યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.93-2

ત્રિનવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથોત્થાય દદાહાસૌ શુષ્કં તત્તૃણમન્દિરમ્ ।
અજ્ઞેન સ્વેન મનસા વૃથા સંકલ્પકલ્પિતમ્

શિષ્ટં યત્કિંચિદભવત્તત્સર્વં સ શિખિધ્વજઃ ।
અસંરબ્ધમના મૌની ક્રમેણ સમયા ધિયા

દદાહ ચ સ ચિક્ષેપ તત્યાજ ચ બભઞ્જ વા ।
ભાણ્ડજાતં સ્વવસનં ભોજનાદ્યપિ તુષ્ટવત્

સ બભૂવાશ્રમસ્તસ્ય દૃષ્ટનષ્ટજનસ્થિતિઃ ।
વીરભદ્રબલધ્વસ્તદક્ષયજ્ઞાશ્રમોપમઃ

આશ્રમાત્તે મૃગગણાસ્ત્યક્તરોમન્થમુદ્યયુઃ ।
સાગ્નિદાહાત્પુરવરાદ્ભીતભીતજના ઇવ

ભાણ્ડજાતં દહત્યગ્નૌ સહશુષ્કેન્ધનેન તત્ ।
કેવલાકૃતિરસ્નેહસ્તુષ્ટિમાનાહ ભૂપતિઃ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
વાસનાં તત્ર સંત્યજ્ય સર્વત્યાગી સ્થિતો હ્યહમ્ ।
અહો નુ ચિરકાલેન દેવપુત્ર પ્રબોધિતઃ

સંપન્નઃ કેવલઃ શુદ્ધઃ સુખેનોદ્બોધવાનહમ્ ।
કિં નામ કિલ વસ્ત્વેતદ્ભવેત્સાંકલ્પિકક્રમમ્

યાવદ્યાવત્પ્રહીયન્તે વિવિધા બન્ધહેતવઃ ।
તાવત્તાવત્સમાયાતિ પરમાં નિર્વૃતિં મનઃ

શામ્યામિ પરિનિર્વામિ સુખિતોઽસ્મિ જયામ્યહમ્ ।
વિબન્ધાઃ પ્રક્ષયં યાતાઃ સર્વત્યાગો મયા કૃતઃ

દિગમ્બરો દિક્સદનો દિક્સમોઽયમહં સ્થિતઃ ।
દેવપુત્ર મહાત્યાગાત્કિમન્યદવશિષ્યતે

કુમ્ભ ઉવાચ ।
સર્વમેવ ન સંત્યક્તં ત્વયા રાજન્ શિખિધ્વજ ।
સર્વત્યાગપરાનન્દે મા મુધાભિનયં કુરુ

તવાસ્ત્યેવાપરિત્યક્તઃ સર્વસ્માદ્ભાગ ઉત્તમઃ ।
યં પરિત્યજ્ય નિઃશેષં પરામાયાસ્યશોકતામ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ શ્રુતવતા તેન કિંચિત્સંચિન્ત્ય ભૂભૃતા ।
ઇદમુક્તં મહાબાહો રામ રાજીવલોચન

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
ઇન્દ્રિયવ્યાલસંઘાતો રક્તમાંસમયાકૃતિઃ ।
શિષ્યતે સર્વસંત્યાગે દેહો મે દેવતાત્મજ

તદુત્થાય પુનર્દેહં ભૃગુપાતાદવિઘ્નતઃ ।
વિનાશાત્મકતાં નીત્વા સર્વત્યાગી ભવામ્યહમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા દેહમગ્રસ્થે શ્વભ્રે ત્યક્તુમસૌ જવાત્ ।
કરોતિ યાવદુત્થાનં તાવત્કુમ્ભોઽપ્યુવાચ હ

કુમ્ભ ઉવાચ ।
રાજન્કિમિતિ દેહં ત્વં નિરાગસ્કં મહાવટે ।
ત્યજસ્યજ્ઞો હિ વૃષભઃ કુપિતો હન્તિ તર્ણકમ્

જડો વરાકો મૂકાત્મા તપસ્વી દેહકો હ્યયમ્ ।
ન કશ્ચન તવૈતસ્મિન્મા મુધૈવ તનું ત્યજ

આત્મન્યેવૈષ મૂકાત્મા ધ્યાનવાનવતિષ્ઠતે ।
સંચાલ્યતે પરેણૈવ તરઙ્ગેણૈવ કાષ્ઠકમ્

ક્ષોભયત્યન્ય એવૈનં નિગ્રહાર્હો મુહુર્બલાત્ ।
તપસ્વિનં યથૈકાન્તં સંસ્થિતં મત્તતસ્કરઃ

સુખદુઃખાદિભૂત્યા હિ નાપરાધિ શરીરકમ્ ।
નાત્મનઃ ફલવાનાત્મસ્પન્દે વૃક્ષોઽપરાધવાન્

વાતઃ ફલશિરઃપુષ્પપાતનં કુરુતે સ્ફુરન્ ।
તરુણા સાધુના ધીરાપરાદ્ધં કિમાત્મનઃ

ત્યક્તેનાપિ શરીરેણ કિલ તામરસેક્ષણ ।
સર્વત્યાગો ન તે યાતિ નિષ્પત્તિં વિષમો હિ સઃ

ભૃગૌ કેવલમેતત્ત્વં નિરાગસ્કં શરીરકમ્ ।
મુધા ક્ષિપસિ નો દેહત્યાગે તત્ત્યાગિતા ભવેત્

યેનાયં ક્ષોભ્યતે દેહો મત્તેભેનેવ પાદપઃ ।
તત્સંત્યજસિ ચેત્પાપં તન્મહાત્યાગવાન્ભવાન્

તસ્મિંસ્ત્યક્તે ભવેત્ત્યક્તં સર્વં દેહાદિ ભૂપતે ।
નો ચેન્નિમગ્નમપ્યેતદ્ભૂયોભૂયઃ પ્રરોહતિ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
કેનાયં ચાલ્યતે દેહઃ કિં બીજં જન્મકર્મણામ્ ।
કસ્મિંસ્ત્યક્તે પરિત્યક્તં સર્વં ભવતિ સુન્દર

કુમ્ભ ઉવાચ ।
સાધો ન દેહત્યાગેન ન રાજ્યત્યજનેન ચ ।
ન ચોટજાદિશોષેણ સર્વત્યાગો ભવેન્નૃપ

યત્સર્વં સર્વતો યચ્ચ તસ્મિન્સર્વૈકકારણે ।
સર્વસ્મિન્સંપરિત્યક્તે સર્વત્યાગઃ કૃતો ભવેત્

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
સર્વં સર્વગતં સર્વહેયં ત્યાજ્યં ચ સર્વદા ।
સર્વં કિમુચ્યતે બ્રૂહિ સર્વતત્ત્વવિદાં વર

કુમ્ભ ઉવાચ ।
સાધો સર્વગતાકારં જીવપ્રાણાદિનામકમ્ ।
ન જડં નાજડં ભ્રાન્તં ચિત્તં સર્વમિતિ સ્મૃતમ્

ચિત્તમેવ ભ્રમં વિદ્ધિ વિદ્ધિ ચેતો નરં નૃપ ।
ચિત્તં વિદ્ધિ જગજ્જાલં ચિત્તં સર્વમિતિ સ્મૃતમ્

રાજ્યાદેરથ દેહાદેરાશ્રમાદેર્મહીપતે ।
સર્વસ્યૈવ મનો બીજં તરુબીજં તરોરિવ

સર્વસ્ય બીજે સંત્યક્તે સર્વં ત્યક્તં ભવત્યલમ્ ।
સંભવાસંભવાદ્ભૂપ સર્વત્યાગો ભવેદિતિ

સર્વધર્માદ્યધર્મા વા રાજ્યાદિ વિપિનાદિ વા ।
સચિત્તસ્ય પરં દુઃખં નિશ્ચિત્તસ્ય પરં સુખમ્

ઇદં વિવર્તતે સર્વં ચિત્તમેવ જગત્તયા ।
દેહાદ્યાકારજાલેન બીજં વૃક્ષતયા યથા

પાદપઃ પવનેનેવ ભૂકમ્પેનેવ પર્વતઃ ।
ભસ્ત્રા ભસ્ત્રાભરેણાયં દેહશ્ચિત્તેન ચાલ્યતે

સર્વભૂતોપભોગાનાં જરામરણજન્મનામ્ ।
મહામુનીનાં સુદૃઢં ચિત્તં વિદ્ધિ સમુદ્ગકમ્

ઇદં પ્રવર્તતે સર્વં ચિત્તમેવ જગત્તયા ।
દેહાદ્યાકારજાલેન ચિત્તં જીવો મનોમયમ્

બુદ્ધિર્મહદહંકારઃ પ્રાણશ્ચેત્યાદિભિર્મુને ।
ક્રિયાનુરૂપૈરભિધાવ્યાપારૈઃ શાન્તમુચ્યતે

ચિત્તં સર્વમિતિ પ્રાહુસ્તસ્મિંસ્ત્યક્તે મહીપતે ।
સર્વાધિવ્યાધિસીમાન્તઃ સર્વત્યાગઃ કૃતો ભવેત્

ચિત્તત્યાગં વિદુઃ સર્વત્યાગં ત્યાગવિદાં વર ।
તસ્મિન્સિદ્ધે મહાબાહો સત્યં કિં નાનુભૂયતે

ચિત્તે ત્યક્તે લયં યાતિ દ્વૈતમૈક્યં ચ સર્વતઃ ।
શિષ્યતે પરમં શાન્તમચ્છમેકમનામયમ્

અસ્યાશ્ચિત્તં વિદુઃ ક્ષેત્રં સંસૃતેઃ સસ્યસંતતેઃ ।
ક્ષેત્રે ત્વક્ષેત્રતાં યાતે શાલેઃ ક ઇવ સંભવઃ

ચિત્તમેવ વિચિત્રેહં ભાવાભાવવિલાસિના ।
વિવર્તતેઽર્થભાવેન જલમૂર્મિતયા યથા

ચિત્તોત્સાદનરૂપેણ સર્વત્યાગેન ભૂપતે ।
સર્વમાસાદ્યતે સમ્યક્ સામ્રાજ્યેનેવ સર્વદા

સર્વત્યાગસ્ય વિષયો યથૈવાન્યોઽસ્તિ તે તથા ।
ત્વમપ્યન્યસ્ય ભવસિ ત્યાગિન્ગૃહ્ણાસિ વૈ નૃપ

સૂત્રં મુક્તાફલેનેવ જગજ્જાલં ત્રિકાલકમ્ ।
સર્વમન્તઃ કૃતં તેન યેન સર્વં સમુજ્ઝિતમ્

યેન સર્વં પરિત્યક્તં તસ્મિઞ્છૂન્યેઽપિ સંસ્થિતમ્ ।
જગત્સર્વં ત્રિકાલસ્થં તન્તૌ મુક્તાવલી યથા

અસ્નેહેનેવ દીપેન યેન સર્વં સમુજ્ઝિતમ્ ।
સસ્નેહેનેવ દીપેન તેન સર્વં પ્રકાશિતમ્

સ્થિતં સર્વં પરિત્યજ્ય યઃ શેતેઽસ્નેહદીપવત્ ।
સ રાજતે પ્રકાશાત્મા સમઃ સસ્નેહદીપવત્

સમસ્તવસ્તુનિષ્કાસે યથા ત્વમવશિષ્યસે ।
સર્વત્યાગે કૃતે તાદૃગ્વિજ્ઞાનમવશિષ્યતે

સમસ્તવસ્તુદાહેઽપિ યથા ત્વં નેતરો નૃપ ।
સર્વત્યાગત એવાઙ્ગ તથા નિર્વાણમુચ્યતે

સર્વત્યાગો હિ શૂન્યાત્મા આશ્રયઃ સર્વસંવિદામ્ ।
અનન્તાનામુદારાણાં ખમિવેદં દિવૌકસામ્

સર્વત્યાગરસાપાને જરામરણભીતયઃ ।
ન કાશ્ચન પ્રબાધન્તે ખસ્યેવ વ્યોમલેખિકાઃ

સર્વત્યાગો મહત્ત્વસ્ય કારણં નિર્મલદ્યુતેઃ ।
સર્વં ત્યજસિ ચેદ્યસ્માદ્બુદ્ધિસ્થૈર્યં બૃહત્તમમ્

સર્વત્યાગઃ પરાનન્દો દુઃખમન્યત્સુદારુણમ્ ।
ઇત્યોમિત્યુરરીકૃત્ય યદિચ્છસિ તદાચર

સર્વં ત્યજતિ યસ્તસ્ય સર્વમેવોપતિષ્ઠતે ।
યથૈવામ્બુ વિશત્યગ્નૌ તથૈવાયાતિ વારિધૌ

સર્વત્યાગાન્તરેવાસ્તિ જ્ઞાનમાત્મપ્રસાદકમ્ ।
યચ્છૂન્યં કિલ ભાણ્ડસ્ય તત્ર રત્નાદિ તિષ્ઠતિ

સર્વત્યાગવશાદેવ હૃતકાલે કલાવપિ ।
શાક્યેન વિગતાશઙ્કં મુનિના મેરુવત્સ્થિતમ્

સર્વત્યાગો મહારાજ સર્વસંપત્સમાશ્રયઃ ।
ન ગૃહ્ણાતિ હિ યત્કિંચિત્સર્વં તસ્મૈ પ્રદીયતે

કૃત્વા સર્વપરિત્યાગં શાન્તઃ સ્વસ્થો વિયત્સમઃ ।
સૌમ્યો ભવસિ યદ્રૂપસ્તદ્રૂપો ભવ ભૂપતે

સર્વં પરિત્યજ્ય મહાસ્વભાવ
ત્યજસ્યથો યેન ચ તદ્વિહાય ।
ત્યાગાભિમાનં ચ મલં વિમુચ્ય
વિમુક્તરૂપો ભવ ભૂમિપાલ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામા૦ વાલ્મી૦ દે૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ શિખિધ્વજાવબોધનં નામ ત્રિનવતિતમઃ સર્ગઃ