યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.93

ત્રિનવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અથૈવંરૂપસંવિત્તેઃ પરાવૃત્ત્ય પ્રયત્નતઃ ।
તમમ્બરકુટીકોશદેશમાગતવાનહમ્

યાવત્તત્ર ન પશ્યામિ સ્વદેહં ક્વચન સ્થિતમ્ ।
પશ્યામિ કેવલં સિદ્ધં કમપ્યન્યં પુરઃ સ્થિતમ્

ઉપવિષ્ટ સમાધાનનિષ્ઠમિષ્ટં પદં ગતમ્ ।
સૌમ્યોદયમિવાદિત્યં દગ્ધેન્ધનમિવાનલમ્

બદ્ધપદ્માસનં શાન્તં સમાધાનનિરિઙ્ગનમ્ ।
ગુલ્ફદ્વિતયમધ્યસ્થવૃષણં વિષયાતિગમ્

મૃષ્ટસૌમ્યસમાભોગસ્કન્ધબન્ધુરકન્ધરમ્ ।
સુસ્થિરોદારવિશ્રાન્તરકારકસ્થિતિસુન્દરમ્

નાભીનિકટગોત્તાનપાણિદ્વિતયદીપ્તિભિઃ ।
હૃદયામ્ભોજતેજોભિર્બહિષ્ઠૈરિવ ભાસિતમ્

શ્લિષ્ટપક્ષ્મેક્ષણં ક્ષીણસર્વેક્ષં સ્વચ્છતાં ગતમ્ ।
સરો નિમીલિતામ્ભોજમિવ સુપ્તં દિનાત્યયે

અવિક્ષુભિતમાશાન્તમન્તઃકરણકોટરમ્ ।
દધાનં ધીરયા વૃત્ત્યા શાન્તોત્પાતમિવામ્બરમ્

અપશ્યતા નિજં દેહં તં મુનિં પશ્યતા પુરઃ ।
ઇદં મયા તદા તત્ર ચિન્તિતં ચારુચેતસા

અયં કશ્ચિન્મહાસિદ્ધઃ સંપ્રાપ્તોઽસ્મિન્દિગન્તરે ।
વિચાર્યાહમિવૈકાન્તં વિશ્રામાર્થી મહામ્બરમ્

સમાધિયોગ્યમેકાન્તં લભેયેતીહ ચિન્તયા ।
કુટી દૃષ્ટેયમેતેન સત્યસંકલ્પશાલિના

મદાગમનમેતેન તતોઽચિન્તયતા ચિરમ્ ।
તં સ્વદેહં શવીભૂતમપાસ્યેહ કૃતા સ્થિતિઃ

તદિહાસ્તમહં યામિ સ્વં લોકમિતિ નિશ્ચયમ્ ।
યાવદ્ગન્તું પ્રવૃત્તોઽસ્મિ તાવત્સંકલ્પનક્ષયાત્

સા નિવૃત્તા કુટી તત્ર સંપન્નં વ્યોમ કેવલમ્ ।
સ સિદ્ધોઽપિ નિરાધારઃ પતિતોધઃ સમાધિમાન્

સ્વપ્નસંકલ્પસંશાન્તૌ સ્વપ્નસંકલ્પપત્તનમ્ ।
યદા સા સુકુટી નષ્ટા મત્સંકલ્પોપશાન્તિતઃ

સ પપાત તતો ધ્યાની જલોત્પીડ ઇવામ્બુદાત્ ।
ખાદિવાનિલનુન્નોઽબ્દ ઇન્દુબિમ્બમિવ ક્ષયે

વૈમાનિક ઇવાપુણ્યશ્છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ ।
ખાત્ત્યક્ત ઇવ પાષાણઃ સ પપાત તતોઽવનૌ

અહં યાવદિયં તાવત્કુટિકાસ્ત્વિતિ કલ્પને ।
ક્ષીણે કુટીક્ષયે જાતે સ સિદ્ધઃ પતિતઃ ક્ષણાત્

પતતા તેન સિદ્ધેન તતઃ સૌજન્યકૌતુકઃ ।
મનસૈવાહમગમં નભસો વસુધાતલમ્

સોઽપતત્પવનસ્કન્ધવલનાવર્તવૃત્તિભિઃ ।
સપ્તદ્વીપસમુદ્રાન્તે ગીર્વાણરમણાવનૌ

પ્રાણાપાનોર્ધ્વગામિત્વાત્ખાદ્યથાસ્થિતમેવ સઃ ।
સૃષ્ટપૂર્વોર્ધ્વમૂર્ધોર્વ્યાં બદ્ધપદ્માસનોઽપતત્

ન પ્રબુદ્ધો બભૂવાસૌ વિચરં તમચેતનઃ ।
પાષાણદેહ ઇવ વા તૂલાત્મેવૈવ વા લઘુઃ

મયા તદવબોધાર્થમથ યત્નવતા તદા ।
કૃત્વા જલદતાં વ્યોમ્નિ વૃષ્ટં ગર્જિતમૂર્જિતમ્

કરકાશનિપાતેન તેન તસ્મિન્દિગન્તરે ।
મયૂરં પ્રાવૃષેવામું બુદ્ધ્યા બોધિતવાનસૌ

બભૂવાભાસિતાઙ્ગશ્રીર્વિકાસિતવિલોચનઃ ।
ધારાનિકરફુલ્લાત્મા પ્રાવૃષીવામ્બુજાકરઃ

પ્રબુદ્ધં સંપ્રશાન્તાયાં દૃષ્ટૌ તમહમગ્રતઃ ।
અપૃચ્છં સ્વચ્છયા વૃત્ત્યા નિવૃત્તં પરમાર્થતઃ

ક્વ સ્થિતોઽસિ કરોષીદં કિં ચ ભો મુનિનાયક ।
કસ્ત્વં કસ્માદલં દૂરાન્ન ભ્રંશમપિ ચેતસિ

ઇત્યુક્તો મામસૌ પ્રેક્ષ્ય સંસ્મૃત્ય પ્રાક્તનીં ગતિમ્ ।
ઉવાચ વચનં ચારુ ચાતકો જલદં યથા

સિદ્ધ ઉવાચ ।
પ્રતિપાલય મે યાવત્સ્વવૃત્તાન્તં સ્મરામ્યહમ્ ।
કથયિષ્યામિ તે પશ્ચાત્પાશ્ચાત્યં વૃત્તમાત્મનઃ

ઇત્યુક્ત્વા ચિન્તયિત્વાશુ સ યથા વૃત્તમક્ષતમ્ ।
સ્મૃતવાન્સાયમહ્નીવ સમાચરિતમાત્મનઃ

મામથોવાચ વચનં ચારુ ચન્દ્રાંશુશીતલમ્ ।
આહ્લાદનમનિન્દ્યં ચ નિરવદ્યં સુખોદયમ્

સિદ્ધ ઉવાચ ।
અધુના ત્વં મયા બ્રહ્મન્પરિજ્ઞાતોઽભિવાદયે ।
અતિક્રમોઽયં ક્ષન્તવ્યઃ સ્વભાવો હિ સતાં ક્ષમા

મુને ચિરમહં ભ્રાન્તો દેવોપવનભૂમિષુ ।
ભોગામોદવિમોહેષુ ષટ્પદઃ પદ્મિનીષ્વિવ

દૃશ્યનદ્યામથો ચિત્તજલકલ્લોલહેલયા ।
ચક્રાવર્તોહ્યમાનેન મયોદ્વિગ્નેન ચિન્તિતમ્

સંસારસાગરે દૃશ્યકલ્લોલૈરહમાકુલઃ ।
કાલેનોદ્વેગમાયાતશ્ચાતકોઽવગ્રહે યથા

સંવિન્માત્રૈકસારેષુ રમ્યં ભોગેષુ નામ કિમ્ ।
અવતિષ્ઠે ગતોદ્વેગસંવિદ્વ્યોમ્ન્યેવ કેવલમ્

શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધમાત્રાદૃતે પરમ્ ।
નેહ કિંચન નામાસ્તિ કિમેતાવત્યહં રમે

ચિન્માત્રાકાશમેવૈતત્સર્વં ચિન્માત્રમેવ વા ।
તત્કિમત્રાસદાકારે રમે નષ્ટમતિર્યથા

વિષયા વિષવૈષમ્યા વામાઃ કામવિમોહદાઃ ।
રસાઃ સરસવૈરસ્યા લુઠન્નેષુ ન કો હતઃ

જીર્ણા જીવિતજમ્બાલજરચ્છફરિકામતિઃ ।
કાયં દ્રુતગતાઽઽદાતું જરેચ્છતિ બૃહદ્વકી

કાયોઽયમચિરાપાયો બુદ્બુદોઽમ્બુનિધાવિવ ।
સ્ફુરન્નેવ પુરોન્તર્દ્ધિ યાતિ દીપશિખા યથા

વિવિધાકુલકલ્લોલા ચક્રાવર્તવિધાયિની ।
મૃતિજન્મવૃહત્કૂલા સુખદુઃખતરઙ્ગિણી

યૌવનોલ્લાસકલિલા જરાધવલફેનિલા ।
કાકતાલીયયોગેન સંપન્નસુખબુદ્બુદા

વ્યવહારમહાવાહલેખાજડરવાકુલા ।
રાગદ્વેષઘનોલ્લાસા ભૂતલાલોલદેહિકા

લોભમોહમહાવર્તા પાતોત્પાતવિવર્તની ।
હા તપ્તા જીવિતાખ્યેયં નદી નદનશીતલા

અપૂર્વાણ્યુપગચ્છન્તિ તથા પૂર્વાણિ યાન્ત્યલમ્ ।
સંસારસરિદમ્બૂનિ સંગતાનિ ધનાનિ ચ

પ્રવૃત્તા યે નિવર્તન્તે તૈરલં હતભાવકૈઃ ।
અપૂર્વા યે પ્રવર્તન્તે તેષ્વથાસ્થેહ કીદૃશી

સર્વસ્યાઃ સરિતો વારિ પ્રયાત્યાયાતિ ચાકરાત્ ।
દેહનદ્યાઃ પયસ્ત્વાયુર્યાત્યેવાયાતિ નો પુનઃ

શતશઃ પરિવર્તન્તે પ્રતિપિણ્ડં ક્ષણં પ્રતિ ।
કુલાલચક્રકાભાવા ઇવ ભાવા ભવામ્બુધૌ

ચરન્તિ ચતુરાશ્ચૌરા વિષમા વિષયારયઃ ।
હરન્તિ ભાવસર્વસ્વં જાગર્મિ સ્વપિમીહ કિમ્

આયુષઃ ખણ્ડખણ્ડાશ્ચ નિપતન્તઃ પુનઃપુનઃ ।
ન કશ્ચિદ્વેત્તિ કાલેન ક્ષતાનિ દિવસાન્યહો

ઇદમદ્ય તથેદં ચ તથેદમિદમસ્ય મે ।
એવં કલનયા લોકો ગતં પ્રાપ્તં ન વેત્ત્યહો

ભુક્તં પીતમનન્તાસુ ભ્રાન્તં ચ વનભૂમિષુ ।
દૃષ્ટાનિ સુખદુઃખાનિ કિમન્યદિહ સાધ્યતે

સુખદુઃખાનુભવનાદ્ભૂયોભૂયો વિવર્તનાત્ ।
અનિત્યત્વાચ્ચ ભાવાનાં સ્થિતા નિષ્કૌતુકા વયમ્

ભુક્તાનિ ભોગવૃન્દાનિ દૃષ્ટા ચાનિત્યતા ભૃશમ્ ।
નોપલભ્યત એવાતિ વિશ્રાન્તિરિહ કુત્રચિત્

ભ્રાન્તમુત્તુઙ્ગશૃઙ્ગાસુ મેરૂપવનભૂમિષુ ।
લોકપાલપુરીષૂચ્ચૈઃ સંપ્રાપ્તં કિમકૃત્રિમમ્

સર્વત્ર દારુભિર્વૃક્ષા માંસૈર્ભૂતાનિ ભૂર્મૃદા ।
દુઃખાન્યનિત્યતા ચેતિ કથમાશ્વાસ્યતે વદ

ન ધનાનિ ન મિત્રાણિ ન સુખાનિ ન બાન્ધવાઃ ।
શક્નુવન્તિ પરિત્રાતું કાલેનાકલિતં જનમ્

જનો જીમૂતજઠરજલવદ્ગિરિકુક્ષિષુ ।
યાત્યન્તઃશૂન્ય એવાસ્તં પાંસૂપચયપેલવઃ

ન મે મનોરમાઃ કામા ન ચ રમ્યા વિભૂતયઃ ।
ઇદં મત્તાઙ્ગનાપાઙ્ગભઙ્ગલોલં ચ જીવિતમ્

ક્વેવ કસ્ય કથં નામ કુત આશ્વાસના મુને ।
અદ્ય શ્વો વાઽઽપદં પાપો મૃત્યુર્મૂર્ધ્નિ નિયચ્છતિ

શરીરં પર્ણવદ્ભ્રંશિ જીવિતં જીર્ણસંસ્થિતિ ।
ધીરધીરતયા ગ્રસ્તા રસા નીરસતાં ગતાઃ

નીતં મનોરથૈરેવ નીરસૈર્વાઽઽયુરાતતમ્ ।
ન મમ સ્વં ચમત્કારકારિ કિંચિદપીહિતમ્

મોહોઽદ્ય માન્યમાયાતો દેહો નેહોપયુજ્યતે ।
અનાસ્થૈવોત્તમાવસ્થા સ્થાનાસ્થૈવાધમા સ્થિતિઃ

આપદાપતિતૈવેયમહો મોહવિધાયિની ।
નિત્યમિત્યેવ મન્તવ્યં સક્તવ્યં નેહ સંસૃતૌ

વિધિભિઃ પ્રતિષેધૈશ્ચ શાશ્વતૈરપ્યશાશ્વતૈઃ ।
યથેષ્ટં નીયતે લોકો જલં નિમનોન્નતૈરિવ

વિવેકામોદસર્વસ્વં ચેતઃ કુસુમકોશતઃ ।
હૃત્વા મૂર્ચ્છાં પ્રયચ્છન્તિ વિષયા વિષવાયવઃ

અસદેવ તથા નામ દૃષ્ટં સત્તામુપાગતમ્ ।
યથાઽસદેવ સદ્રૂપં સંપન્નમસદેવ સત્

દોલાયન્ત્યોઽવનૌ દેહં સાગરાન્સાગરાઙ્ગનાઃ ।
યથા ધાવન્તિ ધાવન્તિ જનતા વિષયાંસ્તથા

ધાવન્તિ વિષયાઁલ્લક્ષ્યમુન્મુક્તાશ્ચિત્તસાયકાઃ ।
સ્પૃશન્તિ ન ગુણાન્ભૂયઃ કૃતઘ્નાઃ સૌહૃદં યથા

ઉત્પાતવાયુરેવાયુર્મિત્રાણ્યેવાતિશત્રવઃ ।
બન્ધવો બન્ધનાન્યેવ ધનાન્યેવાતિ નૈધનમ્

સુખાન્યેવાતિદુઃખાનિ સંપદઃ પરમાપદઃ ।
ભોગા ભવમહારોગા રતિરેવ પરારતિઃ

આપદઃ સંપદઃ સર્વાઃ સુખં દુઃખાય કેવલમ્ ।
જીવિતં મરણાયૈવ બત માયાવિજૃમ્ભિતમ્

બહૂન્કાલપરાવર્તાનિષ્ટાનિષ્ટાન્સુખં મનાક્ ।
પશ્યન્પ્રિયવિયોગાંશ્ચ યાતિ જર્જરતાં જનઃ

ભોગા વિષયસંભોગા ભોગા એવ ફણાવતામ્ ।
દશન્ત્યેવ મનાક્ સ્પૃષ્ટા દૃષ્ટા નષ્ટાઃ પ્રતિક્ષણમ્

આયુર્યાતિ નિરાયાસપદપ્રાપ્તિવિવર્જિતૈઃ ।
ઉદર્કભઙ્ગુરાકારૈઃ કરાલૈઃ કષ્ટચેષ્ટિતૈઃ

ભોગાશાબદ્ધતૃષ્ણાનામપમાનઃ પદે પદે ।
આલાનમવલીનાનાં વન્યાનામિવ દન્તિનામ્

સંપદઃ પ્રમદાશ્ચૈવ તરઙ્ગોત્સઙ્ગભઙ્ગુરાઃ ।
કસ્તાસ્વહિફણાચ્છત્રચ્છાયાસુ રમતે બુધઃ

સત્યં મનોરમાઃ કામાઃ સત્યં રમ્યા વિભૂતયઃ ।
કિંતુ મત્તાઙ્ગનાપાઙ્ગભઙ્ગલોલં હિ જીવિતમ્

આપાતરમણીયેષુ રમન્તે વિષયેષુ યે ।
અત્યન્તવિરસાન્તેષુ પતન્તિ નિરયેષુ તે

દ્વન્દ્વદોષોપરુદ્ધાનિ દુઃસાધ્યાન્યસ્થિરાણિ ચ ।
ધનાન્યભવ્યસેવ્યાનિ મમ જાતુ ન તુષ્ટયે

આપાતમાત્રમધુરા દુઃખપર્યવસાયિની ।
મોહનાયૈવ લોકસ્ય લક્ષ્મીઃ ક્ષણવિલાસિની

આપાતરમણીયાનિ વિમર્દવિસરાણ્યતિ ।
દુઃખાન્યાપત્પ્રદાતૃણિ સંગતાનિ ખલૈરિવ

શરદમ્બુધરચ્છાયાગત્વર્યો યૌવનશ્રિયઃ ।
આપાતરમ્યા વિષયાઃ પર્યન્તપરિતાપિનઃ

અન્તકઃ પર્યવસ્થાતા જીવિતે મહતામપિ ।
ચલન્ત્યાયૂંષિ શાખાગ્રલમ્બામ્બૂનીવ દેહિનામ્

જીર્યન્તે જીર્યતઃ કેશા હુત્વા જીર્યન્તિ જીર્યતઃ ।
ક્ષીયતે જીર્યતે સર્વં તૃષ્ણૈવૈકા ન જીર્યતે

ભોગાભોગાતિગહને સર્વસ્મિન્કાયકાનને ।
પરમુલ્લાસમાયાતિ તૃષ્ણૈકા વિષમઞ્જરી

બાલ્યં યૌવનવદ્યાતિ યૌવનં યાતિ બાલ્યવત્ ।
ઉપમાનોપમેયત્વં ભઙ્ગુરત્વં મિથોઽનયોઃ

જીવિતં ગલતિ ક્ષિપ્રં જલમઞ્જલિના યથા ।
પ્રવાહ ઇવ વાહિન્યા ગતં ન વિનિવર્તતે

ઝટિત્યેવાગતો દેહઃ કુતોઽપ્યર્જુનવાતવત્ ।
યાતિ પશ્યત એવાસ્તં તરઙ્ગામ્બુદદીપવત્

રમ્યેષ્વરમ્યતા દૃષ્ટા સ્થિરેષ્વસ્થિરતાપિ ચ ।
સત્યેષ્વસત્યતાર્થેષુ તેનેહ વિરસા વયમ્

સુખં યદાત્મવિશ્રાન્તૌ ગતે મનસિ સત્ત્વતામ્ ।
પાતાલે ભૂતલે સ્વર્ગે તન્ન ભોગેષુ કેષુચિત્

અપિ સંપૂર્ણહૃદ્યાર્થાઃ પઞ્ચાપીન્દ્રિયવૃત્તયઃ ।
તાવજ્જયન્તિ મામેતા ભૃઙ્ગં ચિત્રલતા ઇવ

અદ્ય દીર્ઘેણ કાલેન નિરહંકૃતિના મયા ।
સ્વર્ગાપવર્ગવૈતૃષ્ણ્યમિદમાસાદિતં ધિયા

ચિરમેકાન્તવિશ્રાન્ત્યૈ તેનૈતન્નભસઃ પદમ્ ।
ત્વમિવાગતવાનત્ર દૃષ્ટવાનસ્મિ તાં કુટીમ્

અદ્યૈતત્સંપરિજ્ઞાતં યદેષા ભવતઃ કુટી ।
આગન્તા ત્વં પુનશ્ચેતિ મયા તન્ન વિચારિતમ્

તદા ત્વત્ર મયા જ્ઞાતં કશ્ચિત્સિદ્ધોઽયમાત્મના ।
દેહં ત્યક્ત્વેહ નિર્વાણં ગત ઇત્યનુમાનતઃ

એતન્મે ભગવન્વૃત્તમેષોઽસ્મીતિ યથાસ્થિતમ્ ।
મયા તે કથિતં સર્વં યથા જાનાસિ તત્કુરુ

સિદ્ધૈર્ન યાવદવધાનપરૈર્વિચાર્ય
નિર્ણીતમુત્તમધિયાન્તરશેષવસ્તુ ।
તાવત્ત્રિકાલકલનં ન વિદન્તિ કિંચિ-
દિત્યબ્જજાદિમનસોઽપિ મુને સ્વભાવઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો૦ નિ૦ ઉ૦ પા૦ આકાશમણ્ડપસિદ્ધસમાગમગાથાવર્ણનં નામ ત્રિનવતિતમઃ સર્ગઃ