદપુષ્પસ્ય દુઃખદાહાનલસ્ય ચ ।
જગદબ્જમૃણાલસ્ય મોહમારુતખસ્ય ચ

શરીરયન્ત્રવાહસ્ય દૃત્પદ્મભ્રમરસ્ય ચ ।
અયત્નાચ્ચેતસસ્ત્યાગો યથા ભવતિ તદ્વદ

કુમ્ભ ઉવાચ ।
સર્વનાશોઽસ્ય યઃ સાધો ચેતસઃ સંસૃતિક્ષયઃ ।
સ એવ ચિત્તસંત્યાગ ઇત્યુક્તં દીર્ઘદર્શિભિઃ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
ચિત્તત્યાગાદહં મન્યે ચિત્તનાશઃ સુસિદ્ધયે ।
અભાવઃ શતશો વ્યાધેઃ કથમસ્યાનુભૂયતે

કુમ્ભ ઉવાચ ।
અહંબીજશ્ચિત્તદ્રુમઃ સશાખાફલપલ્લવઃ ।
ઉન્મૂલય સમૂલં તમાકાશહૃદયો ભવ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
ચેતસઃ કિં મુને મૂલં કોઽકુંરઃ કોઽસ્ય સંભવઃ ।
કાઃશાસ્ત્રાઃકેચ વા સ્કન્ધાઃ કથમુન્મૂલ્યતે ચ સઃ ॥
કુમ્ભ ઉવાચ ।
અહમર્થોદયો યોઽયં સ ચિત્તાવેદનાત્મકઃ ।
એતચ્ચિત્તદ્રુમસ્યાસ્ય વિદ્ધિ બીજં મહામતે

પરમાત્મપદં ક્ષેત્રં ક્ષેત્રં માયામયસ્ય તત્ ।
એતસ્માત્પ્રથમોદ્ભિન્નાદંકુરોઽનુભવાકૃતિઃ

નિશ્ચયાત્મા નિરાકારો બુદ્ધિરિત્યેવ સોચ્યતે ।
અસ્ય બુદ્ધ્યભિધાનસ્ય યાઙ્કુરસ્ય પ્રપીનતા

સંકલ્પરૂપિણી તસ્યાશ્ચિત્તનામમનોભિધા ।
જીવો મિથ્યોપલમ્ભાત્મા શૂન્યાત્મા હ્યુપલોપમઃ

સ્તમ્ભઃ કાયોઽયમેતસ્ય સ્નાય્વસ્થિરસરઞ્જિતઃ ।
દેશાન્તરેઽઙ્કુરોદ્દેશે કાલસ્પન્દોઽસ્ય વાસના

શાખાયાશ્ચિત્તવૃક્ષસ્ય દીર્ઘા દૂરગતાસ્તતાઃ ।
ઇન્દ્રિયાણ્યલ્પભોગાશ્ચ ભાવાભાવાત્મયોનયઃ

વિટપૌઘા મહાન્તોઽસ્ય શુભાશુભફલાકુલાઃ ।
ઈદૃશસ્યાસ્ય ચિત્તસ્ય દુર્વૃક્ષસ્ય પ્રતિક્ષણમ્

શાસ્ત્રાવિલવનં કુર્વન્મૂલકાષે ભરં કુરુ ।
શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
ચિત્તદ્રુમસ્ય શાખાદેઃ કુર્વાણોઽહં વિકર્તનમ્

કથં કરોમિ મૂલસ્ય નિઃશેષકષણં મુને ।
કુમ્ભ ઉવાચ ।
વાસના વિવિધાઃ શાખાઃ ફલસ્પન્દાદિનાન્વિતાઃ

અભાવિતા ભવન્ત્યન્તર્લૂનાઃ સંવિદ્વલેન તે ।
અસંસક્તમના મૌની શાન્તવાદવિચારણઃ

સંપ્રાપ્તકારી યઃ સોઽન્તર્લૂનશ્ચિત્તલતો ભવેત્ ।
ચિત્તદ્રુમલતાજાલં પૌરુષેણ વિકર્તયન્

યસ્તિષ્ઠતિ સ મૂલસ્ય યોગ્યો નિકષણે ભવેત્ ।
ગૌણં શાખાવિલવનં મુખ્યં મૂલવિકર્તનમ્

ચિત્તવૃક્ષસ્ય તેન ત્વં મૂલકાષપરો ભવ ।
મુખ્યત્વેન મહાબુદ્ધે મૂલદાહમલં કુરુ

ચિત્તકણ્ટકખણ્ડસ્ય ભવત્યેવમચિત્તતા ।
શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
અહંભાવાત્મનશ્ચિત્તદ્રુમબીજસ્ય હે મુને ।
કોઽનલો દહનાખ્યેઽસ્મિન્કર્મણ્યર્થકરો ભવેત્

કુમ્ભ ઉવાચ ।
રાજન્સ્વાત્મવિચારોઽયં કોઽહં સ્યામિતિ રૂપધૃક્ ।
ચિત્તદુર્દ્રુમબીજસ્ય દહને દહનઃ સ્મૃતઃ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
મુને મયા સ્વયા બુદ્ધ્યા બહુશઃ પ્રવિચારિતમ્ ।
યાવન્નાહં જગન્નોર્વીવનમણ્ડલમણ્ડિતમ્

નાદ્રેસ્તટં ન વિપિનં ન પર્ણસ્પન્દનાદિ ચ ।
જડત્વાન્ન ચ દેહાદિ ન માંસાસ્થ્યસૃગાદિ ચ

કર્મેન્દ્રિયાણ્યપિ ન ચ ન ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ ।
ન મનો નાપિ ચ મતિર્નાહંકારશ્ચ જાડ્યતઃ

કટકત્વં યથા હેમ્નિ તથાહંત્વં ચિદાત્મનિ ।
જડં ત્વસદ્રૂપતયા તેન તન્નાસ્તિ હે મુને

સંનિવેશનિવાસાત્મા સર્વાર્થાદિઃ પરે પદે ।
વિદ્યતે નાન્યદન્યત્વાન્નભસીવ મહાદ્રુમઃ

જાનન્નપીતિ ભગવન્નહંત્વમલમાર્જનમ્ ।
અન્તર્યજ્જ્ઞં ન જાનામિ તેન તપ્યે ચિરં મુને

કુમ્ભ ઉવાચ ।
એતાવન્માત્રકં વૃન્દં યદિ ન ત્વં મહીપતે ।
જડત્વાત્તન્મહાબુદ્ધે યોઽસિ તદ્વદ મેઽનઘ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
ચિન્માત્રમહમચ્છાત્મવેદનં વિદુષાં વર ।
યત્ર ભાવાઃ સ્વદન્તે તે નિર્ણીયન્તે ચ યેન વા

એવંરૂપસ્ય મે લગ્નં નૂનં મલમકારણમ્ ।
સકારણં વાહમિતિ યત્પદં ચ ન વેદ્મ્યહમ્

અસદેતદનાત્મીયં પ્રમાર્ષ્ટું મલમાત્મનઃ ।
મુને યદા ન શક્નોમિ તેન તપ્યે સુદારુણમ્

કુમ્ભ ઉવાચ ।
બ્રૂહિ કિં તન્મહાબાહો લગ્નં તવ મલં મહત્ ।
સ્થિતોઽસિ યેન સંસારી સતા વાપ્યથવાઽસતા

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
ચિત્તદ્રુમસ્ય યદ્બીજમહંભાવશ્ચ મે મલમ્ ।
તચ્ચ ત્યક્તું ન જાનામિ ત્યક્તં ત્યક્તમુપૈતિ મામ્

કુમ્ભ ઉવાચ ।
કારણાજ્જાયતે કાર્યં યત્તત્સર્વત્ર સંભવેત્ ।
અન્યત્ત્વસદ્દ્વિચન્દ્રાભં દૃષ્ટમેતન્ન વિદ્યતે

કારણાજ્જાયતે કાર્યમહંભાવાદ્ભવાઙ્કુરઃ ।
ઇતિ કારણમન્વિષ્ય કથયસ્વ મમાધુના

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
મુનેઽહમિતિ દોષસ્ય વેદનં વેદ્મિ કારણમ્ ।
તદ્યથોપશમં યાતિ તન્મે વદ મુનીશ્વર

ચિતશ્ચેત્યોન્મુખત્વેન દુઃખાયાયમહંસ્થિતઃ ।
ચેત્યોપશમનં બ્રૂહિ મુને તદુપશાન્તયે

કુમ્ભ ઉવાચ ।
કારણં કારણજ્ઞોઽસિ વેદનસ્ય વદાશુ મે ।
તતસ્ત્વાં બોધયિષ્યામિ કારણાકારણક્રમમ્

વેદ્યવેદનરૂપસ્ય ચેત્યસંચેતનસ્ય મે ।
અકારણં કારણતાં યદ્યાતં તવ તદ્વદ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
ચેત્યચેતનરૂપસ્ય વેદ્યસંવેદનાકૃતેઃ ।
ઇયં પદાર્થસત્તેહ દેહાદિ કારણં મુને

શરીરાદિતયોદેતિ વેદનં વસ્તુસત્તયા ।
અસત્યાભાસયા સ્પન્દો યથા પવનલેખયા

અસત્તા વસ્તુસત્તાયા નાવગચ્છામ્યહં યથા ।
અહંત્વવેદનં ચિત્તબીજં સમુપશામ્યતિ

કુમ્ભ ઉવાચ ।
વિદ્યતે યદિ દેહાદિવસ્તુસત્તા તદસ્તિ તે ।
અભાવાદ્દેહસત્તાદેઃ કિંનિષ્ઠં તવ વેદનમ્

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
યસ્યોપલભ્યતે કિંચિત્સ્વરૂપં કલનાત્મકમ્ ।
અસદ્રૂપં કથં તત્સ્યાત્પ્રકાશઃ સ્યાત્કથં તમઃ

હસ્તપાદાદિસંયુક્તઃ ક્રિયાફલવિલાસવાન્ ।
સદાનુભૂયમાનોઽયં દેહો નાસ્તિ કથં મુને

કુમ્ભ ઉવાચ ।
કારણં યસ્ય કાર્યસ્ય ભૂમિપાલ ન વિદ્યતે ।
વિદ્યતે નેહ તત્કાર્યં તત્સંવિત્તિસ્તુ વિભ્રમઃ

કારણેન વિના કાર્યં શરીરં ન કદાચન ।
વિદ્યતે યસ્ય નો બીજં તદ્દ્રવ્યં ક્વેવ જાયતે

અકારણં તુ યત્કાર્યં સદિવાગ્રેઽનુભૂયતે ।
તદ્દ્રષ્ટુર્વિભ્રમાદ્વિદ્ધિ મૃગતૃષ્ણાજલોપમમ્

અવિદ્યમાનમેવ ત્વં વિદ્ધિ મિથ્યાભ્રમોદિતમ્ ।
નાતિયત્નવતોઽપ્યેતન્મૃગતૃષ્ણામ્બુ લભ્યતે

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
અસતો દ્વીન્દુબિમ્બાદેર્ન યુક્તં કારણેક્ષણમ્ ।
વન્ધ્યાતનયસર્વાઙ્ગમણ્ડનં કસ્ય રાજતે

કુમ્ભ ઉવાચ ।
કારણેન વિના કાર્યં શરીરાદ્યસ્થિપઞ્જરમ્ ।
અવિદ્યમાનમેવેદં વિદ્ધ્યસંભવતો નૃપ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
હસ્તપાદાદિયુક્તસ્ય શરીરસ્ય મુનીશ્વર ।
નિત્યમાલક્ષ્યમાણસ્ય પિતા કસ્માન્ન કારણમ્

કુમ્ભ ઉવાચ ।
કારણાભાવતો રાજન્પિતા નામ ન વિદ્યતે ।
અસતો યત્તુ સંજાતમસદેવ તદુચ્યતે

પદાર્થાનાં ચ કાર્યાણાં કારણં બીજમુચ્યતે ।
સંભવત્યઙ્ગ જગતિ ન બીજેન વિનાઙ્કુરઃ

તસ્માન્ન કારણં યસ્ય કાર્યસ્યેહોપપદ્યતે ।
બીજાભાવે હિ તન્નાસ્તિ તત્સંવિત્તિસ્તુ વિભ્રમઃ

અવશ્યં ખલુ યન્નાસ્તિ નિર્બીજં તન્મતિભ્રમઃ ।
દ્વીન્દુત્વમરુભૂમ્યમ્બુવન્ધ્યાપુત્રદશાસમમ્

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
પિતામહાનાં પુત્રાણાં પિતૃણાં ચ જગત્ત્રયે ।
આદ્યઃ પિતામહઃ કસ્માત્પૂર્વોત્પત્તૌ ન કારણમ્

કુમ્ભ ઉવાચ ।
આદ્યઃ પિતામહો યઃ સ્યાત્સોઽપિ નાસ્ત્યેવ ભૂપતે ।
કારણાભાવતો નિત્યં યદા ભાવો ન કસ્યચિત્

કારણસ્ય સ્વબીજસ્ય નિત્યાભાવાત્પિતામહઃ ।
અન્યઃ સ દૃશ્યમાનોપિ ભ્રમાદન્યો ન વિદ્યતે

મૃગતૃષ્ણામ્બુવદ્ભ્રાન્તિરૂપ એવાવભાસતે ।
પિતામહાર્થકારિત્વમપિ તસ્ય ભ્રમાત્મકમ્

પિતામહોદરે તસ્ય મિથ્યાપ્રત્યયતઃ સ્થિતિઃ ।
ઘના તવ નિવૃત્તૈવ માર્જયિષ્યામ્યથેતરત્

તસ્માચ્ચિદાત્મકતયાત્મનિ ચિત્તતોઽયં
નિત્યં સ્વયં કચતિ ભૂમિપ દેવદેવઃ ।
તેનૈવ પદ્મજ ઇતિ સ્વયમાત્મનાત્મા
પ્રોક્તઃ સ્વરૂપ ઇતિ શાન્તમિદં સમસ્તમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ શિખિધ્વજાવબોધનં નામ ચતુર્નવતિતમઃ સર્ગઃ