યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.94

ચતુર્નવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથ હેમમયાકાશવિસ્તીર્ણાયાં મહાભુવિ ।
સૌહાર્દાદેવ સિદ્ધસ્ય તસ્યેદમહમુક્તવાન્

ત્વયા ન કેવલં તાવન્મયાપિ ન વિચારિતમ્ ।
આવ્યાપ્તિરહિતા નામ ન સંભવતિ દેહિનામ્

કસ્માન્મયા તવોદન્તં વિચાર્યાસૌ સ્થિરીકૃતા ।
ન કુટી વ્યોમ્નિ તેન ત્વમભવિષ્યઃ સ્થિરસ્થિતિઃ

ઉત્તિષ્ઠ સિદ્ધલોકેષુ નિવસાવો યથાસ્થિતમ્ ।
સ્વાસ્પદસ્થિતયઃ સૌમ્યાઃ સ્વાત્મસિદ્ધૌ સુસાધનમ્

ઇતિ નિર્ણીય તાવુચ્ચૈરુત્સૃતૌ તારકોપમૌ ।
સમમેકપુટોડ્ડીનૌ વ્યોમ યન્ત્રોપલાવિવ

પ્રણામપૂર્વમન્યોન્યમથ કૃત્વા વિસર્જનમ્ ।
ગતઃ સોઽભિમતં દેશમહં ચાભિમતં ગતઃ

ઇતિ વૃત્તાન્તમખિલમુક્તવાનસ્મિ રાઘવ ।
તવાશ્ચર્યમયીં પશ્ય સંસૃતીનાં વિચિત્રતામ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવંસ્તવ દેહોઽસૌ પૃથિવ્યામણુતાં ગતઃ ।
ભ્રાન્તઃ કેન શરીરેણ સિદ્ધલોકાંસ્તતો ભવાન્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
આ સ્મૃતં શ્રૃણુ વૃત્તાન્તં તતો મમ જગદ્ગૃહે ।
ભ્રમતઃ સિદ્ધસેનાસુ લોકપાલપુરીષુ ચ

અહમિન્દ્રપુરં પ્રાપ્તો ન કશ્ચિત્તત્ર દૃષ્ટવાન્ ।
મામિમં દેહરહિતમાતિવાહિકદેહિનમ્

અહ કિલ તદા રામ સંપન્નો ગગનાકૃતિઃ ।
ન ચાધારો ન ચાધેયશ્ચિદાકાશમયાત્મકઃ

ન ગ્રહીતા ન ચ ગ્રાહ્યસ્ત્વાદૃશાર્થાવબોધિનામ્ ।
ન ચૈવ દેશકાલાનાં ક્વચિદાવૃત્તિકારકઃ

મનોમનનમાત્રાત્મા પૃથ્વ્યાદિપરિવર્જિતઃ ।
સંકલ્પપુરુષાકારઃ પદાર્થાનામરોધકઃ

અરુદ્ધશ્ચ પદાર્થૌઘૈઃ સ્વયં સ્વાનુભવોન્મુખઃ ।
વ્યવહર્તા તથાભૂતૈરેવં પુંભિર્મનોમયૈઃ

સ્વપ્નાનુભૂતયો રામ દૃષ્ટાન્તોઽત્રાવિખણ્ડિતઃ ।
અનુભૂત્યપલાપં તુ યઃ કુર્યાત્તેન તેઽસ્ત્વલમ્

યથા સ્વપ્નચરો ગેહે વ્યવહર્તા ન દૃશ્યતે ।
તથા તદા ન દૃષ્ટોસ્મિ પુરસ્થોઽપિ નભોગતૈઃ

અહમન્યાન્પ્રપશ્યામિ પાર્થિવાકારભાસુરાન્ ।
મામાતિવાહિકાત્માનં ન કશ્ચિદપિ પશ્યતિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ન દૃશ્યતે વિદેહત્વાદ્ભવાન્વ્યોમવપુર્યદિ ।
તત્કથં તેન સિદ્ધેન દૃષ્ટોઽસિ કનકાવનૌ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસ્મદાદિર્જનો નામ યથા સંકલ્પકલ્પિતાન્ ।
નાસંકલ્પિતમાપ્નોતિ સત્યકામવપુર્યતઃ

વ્યવહારેષુ મગ્નેન લૌકિકેષ્વમલાત્મના ।
ક્ષણાદ્વિસ્મર્યતે પુંસા આતિવાહિકમાત્મનઃ

મયા પશ્યતુ મામેષ ઇતિ સંકલ્પિતં તદા ।
તેન માં દૃષ્ટવાનેષ સ્વસંકલ્પાર્થભાજનમ્

જનો જરઠભેદત્વાન્ન સંકલ્પાર્થભાજનમ્ ।
સ એષ જીર્ણભેદત્વાત્સત્યકામત્વભાજનમ્

દ્વયોસ્તુ સિદ્ધયોઃ સિદ્ધવિરુદ્ધેપ્સિતયોર્મિથઃ ।
અધિકૈકાવદાતાત્મા જયી પુરુષયત્નવાન્

ભ્રમતઃ સિદ્ધસેનાસુ લોકપાલપુરીષુ મે ।
વિસ્મૃતા વ્યવહારૌઘૈઃ સાતિવાહિકતાત્મનઃ

યદા તદાહમપરૈર્વ્યવહર્તું મહામ્બરે ।
પ્રવૃત્તો ન ચ માં કશ્ચિત્તત્ર પશ્યતિ ચઞ્ચલમ્

અત્યન્તમપ્યારટતઃ શબ્દો ન શ્રૂયતે મમ ।
કેનચિત્સુરલોકેષુ સ્વપ્નપુંસ ઇવાનઘ

અવષ્ટબ્ધં પ્રવૃત્તસ્ય નાન્યાવષ્ટબ્ધયે મમ ।
સંપદ્યતે કિંચિદપિ મનોમનનદેહિનઃ

એવં વ્યોમપિશાચોઽહં સંપન્નો રઘુનન્દન ।
મયાનુભૂતા કાપ્યેષા દેવાગારપિશાચતા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પિશાચાઃ સન્તિલોકેસ્મિન્કિમાકારાઃકિમાસ્પદાઃ ।
કિંજાતીયાઃ કિમાચારાઃ કીદૃશાઃ કીદૃશાશયાઃ ॥
શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પિશાચાઃ સન્તિ લોકેઽસ્મિન્યાદૃશાસ્તાદૃશાન્શ્રૃણુ ।
ન સભ્યોઽસૌ ન યો વક્તિ પ્રસઙ્ગાપતિતં વચઃ

પિશાચાઃ કેચિદાકાશસદૃશાઃ સૂક્ષ્મદેહકાઃ ।
હસ્તપાદાદિસંયુક્તાઃ પશ્યન્તિ ત્વમિવાકૃતિમ્

છાયયા ભયદાયિન્યા ત્વન્યત્ર ભ્રમરૂપયા ।
તે ચિત્તાક્રમણં કૃત્વા બોધયન્તિ નરાશયમ્

ઘ્નન્ત્યદન્તિ પિબન્ત્યાશુ લઘુસત્ત્વબલં જનમ્ ।
બલં સત્ત્વમથો જીવાન્હિંસન્ત્યાક્રમ્ય ચિત્તકમ્

આકાશસદૃશાઃ કેચિત્કેચિન્નીહારસંનિભાઃ ।
કેચિત્સ્વપ્નનરાકારાઃ સાકારા અપિ સ્વાત્મકાઃ

કેચિદભ્રદલપ્રખ્યાઃ કેચિત્પવનદેહકાઃ ।
કેચિદ્ભ્રમાત્મકા એવ સર્વે બુદ્ધિમનોમયાઃ

ગ્રહીતું નૈવ યુજ્યન્તે ગ્રહીતું શક્નુવન્તિ નો ।
આકાશશૂન્યવપુષઃ પશ્યન્ત્યાકૃતિમાત્મનઃ

શીતાતપાદિવિહિતં સુખં દુઃખં વિદન્તિ ચ ।
પાતુમત્તુમવષ્ટબ્ધુમીહિતું શક્નુવન્તિ નો

ઇચ્છાદ્વેષભયક્રોધલોભમોહસમન્વિતાઃ ।
મન્ત્રૌષધતપોદાનધૈર્યધર્મવશીકૃતાઃ

સત્ત્વાવષ્ટમ્ભયન્ત્રેણ મન્ત્રેણારાધિતેન વા ।
દૃશ્યન્તેઽપિ ચ ગૃહ્યન્તે કદાચિત્કેનચિત્ક્વચિત્

દેવયોનિર્હિ સા તેન કેચિદ્દેવોપમાદયઃ ।
કેચિન્નરસમશ્રીકાઃ કેચિન્નાગસમન્વયાઃ

શ્વશૃગાલોપમાઃ કેચિદ્ગ્રામજઙ્ગલવાસિનઃ ।
કુલ્યાવકરરથ્યાસુ વસન્તિ નિરયેષુ ચ

એતદાસ્પદમેતેષામિત્યાકારાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
પિશાચા એવમાચારા જન્મૈષાં શ્રૂયતામિદમ્

અચેત્યચિન્મયં બ્રહ્મ સર્વશક્તિસ્વભાવતઃ ।
યત્સ્થિતં બુદ્ધમેવાન્તશ્ચેત્યં સંકલ્પયન્નિવ

તં જીવં વિદ્ધિ સ પ્રૌઢસ્ત્વહંકાર ઇતિ સ્મૃતઃ ।
સોઽહંકારઃ સ્મૃતઃ પુષ્ટો મન ઇત્યુદિતાત્મભિઃ

સ એવ કથ્યતે બ્રહ્મા સકલ્પાકાશરૂપવાન્ ।
અસદેવાસતો બીજં જગતો વિગતાકૃતિઃ

એવં મનઃસ્થિતો બ્રહ્મા સદેહોઽપ્યમલં નભઃ ।
તત્સ્વપ્નપુરુષાકારઃ સન્નેવાસદ્વપુઃ સદા

પૃથ્વ્યાદિમૂર્તિરહિતસ્ત્વાતિવાહિકદેહવાન્ ।
પૃથ્વ્યાદયઃ કિલ કુતઃ સંકલ્પપુરુષસ્ય ખે

ભવન્મનો યથાકાશપુરં પશ્યતિ કલ્પિતમ્ ।
તથા મનોવિરઞ્ચિત્વં પશ્યત્યાત્મનિ કલ્પિતમ્

યદ્વેત્તિ કલ્પિતં તત્સત્પશ્યત્યનુભવત્યપિ ।
યો યાવન્માત્રકસ્તત્સ કસ્માત્કિલ ન પશ્યતિ

સ યત્પશ્યતિ તત્તાદૃક્ શૂન્યાત્મા શૂન્યમમ્બરે ।
બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ વા બ્રહ્મા તદિદં જગદુચ્યતે

તથા સંપ્રતિ ભાસોઽસ્ય ચિરકાલૈકભાવનાત્ ।
ઘનીભૂતઃ સ્થિતઃ પુષ્ટઃ સુદીર્ઘસ્વપ્નસુન્દરઃ

આતિવાહિકદેહસ્ય તસ્ય તચ્ચિરભાવનાત્ ।
સર્ગાનુભવનં ભૂરિ બ્રહ્મણો બ્રહ્મરૂપ્યપિ

ગતં પ્રકટતોત્કર્ષાદાધિભૌતિકદેહતામ્ ।
તેનૈવ સર્ગ ઇત્યુક્તો ભેદસંતતિભાસુરઃ

સ બ્રહ્મા બ્રહ્મમાત્રાત્મા બ્રહ્મમાત્રાત્મનોસ્તયોઃ ।
અજાતયોરેવ સદા તદાત્મજગતોર્દ્વયોઃ

અભિન્નયોરેવ ભૃશં શૂન્યત્વામ્બરયોરિવ ।
ઐકાત્મ્યેનૈવ વસતોઃ પવનસ્પન્દયોરિવ

વેત્તિ ભૂતમયત્વં તન્મિથ્યૈવ ન તુ વાસ્તવમ્ ।
તથા યથા ત્વં સંકલ્પપુરુષસ્ય સતોઽસતઃ

તતઃ શરીરધાતૂનાં તેન પૃથ્વ્યાદિકાઃ કૃતાઃ ।
અભિધાઃ પઞ્ચ ચિત્પુષ્ટા જગદિત્યેવ તાઃ સ્થિતાઃ

યથા ત્વસત્ય એવાયં સંકલ્પઃ સત્ય એવ તે ।
તથાસાવાત્મસંકલ્પં સત્યમેવાનુભૂતવાન્

સ સ્વયં ચિન્મયાકાશઃ સ સંકલ્પશ્ચિદમ્બરમ્ ।
અતઃ સ્વપ્નો જગત્સર્વં કૃતૌ નાશોદ્ભવૌ સ્થિતૌ

યથૈવૈતન્મનઃ સત્યં તદંશાઃ સત્યમેવ તે ।
તથૈવ તત્કૃતાશ્ચન્દ્રરુદ્રાર્કેન્દુમરીચયઃ

એવં સ્થિતે જગજ્જાલં તન્મનોરાજ્યમુચ્યતે ।
તચ્ચ શૂન્યં નિરાલમ્બમાકાશકચનં ચિતિ

યથા સ્વપ્નપુરં વ્યોમ સંકલ્પાદ્રિર્યથા નભઃ ।
તથા બ્રહ્મ જગચ્ચૈવ ખમેવાચ્છમનાકૃતિ

એવમાભાસમાત્રસ્ય કચતોઽનિશમવ્યયમ્ ।
સર્ગાદિમધ્યાન્તદૃશો મુધૈવાત્રોદિતાઃ સ્થિતાઃ

કિંચિદાકાશકોશસ્ય તવ વા મમ વાનઘ ।
જગતો વાપિ જાયેત કિં વા નશ્યતિ મે વદ

તત્કિમર્થમનર્થાય નિરર્થકમપાર્થકાઃ ।
કસ્માદભ્યુદિતા બ્રૂહિ રાગદ્વેષભયાદયઃ

વસ્તુતોઽઙ્ગ ન સર્ગાદિર્ન સર્ગો નાપ્યસર્ગતા ।
વિદ્યતે સકૃદાભાતમિદમિત્થં સદૈવ તત્

આશૂન્યે વિપુલાભોગે સ્વચ્છચિજ્જલપૂરિતે ।
કલનાપઙ્કકલિલે ભવિષ્યતિ ચિદમ્બરે

અન્તરિક્ષાક્ષયક્ષેત્રે ખાત્મનો ગગનાત્મિકા ।
તસ્માદ્બીજાદિયં જાતા ભૂરિભૂતશિલાવલિઃ

નાસ્તિ કિંચિદિહ ક્ષેત્રં વ્યુપ્તં નામ ન કિંચન ।
ન બીજમસ્તિ નો જાતં કિંચિત્સર્વં ચ સંસ્થિતમ્

યાઃ શિલાવલયસ્તત્ર પુષ્ટાસ્તા વિબુધાદયઃ ।
યાસ્તુ વર્ણોજ્જ્વલા એતાઃ સ્વાસ્થિતા બુદ્ધબુદ્ધયઃ

યાસ્ત્વર્ધપક્વાસ્તા એતા નરનાગાદિજાતયઃ ।
યાસ્ત્વાશ્યાના રજોનષ્ટાસ્તાઃ કૃમિસ્થાવરાદયઃ

યાસ્તુ ગુર્વ્યઃ ફલૈર્હીનાઃ શૂન્યાકારાઃ ક્ષયક્ષતાઃ ।
અશરીરાઃ શરીરિણ્યસ્તાઃપિશાચાદિકાઃ સ્મૃતાઃ

ન હિ સંકલ્પિતુઃ સ્વેચ્છા ક્વચિત્પર્યનુયુજ્યતે ।
તાસ્તથેચ્છા વિરિઞ્ચસ્ય તથા નામ તથોદિતાઃ

સર્વા એવ ચિદાકાશરૂપિણ્યો ભૂતજાતયઃ ।
આતિવાહિકદેહિન્યઃ પૃથ્વ્યાદિરહિતાત્મિકાઃ

તાશ્ચિરાભ્યાસવશતસ્ત્વાધિભૌતિકસંવિદમ્ ।
પ્રાપ્તા દીર્ઘાનુભવનાત્સ્વપ્નજાગ્રદ્દશામિવ

પિશાચાદ્યાસ્તથા એતે તથાભૂતાધિભૌતિકાઃ ।
તિષ્ઠન્તિ તુષ્ટમનસઃ સ્વસંસારવિહારિણઃ

પશ્યન્તિ કાશ્ચિદન્યોન્યં ગ્રામ્યા ગ્રામ્યેયકાનિવ ।
સ્વપ્નૈકલોકવાસ્તવ્યા ઇવૈતા ભૂતજાતયઃ

કાશ્ચિદ્વહુનરપ્રાપ્તસ્વપ્નનિર્માણલોકવત્ ।
નાન્યોન્યમપિ પશ્યન્તિ નાનાસંસ્થાનસંસ્થિતાઃ

સ્થિતા યથૈતા જગતિ પિશાચાદ્યાઃ કુજાતયઃ ।
પ્રાયસ્તથૈતાઃ કુમ્ભાણ્ડયક્ષપ્રેતાદયઃ સ્થિતાઃ

યથા યત્રેહ વૈ નિમ્ના જલં તત્રાવતિષ્ઠતે ।
તથા યત્ર પિશાચાદ્યાસ્તમસ્તત્રાવતિષ્ઠતે

મધ્યાહ્નેપિ પિશાચશ્ચેદજિરે તિષ્ઠતિ સ્વયમ્ ।
તત્તસ્યાન્ધં તમસ્તત્ર સંનિધાનં કરોત્યલમ્

ન નિહન્તિ ચ તદ્ભાનુર્ન ચાન્યસ્તત્પ્રપશ્યતિ ।
સ એવ ચાનુભવતિ પશ્ય માયાવિજૃમ્ભિતમ્

અગ્નેરાદિત્યચન્દ્રાદેસ્તૈજસં મણ્ડલં યથા ।
પિશાચાદેરજન્યાત્મ તામસં મણ્ડલં તથા

યાતિ તેજસ્યનોજસ્ત્વં તમસ્યોજઃપ્રધાનતામ્ ।
ઉલૂકવત્પિશાચાદ્યા આશ્ચર્યં તત્સ્વભાવતઃ

એષા પિશાચાજનિતસ્ય જાતિઃ
પ્રોક્તા મયા તે સમયાનપેતા ।
પિશાચતુલ્યઃ સુરલોકપાલ-
લોકેષુ જાતોઽહમિતિ પ્રસઙ્ગાત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવા૦ વા૦ દે૦ મોક્ષો૦ નિ૦ ઉ૦ પા૦ પિશાચવર્ણનપ્રસઙ્ગેન જગદ્બ્રહ્મણોરૈક્યપ્રતિપાદનં નામ ચતુર્નવતિતમઃ સર્ગઃ