Yoga Vasistha · Chapter 6.94

caturnavatitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
atha hemamayākāśavistīrṇāyāṃ mahābhuvi /
sauhārdādeva siddhasya tasyedamahamuktavān

tvayā na kevalaṃ tāvanmayāpi na vicāritam /
āvyāptirahitā nāma na saṃbhavati dehinām

kasmānmayā tavodantaṃ vicāryāsau sthirīkṛtā /
na kuṭī vyomni tena tvamabhaviṣyaḥ sthirasthitiḥ

uttiṣṭha siddhalokeṣu nivasāvo yathāsthitam /
svāspadasthitayaḥ saumyāḥ svātmasiddhau susādhanam

iti nirṇīya tāvuccairutsṛtau tārakopamau /
samamekapuṭoḍḍīnau vyoma yantropalāviva

praṇāmapūrvamanyonyamatha kṛtvā visarjanam /
gataḥ so'bhimataṃ deśamahaṃ cābhimataṃ gataḥ

iti vṛttāntamakhilamuktavānasmi rāghava /
tavāścaryamayīṃ paśya saṃsṛtīnāṃ vicitratām

śrīrāma uvāca /
bhagavaṃstava deho'sau pṛthivyāmaṇutāṃ gataḥ /
bhrāntaḥ kena śarīreṇa siddhalokāṃstato bhavān

śrīvasiṣṭha uvāca /
ā smṛtaṃ śrṛṇu vṛttāntaṃ tato mama jagadgṛhe /
bhramataḥ siddhasenāsu lokapālapurīṣu ca

ahamindrapuraṃ prāpto na kaścittatra dṛṣṭavān /
māmimaṃ deharahitamātivāhikadehinam

aha kila tadā rāma saṃpanno gaganākṛtiḥ /
na cādhāro na cādheyaścidākāśamayātmakaḥ

na grahītā na ca grāhyastvādṛśārthāvabodhinām /
na caiva deśakālānāṃ kvacidāvṛttikārakaḥ

manomananamātrātmā pṛthvyādiparivarjitaḥ /
saṃkalpapuruṣākāraḥ padārthānāmarodhakaḥ

aruddhaśca padārthaughaiḥ svayaṃ svānubhavonmukhaḥ /
vyavahartā tathābhūtairevaṃ puṃbhirmanomayaiḥ

svapnānubhūtayo rāma dṛṣṭānto'trāvikhaṇḍitaḥ /
anubhūtyapalāpaṃ tu yaḥ kuryāttena te'stvalam

yathā svapnacaro gehe vyavahartā na dṛśyate /
tathā tadā na dṛṣṭosmi purastho'pi nabhogataiḥ

ahamanyānprapaśyāmi pārthivākārabhāsurān /
māmātivāhikātmānaṃ na kaścidapi paśyati

śrīrāma uvāca /
na dṛśyate videhatvādbhavānvyomavapuryadi /
tatkathaṃ tena siddhena dṛṣṭo'si kanakāvanau

śrīvasiṣṭha uvāca /
asmadādirjano nāma yathā saṃkalpakalpitān /
nāsaṃkalpitamāpnoti satyakāmavapuryataḥ

vyavahāreṣu magnena laukikeṣvamalātmanā /
kṣaṇādvismaryate puṃsā ātivāhikamātmanaḥ

mayā paśyatu māmeṣa iti saṃkalpitaṃ tadā /
tena māṃ dṛṣṭavāneṣa svasaṃkalpārthabhājanam

jano jaraṭhabhedatvānna saṃkalpārthabhājanam /
sa eṣa jīrṇabhedatvātsatyakāmatvabhājanam

dvayostu siddhayoḥ siddhaviruddhepsitayormithaḥ /
adhikaikāvadātātmā jayī puruṣayatnavān

bhramataḥ siddhasenāsu lokapālapurīṣu me /
vismṛtā vyavahāraughaiḥ sātivāhikatātmanaḥ

yadā tadāhamaparairvyavahartuṃ mahāmbare /
pravṛtto na ca māṃ kaścittatra paśyati cañcalam

atyantamapyāraṭataḥ śabdo na śrūyate mama /
kenacitsuralokeṣu svapnapuṃsa ivānagha

avaṣṭabdhaṃ pravṛttasya nānyāvaṣṭabdhaye mama /
saṃpadyate kiṃcidapi manomananadehinaḥ

evaṃ vyomapiśāco'haṃ saṃpanno raghunandana /
mayānubhūtā kāpyeṣā devāgārapiśācatā

śrīrāma uvāca /
piśācāḥ santilokesminkimākārāḥkimāspadāḥ /
kiṃjātīyāḥ kimācārāḥ kīdṛśāḥ kīdṛśāśayāḥ //
śrīvasiṣṭha uvāca /
piśācāḥ santi loke'sminyādṛśāstādṛśānśrṛṇu /
na sabhyo'sau na yo vakti prasaṅgāpatitaṃ vacaḥ

piśācāḥ kecidākāśasadṛśāḥ sūkṣmadehakāḥ /
hastapādādisaṃyuktāḥ paśyanti tvamivākṛtim

chāyayā bhayadāyinyā tvanyatra bhramarūpayā /
te cittākramaṇaṃ kṛtvā bodhayanti narāśayam

ghnantyadanti pibantyāśu laghusattvabalaṃ janam /
balaṃ sattvamatho jīvānhiṃsantyākramya cittakam

ākāśasadṛśāḥ kecitkecinnīhārasaṃnibhāḥ /
kecitsvapnanarākārāḥ sākārā api svātmakāḥ

kecidabhradalaprakhyāḥ kecitpavanadehakāḥ /
kecidbhramātmakā eva sarve buddhimanomayāḥ

grahītuṃ naiva yujyante grahītuṃ śaknuvanti no /
ākāśaśūnyavapuṣaḥ paśyantyākṛtimātmanaḥ

śītātapādivihitaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ vidanti ca /
pātumattumavaṣṭabdhumīhituṃ śaknuvanti no

icchādveṣabhayakrodhalobhamohasamanvitāḥ /
mantrauṣadhatapodānadhairyadharmavaśīkṛtāḥ

sattvāvaṣṭambhayantreṇa mantreṇārādhitena vā /
dṛśyante'pi ca gṛhyante kadācitkenacitkvacit

devayonirhi sā tena keciddevopamādayaḥ /
kecinnarasamaśrīkāḥ kecinnāgasamanvayāḥ

śvaśṛgālopamāḥ kecidgrāmajaṅgalavāsinaḥ /
kulyāvakararathyāsu vasanti nirayeṣu ca

etadāspadameteṣāmityākārāḥ prakīrtitāḥ /
piśācā evamācārā janmaiṣāṃ śrūyatāmidam

acetyacinmayaṃ brahma sarvaśaktisvabhāvataḥ /
yatsthitaṃ buddhamevāntaścetyaṃ saṃkalpayanniva

taṃ jīvaṃ viddhi sa prauḍhastvahaṃkāra iti smṛtaḥ /
so'haṃkāraḥ smṛtaḥ puṣṭo mana ityuditātmabhiḥ

sa eva kathyate brahmā sakalpākāśarūpavān /
asadevāsato bījaṃ jagato vigatākṛtiḥ

evaṃ manaḥsthito brahmā sadeho'pyamalaṃ nabhaḥ /
tatsvapnapuruṣākāraḥ sannevāsadvapuḥ sadā

pṛthvyādimūrtirahitastvātivāhikadehavān /
pṛthvyādayaḥ kila kutaḥ saṃkalpapuruṣasya khe

bhavanmano yathākāśapuraṃ paśyati kalpitam /
tathā manovirañcitvaṃ paśyatyātmani kalpitam

yadvetti kalpitaṃ tatsatpaśyatyanubhavatyapi /
yo yāvanmātrakastatsa kasmātkila na paśyati

sa yatpaśyati tattādṛk śūnyātmā śūnyamambare /
brahma brahmaṇi vā brahmā tadidaṃ jagaducyate

tathā saṃprati bhāso'sya cirakālaikabhāvanāt /
ghanībhūtaḥ sthitaḥ puṣṭaḥ sudīrghasvapnasundaraḥ

ātivāhikadehasya tasya taccirabhāvanāt /
sargānubhavanaṃ bhūri brahmaṇo brahmarūpyapi

gataṃ prakaṭatotkarṣādādhibhautikadehatām /
tenaiva sarga ityukto bhedasaṃtatibhāsuraḥ

sa brahmā brahmamātrātmā brahmamātrātmanostayoḥ /
ajātayoreva sadā tadātmajagatordvayoḥ

abhinnayoreva bhṛśaṃ śūnyatvāmbarayoriva /
aikātmyenaiva vasatoḥ pavanaspandayoriva

vetti bhūtamayatvaṃ tanmithyaiva na tu vāstavam /
tathā yathā tvaṃ saṃkalpapuruṣasya sato'sataḥ

tataḥ śarīradhātūnāṃ tena pṛthvyādikāḥ kṛtāḥ /
abhidhāḥ pañca citpuṣṭā jagadityeva tāḥ sthitāḥ

yathā tvasatya evāyaṃ saṃkalpaḥ satya eva te /
tathāsāvātmasaṃkalpaṃ satyamevānubhūtavān

sa svayaṃ cinmayākāśaḥ sa saṃkalpaścidambaram /
ataḥ svapno jagatsarvaṃ kṛtau nāśodbhavau sthitau

yathaivaitanmanaḥ satyaṃ tadaṃśāḥ satyameva te /
tathaiva tatkṛtāścandrarudrārkendumarīcayaḥ

evaṃ sthite jagajjālaṃ tanmanorājyamucyate /
tacca śūnyaṃ nirālambamākāśakacanaṃ citi

yathā svapnapuraṃ vyoma saṃkalpādriryathā nabhaḥ /
tathā brahma jagaccaiva khamevācchamanākṛti

evamābhāsamātrasya kacato'niśamavyayam /
sargādimadhyāntadṛśo mudhaivātroditāḥ sthitāḥ

kiṃcidākāśakośasya tava vā mama vānagha /
jagato vāpi jāyeta kiṃ vā naśyati me vada

tatkimarthamanarthāya nirarthakamapārthakāḥ /
kasmādabhyuditā brūhi rāgadveṣabhayādayaḥ

vastuto'ṅga na sargādirna sargo nāpyasargatā /
vidyate sakṛdābhātamidamitthaṃ sadaiva tat

āśūnye vipulābhoge svacchacijjalapūrite /
kalanāpaṅkakalile bhaviṣyati cidambare

antarikṣākṣayakṣetre khātmano gaganātmikā /
tasmādbījādiyaṃ jātā bhūribhūtaśilāvaliḥ

nāsti kiṃcidiha kṣetraṃ vyuptaṃ nāma na kiṃcana /
na bījamasti no jātaṃ kiṃcitsarvaṃ ca saṃsthitam

yāḥ śilāvalayastatra puṣṭāstā vibudhādayaḥ /
yāstu varṇojjvalā etāḥ svāsthitā buddhabuddhayaḥ

yāstvardhapakvāstā etā naranāgādijātayaḥ /
yāstvāśyānā rajonaṣṭāstāḥ kṛmisthāvarādayaḥ

yāstu gurvyaḥ phalairhīnāḥ śūnyākārāḥ kṣayakṣatāḥ /
aśarīrāḥ śarīriṇyastāḥpiśācādikāḥ smṛtāḥ

na hi saṃkalpituḥ svecchā kvacitparyanuyujyate /
tāstathecchā viriñcasya tathā nāma tathoditāḥ

sarvā eva cidākāśarūpiṇyo bhūtajātayaḥ /
ātivāhikadehinyaḥ pṛthvyādirahitātmikāḥ

tāścirābhyāsavaśatastvādhibhautikasaṃvidam /
prāptā dīrghānubhavanātsvapnajāgraddaśāmiva

piśācādyāstathā ete tathābhūtādhibhautikāḥ /
tiṣṭhanti tuṣṭamanasaḥ svasaṃsāravihāriṇaḥ

paśyanti kāścidanyonyaṃ grāmyā grāmyeyakāniva /
svapnaikalokavāstavyā ivaitā bhūtajātayaḥ

kāścidvahunaraprāptasvapnanirmāṇalokavat /
nānyonyamapi paśyanti nānāsaṃsthānasaṃsthitāḥ

sthitā yathaitā jagati piśācādyāḥ kujātayaḥ /
prāyastathaitāḥ kumbhāṇḍayakṣapretādayaḥ sthitāḥ

yathā yatreha vai nimnā jalaṃ tatrāvatiṣṭhate /
tathā yatra piśācādyāstamastatrāvatiṣṭhate

madhyāhnepi piśācaścedajire tiṣṭhati svayam /
tattasyāndhaṃ tamastatra saṃnidhānaṃ karotyalam

na nihanti ca tadbhānurna cānyastatprapaśyati /
sa eva cānubhavati paśya māyāvijṛmbhitam

agnerādityacandrādestaijasaṃ maṇḍalaṃ yathā /
piśācāderajanyātma tāmasaṃ maṇḍalaṃ tathā

yāti tejasyanojastvaṃ tamasyojaḥpradhānatām /
ulūkavatpiśācādyā āścaryaṃ tatsvabhāvataḥ

eṣā piśācājanitasya jātiḥ
proktā mayā te samayānapetā /
piśācatulyaḥ suralokapāla-
lokeṣu jāto'hamiti prasaṅgāt

ityārṣe śrīvā० vā० de० mokṣo० ni० u० pā० piśācavarṇanaprasaṅgena jagadbrahmaṇoraikyapratipādanaṃ nāma caturnavatitamaḥ sargaḥ