Yoga Vasistha · Verses 6.93-2
trinavatitamaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
athotthāya dadāhāsau śuṣkaṃ tattṛṇamandiram /
ajñena svena manasā vṛthā saṃkalpakalpitam
śiṣṭaṃ yatkiṃcidabhavattatsarvaṃ sa śikhidhvajaḥ /
asaṃrabdhamanā maunī krameṇa samayā dhiyā
dadāha ca sa cikṣepa tatyāja ca babhañja vā /
bhāṇḍajātaṃ svavasanaṃ bhojanādyapi tuṣṭavat
sa babhūvāśramastasya dṛṣṭanaṣṭajanasthitiḥ /
vīrabhadrabaladhvastadakṣayajñāśramopamaḥ
āśramātte mṛgagaṇāstyaktaromanthamudyayuḥ /
sāgnidāhātpuravarādbhītabhītajanā iva
bhāṇḍajātaṃ dahatyagnau sahaśuṣkendhanena tat /
kevalākṛtirasnehastuṣṭimānāha bhūpatiḥ
śikhidhvaja uvāca /
vāsanāṃ tatra saṃtyajya sarvatyāgī sthito hyaham /
aho nu cirakālena devaputra prabodhitaḥ
saṃpannaḥ kevalaḥ śuddhaḥ sukhenodbodhavānaham /
kiṃ nāma kila vastvetadbhavetsāṃkalpikakramam
yāvadyāvatprahīyante vividhā bandhahetavaḥ /
tāvattāvatsamāyāti paramāṃ nirvṛtiṃ manaḥ
śāmyāmi parinirvāmi sukhito'smi jayāmyaham /
vibandhāḥ prakṣayaṃ yātāḥ sarvatyāgo mayā kṛtaḥ
digambaro diksadano diksamo'yamahaṃ sthitaḥ /
devaputra mahātyāgātkimanyadavaśiṣyate
kumbha uvāca /
sarvameva na saṃtyaktaṃ tvayā rājan śikhidhvaja /
sarvatyāgaparānande mā mudhābhinayaṃ kuru
tavāstyevāparityaktaḥ sarvasmādbhāga uttamaḥ /
yaṃ parityajya niḥśeṣaṃ parāmāyāsyaśokatām
śrīvasiṣṭha uvāca /
iti śrutavatā tena kiṃcitsaṃcintya bhūbhṛtā /
idamuktaṃ mahābāho rāma rājīvalocana
śikhidhvaja uvāca /
indriyavyālasaṃghāto raktamāṃsamayākṛtiḥ /
śiṣyate sarvasaṃtyāge deho me devatātmaja
tadutthāya punardehaṃ bhṛgupātādavighnataḥ /
vināśātmakatāṃ nītvā sarvatyāgī bhavāmyaham
śrīvasiṣṭha uvāca /
ityuktvā dehamagrasthe śvabhre tyaktumasau javāt /
karoti yāvadutthānaṃ tāvatkumbho'pyuvāca ha
kumbha uvāca /
rājankimiti dehaṃ tvaṃ nirāgaskaṃ mahāvaṭe /
tyajasyajño hi vṛṣabhaḥ kupito hanti tarṇakam
jaḍo varāko mūkātmā tapasvī dehako hyayam /
na kaścana tavaitasminmā mudhaiva tanuṃ tyaja
ātmanyevaiṣa mūkātmā dhyānavānavatiṣṭhate /
saṃcālyate pareṇaiva taraṅgeṇaiva kāṣṭhakam
kṣobhayatyanya evainaṃ nigrahārho muhurbalāt /
tapasvinaṃ yathaikāntaṃ saṃsthitaṃ mattataskaraḥ
sukhaduḥkhādibhūtyā hi nāparādhi śarīrakam /
nātmanaḥ phalavānātmaspande vṛkṣo'parādhavān
vātaḥ phalaśiraḥpuṣpapātanaṃ kurute sphuran /
taruṇā sādhunā dhīrāparāddhaṃ kimātmanaḥ
tyaktenāpi śarīreṇa kila tāmarasekṣaṇa /
sarvatyāgo na te yāti niṣpattiṃ viṣamo hi saḥ
bhṛgau kevalametattvaṃ nirāgaskaṃ śarīrakam /
mudhā kṣipasi no dehatyāge tattyāgitā bhavet
yenāyaṃ kṣobhyate deho mattebheneva pādapaḥ /
tatsaṃtyajasi cetpāpaṃ tanmahātyāgavānbhavān
tasmiṃstyakte bhavettyaktaṃ sarvaṃ dehādi bhūpate /
no cennimagnamapyetadbhūyobhūyaḥ prarohati
śikhidhvaja uvāca /
kenāyaṃ cālyate dehaḥ kiṃ bījaṃ janmakarmaṇām /
kasmiṃstyakte parityaktaṃ sarvaṃ bhavati sundara
kumbha uvāca /
sādho na dehatyāgena na rājyatyajanena ca /
na coṭajādiśoṣeṇa sarvatyāgo bhavennṛpa
yatsarvaṃ sarvato yacca tasminsarvaikakāraṇe /
sarvasminsaṃparityakte sarvatyāgaḥ kṛto bhavet
śikhidhvaja uvāca /
sarvaṃ sarvagataṃ sarvaheyaṃ tyājyaṃ ca sarvadā /
sarvaṃ kimucyate brūhi sarvatattvavidāṃ vara
kumbha uvāca /
sādho sarvagatākāraṃ jīvaprāṇādināmakam /
na jaḍaṃ nājaḍaṃ bhrāntaṃ cittaṃ sarvamiti smṛtam
cittameva bhramaṃ viddhi viddhi ceto naraṃ nṛpa /
cittaṃ viddhi jagajjālaṃ cittaṃ sarvamiti smṛtam
rājyāderatha dehāderāśramādermahīpate /
sarvasyaiva mano bījaṃ tarubījaṃ taroriva
sarvasya bīje saṃtyakte sarvaṃ tyaktaṃ bhavatyalam /
saṃbhavāsaṃbhavādbhūpa sarvatyāgo bhavediti
sarvadharmādyadharmā vā rājyādi vipinādi vā /
sacittasya paraṃ duḥkhaṃ niścittasya paraṃ sukham
idaṃ vivartate sarvaṃ cittameva jagattayā /
dehādyākārajālena bījaṃ vṛkṣatayā yathā
pādapaḥ pavaneneva bhūkampeneva parvataḥ /
bhastrā bhastrābhareṇāyaṃ dehaścittena cālyate
sarvabhūtopabhogānāṃ jarāmaraṇajanmanām /
mahāmunīnāṃ sudṛḍhaṃ cittaṃ viddhi samudgakam
idaṃ pravartate sarvaṃ cittameva jagattayā /
dehādyākārajālena cittaṃ jīvo manomayam
buddhirmahadahaṃkāraḥ prāṇaścetyādibhirmune /
kriyānurūpairabhidhāvyāpāraiḥ śāntamucyate
cittaṃ sarvamiti prāhustasmiṃstyakte mahīpate /
sarvādhivyādhisīmāntaḥ sarvatyāgaḥ kṛto bhavet
cittatyāgaṃ viduḥ sarvatyāgaṃ tyāgavidāṃ vara /
tasminsiddhe mahābāho satyaṃ kiṃ nānubhūyate
citte tyakte layaṃ yāti dvaitamaikyaṃ ca sarvataḥ /
śiṣyate paramaṃ śāntamacchamekamanāmayam
asyāścittaṃ viduḥ kṣetraṃ saṃsṛteḥ sasyasaṃtateḥ /
kṣetre tvakṣetratāṃ yāte śāleḥ ka iva saṃbhavaḥ
cittameva vicitrehaṃ bhāvābhāvavilāsinā /
vivartate'rthabhāvena jalamūrmitayā yathā
cittotsādanarūpeṇa sarvatyāgena bhūpate /
sarvamāsādyate samyak sāmrājyeneva sarvadā
sarvatyāgasya viṣayo yathaivānyo'sti te tathā /
tvamapyanyasya bhavasi tyāgingṛhṇāsi vai nṛpa
sūtraṃ muktāphaleneva jagajjālaṃ trikālakam /
sarvamantaḥ kṛtaṃ tena yena sarvaṃ samujjhitam
yena sarvaṃ parityaktaṃ tasmiñchūnye'pi saṃsthitam /
jagatsarvaṃ trikālasthaṃ tantau muktāvalī yathā
asneheneva dīpena yena sarvaṃ samujjhitam /
sasneheneva dīpena tena sarvaṃ prakāśitam
sthitaṃ sarvaṃ parityajya yaḥ śete'snehadīpavat /
sa rājate prakāśātmā samaḥ sasnehadīpavat
samastavastuniṣkāse yathā tvamavaśiṣyase /
sarvatyāge kṛte tādṛgvijñānamavaśiṣyate
samastavastudāhe'pi yathā tvaṃ netaro nṛpa /
sarvatyāgata evāṅga tathā nirvāṇamucyate
sarvatyāgo hi śūnyātmā āśrayaḥ sarvasaṃvidām /
anantānāmudārāṇāṃ khamivedaṃ divaukasām
sarvatyāgarasāpāne jarāmaraṇabhītayaḥ /
na kāścana prabādhante khasyeva vyomalekhikāḥ
sarvatyāgo mahattvasya kāraṇaṃ nirmaladyuteḥ /
sarvaṃ tyajasi cedyasmādbuddhisthairyaṃ bṛhattamam
sarvatyāgaḥ parānando duḥkhamanyatsudāruṇam /
ityomityurarīkṛtya yadicchasi tadācara
sarvaṃ tyajati yastasya sarvamevopatiṣṭhate /
yathaivāmbu viśatyagnau tathaivāyāti vāridhau
sarvatyāgāntarevāsti jñānamātmaprasādakam /
yacchūnyaṃ kila bhāṇḍasya tatra ratnādi tiṣṭhati
sarvatyāgavaśādeva hṛtakāle kalāvapi /
śākyena vigatāśaṅkaṃ muninā meruvatsthitam
sarvatyāgo mahārāja sarvasaṃpatsamāśrayaḥ /
na gṛhṇāti hi yatkiṃcitsarvaṃ tasmai pradīyate
kṛtvā sarvaparityāgaṃ śāntaḥ svastho viyatsamaḥ /
saumyo bhavasi yadrūpastadrūpo bhava bhūpate
sarvaṃ parityajya mahāsvabhāva
tyajasyatho yena ca tadvihāya /
tyāgābhimānaṃ ca malaṃ vimucya
vimuktarūpo bhava bhūmipāla
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmā० vālmī० de० mokṣo० nirvāṇaprakaraṇe pū० cū० śikhidhvajāvabodhanaṃ nāma trinavatitamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0