Yoga Vasistha · Chapter 6.93

trinavatitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
athaivaṃrūpasaṃvitteḥ parāvṛttya prayatnataḥ /
tamambarakuṭīkośadeśamāgatavānaham

yāvattatra na paśyāmi svadehaṃ kvacana sthitam /
paśyāmi kevalaṃ siddhaṃ kamapyanyaṃ puraḥ sthitam

upaviṣṭa samādhānaniṣṭhamiṣṭaṃ padaṃ gatam /
saumyodayamivādityaṃ dagdhendhanamivānalam

baddhapadmāsanaṃ śāntaṃ samādhānaniriṅganam /
gulphadvitayamadhyasthavṛṣaṇaṃ viṣayātigam

mṛṣṭasaumyasamābhogaskandhabandhurakandharam /
susthirodāraviśrāntarakārakasthitisundaram

nābhīnikaṭagottānapāṇidvitayadīptibhiḥ /
hṛdayāmbhojatejobhirbahiṣṭhairiva bhāsitam

śliṣṭapakṣmekṣaṇaṃ kṣīṇasarvekṣaṃ svacchatāṃ gatam /
saro nimīlitāmbhojamiva suptaṃ dinātyaye

avikṣubhitamāśāntamantaḥkaraṇakoṭaram /
dadhānaṃ dhīrayā vṛttyā śāntotpātamivāmbaram

apaśyatā nijaṃ dehaṃ taṃ muniṃ paśyatā puraḥ /
idaṃ mayā tadā tatra cintitaṃ cārucetasā

ayaṃ kaścinmahāsiddhaḥ saṃprāpto'smindigantare /
vicāryāhamivaikāntaṃ viśrāmārthī mahāmbaram

samādhiyogyamekāntaṃ labheyetīha cintayā /
kuṭī dṛṣṭeyametena satyasaṃkalpaśālinā

madāgamanametena tato'cintayatā ciram /
taṃ svadehaṃ śavībhūtamapāsyeha kṛtā sthitiḥ

tadihāstamahaṃ yāmi svaṃ lokamiti niścayam /
yāvadgantuṃ pravṛtto'smi tāvatsaṃkalpanakṣayāt

sā nivṛttā kuṭī tatra saṃpannaṃ vyoma kevalam /
sa siddho'pi nirādhāraḥ patitodhaḥ samādhimān

svapnasaṃkalpasaṃśāntau svapnasaṃkalpapattanam /
yadā sā sukuṭī naṣṭā matsaṃkalpopaśāntitaḥ

sa papāta tato dhyānī jalotpīḍa ivāmbudāt /
khādivānilanunno'bda indubimbamiva kṣaye

vaimānika ivāpuṇyaśchinnamūla iva drumaḥ /
khāttyakta iva pāṣāṇaḥ sa papāta tato'vanau

ahaṃ yāvadiyaṃ tāvatkuṭikāstviti kalpane /
kṣīṇe kuṭīkṣaye jāte sa siddhaḥ patitaḥ kṣaṇāt

patatā tena siddhena tataḥ saujanyakautukaḥ /
manasaivāhamagamaṃ nabhaso vasudhātalam

so'patatpavanaskandhavalanāvartavṛttibhiḥ /
saptadvīpasamudrānte gīrvāṇaramaṇāvanau

prāṇāpānordhvagāmitvātkhādyathāsthitameva saḥ /
sṛṣṭapūrvordhvamūrdhorvyāṃ baddhapadmāsano'patat

na prabuddho babhūvāsau vicaraṃ tamacetanaḥ /
pāṣāṇadeha iva vā tūlātmevaiva vā laghuḥ

mayā tadavabodhārthamatha yatnavatā tadā /
kṛtvā jaladatāṃ vyomni vṛṣṭaṃ garjitamūrjitam

karakāśanipātena tena tasmindigantare /
mayūraṃ prāvṛṣevāmuṃ buddhyā bodhitavānasau

babhūvābhāsitāṅgaśrīrvikāsitavilocanaḥ /
dhārānikaraphullātmā prāvṛṣīvāmbujākaraḥ

prabuddhaṃ saṃpraśāntāyāṃ dṛṣṭau tamahamagrataḥ /
apṛcchaṃ svacchayā vṛttyā nivṛttaṃ paramārthataḥ

kva sthito'si karoṣīdaṃ kiṃ ca bho munināyaka /
kastvaṃ kasmādalaṃ dūrānna bhraṃśamapi cetasi

ityukto māmasau prekṣya saṃsmṛtya prāktanīṃ gatim /
uvāca vacanaṃ cāru cātako jaladaṃ yathā

siddha uvāca /
pratipālaya me yāvatsvavṛttāntaṃ smarāmyaham /
kathayiṣyāmi te paścātpāścātyaṃ vṛttamātmanaḥ

ityuktvā cintayitvāśu sa yathā vṛttamakṣatam /
smṛtavānsāyamahnīva samācaritamātmanaḥ

māmathovāca vacanaṃ cāru candrāṃśuśītalam /
āhlādanamanindyaṃ ca niravadyaṃ sukhodayam

siddha uvāca /
adhunā tvaṃ mayā brahmanparijñāto'bhivādaye /
atikramo'yaṃ kṣantavyaḥ svabhāvo hi satāṃ kṣamā

mune ciramahaṃ bhrānto devopavanabhūmiṣu /
bhogāmodavimoheṣu ṣaṭpadaḥ padminīṣviva

dṛśyanadyāmatho cittajalakallolahelayā /
cakrāvartohyamānena mayodvignena cintitam

saṃsārasāgare dṛśyakallolairahamākulaḥ /
kālenodvegamāyātaścātako'vagrahe yathā

saṃvinmātraikasāreṣu ramyaṃ bhogeṣu nāma kim /
avatiṣṭhe gatodvegasaṃvidvyomnyeva kevalam

śabdarūparasasparśagandhamātrādṛte param /
neha kiṃcana nāmāsti kimetāvatyahaṃ rame

cinmātrākāśamevaitatsarvaṃ cinmātrameva vā /
tatkimatrāsadākāre rame naṣṭamatiryathā

viṣayā viṣavaiṣamyā vāmāḥ kāmavimohadāḥ /
rasāḥ sarasavairasyā luṭhanneṣu na ko hataḥ

jīrṇā jīvitajambālajaracchapharikāmatiḥ /
kāyaṃ drutagatā''dātuṃ jarecchati bṛhadvakī

kāyo'yamacirāpāyo budbudo'mbunidhāviva /
sphuranneva purontarddhi yāti dīpaśikhā yathā

vividhākulakallolā cakrāvartavidhāyinī /
mṛtijanmavṛhatkūlā sukhaduḥkhataraṅgiṇī

yauvanollāsakalilā jarādhavalaphenilā /
kākatālīyayogena saṃpannasukhabudbudā

vyavahāramahāvāhalekhājaḍaravākulā /
rāgadveṣaghanollāsā bhūtalāloladehikā

lobhamohamahāvartā pātotpātavivartanī /
hā taptā jīvitākhyeyaṃ nadī nadanaśītalā

apūrvāṇyupagacchanti tathā pūrvāṇi yāntyalam /
saṃsārasaridambūni saṃgatāni dhanāni ca

pravṛttā ye nivartante tairalaṃ hatabhāvakaiḥ /
apūrvā ye pravartante teṣvathāstheha kīdṛśī

sarvasyāḥ sarito vāri prayātyāyāti cākarāt /
dehanadyāḥ payastvāyuryātyevāyāti no punaḥ

śataśaḥ parivartante pratipiṇḍaṃ kṣaṇaṃ prati /
kulālacakrakābhāvā iva bhāvā bhavāmbudhau

caranti caturāścaurā viṣamā viṣayārayaḥ /
haranti bhāvasarvasvaṃ jāgarmi svapimīha kim

āyuṣaḥ khaṇḍakhaṇḍāśca nipatantaḥ punaḥpunaḥ /
na kaścidvetti kālena kṣatāni divasānyaho

idamadya tathedaṃ ca tathedamidamasya me /
evaṃ kalanayā loko gataṃ prāptaṃ na vettyaho

bhuktaṃ pītamanantāsu bhrāntaṃ ca vanabhūmiṣu /
dṛṣṭāni sukhaduḥkhāni kimanyadiha sādhyate

sukhaduḥkhānubhavanādbhūyobhūyo vivartanāt /
anityatvācca bhāvānāṃ sthitā niṣkautukā vayam

bhuktāni bhogavṛndāni dṛṣṭā cānityatā bhṛśam /
nopalabhyata evāti viśrāntiriha kutracit

bhrāntamuttuṅgaśṛṅgāsu merūpavanabhūmiṣu /
lokapālapurīṣūccaiḥ saṃprāptaṃ kimakṛtrimam

sarvatra dārubhirvṛkṣā māṃsairbhūtāni bhūrmṛdā /
duḥkhānyanityatā ceti kathamāśvāsyate vada

na dhanāni na mitrāṇi na sukhāni na bāndhavāḥ /
śaknuvanti paritrātuṃ kālenākalitaṃ janam

jano jīmūtajaṭharajalavadgirikukṣiṣu /
yātyantaḥśūnya evāstaṃ pāṃsūpacayapelavaḥ

na me manoramāḥ kāmā na ca ramyā vibhūtayaḥ /
idaṃ mattāṅganāpāṅgabhaṅgalolaṃ ca jīvitam

kveva kasya kathaṃ nāma kuta āśvāsanā mune /
adya śvo vā''padaṃ pāpo mṛtyurmūrdhni niyacchati

śarīraṃ parṇavadbhraṃśi jīvitaṃ jīrṇasaṃsthiti /
dhīradhīratayā grastā rasā nīrasatāṃ gatāḥ

nītaṃ manorathaireva nīrasairvā''yurātatam /
na mama svaṃ camatkārakāri kiṃcidapīhitam

moho'dya mānyamāyāto deho nehopayujyate /
anāsthaivottamāvasthā sthānāsthaivādhamā sthitiḥ

āpadāpatitaiveyamaho mohavidhāyinī /
nityamityeva mantavyaṃ saktavyaṃ neha saṃsṛtau

vidhibhiḥ pratiṣedhaiśca śāśvatairapyaśāśvataiḥ /
yatheṣṭaṃ nīyate loko jalaṃ nimanonnatairiva

vivekāmodasarvasvaṃ cetaḥ kusumakośataḥ /
hṛtvā mūrcchāṃ prayacchanti viṣayā viṣavāyavaḥ

asadeva tathā nāma dṛṣṭaṃ sattāmupāgatam /
yathā'sadeva sadrūpaṃ saṃpannamasadeva sat

dolāyantyo'vanau dehaṃ sāgarānsāgarāṅganāḥ /
yathā dhāvanti dhāvanti janatā viṣayāṃstathā

dhāvanti viṣayām̐llakṣyamunmuktāścittasāyakāḥ /
spṛśanti na guṇānbhūyaḥ kṛtaghnāḥ sauhṛdaṃ yathā

utpātavāyurevāyurmitrāṇyevātiśatravaḥ /
bandhavo bandhanānyeva dhanānyevāti naidhanam

sukhānyevātiduḥkhāni saṃpadaḥ paramāpadaḥ /
bhogā bhavamahārogā ratireva parāratiḥ

āpadaḥ saṃpadaḥ sarvāḥ sukhaṃ duḥkhāya kevalam /
jīvitaṃ maraṇāyaiva bata māyāvijṛmbhitam

bahūnkālaparāvartāniṣṭāniṣṭānsukhaṃ manāk /
paśyanpriyaviyogāṃśca yāti jarjaratāṃ janaḥ

bhogā viṣayasaṃbhogā bhogā eva phaṇāvatām /
daśantyeva manāk spṛṣṭā dṛṣṭā naṣṭāḥ pratikṣaṇam

āyuryāti nirāyāsapadaprāptivivarjitaiḥ /
udarkabhaṅgurākāraiḥ karālaiḥ kaṣṭaceṣṭitaiḥ

bhogāśābaddhatṛṣṇānāmapamānaḥ pade pade /
ālānamavalīnānāṃ vanyānāmiva dantinām

saṃpadaḥ pramadāścaiva taraṅgotsaṅgabhaṅgurāḥ /
kastāsvahiphaṇācchatracchāyāsu ramate budhaḥ

satyaṃ manoramāḥ kāmāḥ satyaṃ ramyā vibhūtayaḥ /
kiṃtu mattāṅganāpāṅgabhaṅgalolaṃ hi jīvitam

āpātaramaṇīyeṣu ramante viṣayeṣu ye /
atyantavirasānteṣu patanti nirayeṣu te

dvandvadoṣoparuddhāni duḥsādhyānyasthirāṇi ca /
dhanānyabhavyasevyāni mama jātu na tuṣṭaye

āpātamātramadhurā duḥkhaparyavasāyinī /
mohanāyaiva lokasya lakṣmīḥ kṣaṇavilāsinī

āpātaramaṇīyāni vimardavisarāṇyati /
duḥkhānyāpatpradātṛṇi saṃgatāni khalairiva

śaradambudharacchāyāgatvaryo yauvanaśriyaḥ /
āpātaramyā viṣayāḥ paryantaparitāpinaḥ

antakaḥ paryavasthātā jīvite mahatāmapi /
calantyāyūṃṣi śākhāgralambāmbūnīva dehinām

jīryante jīryataḥ keśā hutvā jīryanti jīryataḥ /
kṣīyate jīryate sarvaṃ tṛṣṇaivaikā na jīryate

bhogābhogātigahane sarvasminkāyakānane /
paramullāsamāyāti tṛṣṇaikā viṣamañjarī

bālyaṃ yauvanavadyāti yauvanaṃ yāti bālyavat /
upamānopameyatvaṃ bhaṅguratvaṃ mitho'nayoḥ

jīvitaṃ galati kṣipraṃ jalamañjalinā yathā /
pravāha iva vāhinyā gataṃ na vinivartate

jhaṭityevāgato dehaḥ kuto'pyarjunavātavat /
yāti paśyata evāstaṃ taraṅgāmbudadīpavat

ramyeṣvaramyatā dṛṣṭā sthireṣvasthiratāpi ca /
satyeṣvasatyatārtheṣu teneha virasā vayam

sukhaṃ yadātmaviśrāntau gate manasi sattvatām /
pātāle bhūtale svarge tanna bhogeṣu keṣucit

api saṃpūrṇahṛdyārthāḥ pañcāpīndriyavṛttayaḥ /
tāvajjayanti māmetā bhṛṅgaṃ citralatā iva

adya dīrgheṇa kālena nirahaṃkṛtinā mayā /
svargāpavargavaitṛṣṇyamidamāsāditaṃ dhiyā

ciramekāntaviśrāntyai tenaitannabhasaḥ padam /
tvamivāgatavānatra dṛṣṭavānasmi tāṃ kuṭīm

adyaitatsaṃparijñātaṃ yadeṣā bhavataḥ kuṭī /
āgantā tvaṃ punaśceti mayā tanna vicāritam

tadā tvatra mayā jñātaṃ kaścitsiddho'yamātmanā /
dehaṃ tyaktveha nirvāṇaṃ gata ityanumānataḥ

etanme bhagavanvṛttameṣo'smīti yathāsthitam /
mayā te kathitaṃ sarvaṃ yathā jānāsi tatkuru

siddhairna yāvadavadhānaparairvicārya
nirṇītamuttamadhiyāntaraśeṣavastu /
tāvattrikālakalanaṃ na vidanti kiṃci-
dityabjajādimanaso'pi mune svabhāvaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० ni० u० pā० ākāśamaṇḍapasiddhasamāgamagāthāvarṇanaṃ nāma trinavatitamaḥ sargaḥ