Yoga Vasistha · Verses 6.92-2

dvinavatitamaḥ sargaḥ

cūḍālovāca /
yaduktaṃ nayaśālinyā tayā viditavedyayā /
tadā cūḍālayā jñānaṃ tatkasmānnorarīkṛtam

sā hi tattvavidāṃ mukhyā yadyadvakti karoti ca /
tatsarvaṃ satyamevāṅga tadanuṣṭheyamādarāt

atha cedvacanaṃ tasyāstvayā nānuṣṭhitaṃ nṛpa /
tatsarvasaṃparityāgaḥ kasmānna nipuṇīkṛtaḥ

śikhidhvaja uvāca /
rājyaṃ tyaktaṃ gṛhaṃ tyaktaṃ deśastyaktastathāvidhaḥ /
dārāstyaktāstathāpyaṅga sarvatyāgo na kiṃ kṛtaḥ

cūḍālovāca /
dhanaṃ dārā gṛhaṃ rājyaṃ bhūmiśchatraṃ ca bāndhavāḥ /
iti sarvaṃ na te rājansarvatyāgo hi kastava

tavāstyevāparityaktaḥ sarvasmādbhāga uttamaḥ /
taṃ parityajya niḥśeṣamāyāsyasi viśokatām

śikhidhvaja uvāca /
rājyaṃ cenmama no sarvaṃ tatsarvaṃ vanameva me /
śailavṛkṣādigulmāḍhyaṃ tadapyetattyajāmyaham

śrīvasiṣṭha uvāca /
iti rāma vadanneva kumbhavākyapraṇoditaḥ /
nimeṣāntaramātreṇa vaśī vīraḥ śikhidhvajaḥ

pramamārja vanāsthāṃ tāṃ kṛtaḥ sudṛḍhaniścayaḥ /
prāvṛḍoghastaṭagatāṃ rajolekhāmivātmanā

śikhidhvaja uvāca /
savṛkṣādrivanaśvabhrādvipinādapi vāsanā /
parityaktā mayā nūnaṃ parityāgaḥ sthito mama

kumbha uvāca /
adrestaṭaṃ vanaṃ śvabhraṃ salilaṃ pādapasthalam /
ityādi tava no sarvaṃ sarvatyāgaḥ kathaṃ tava

tavāstyevāparityaktaḥ sarvasmādbhāga uttamaḥ /
taṃ parityajya niḥśeṣaṃ parāmāyāsyaśokatām

śikhidhvaja uvāca /
etaccenmama no sarvaṃ tatsarvaṃ svāśramo mama /
vāpīsthaloṭajayutastamevāśu tyajāmyaham

śrīvasiṣṭha uvāca /
iti rāma vadanneva kumbhavākyaprabodhitaḥ /
nimeṣadhyānamātreṇa vaśī vīraḥ śikhidhvajaḥ

pramamārjāśramāsthāṃ tāṃ saṃvidā śuddhayā hṛdi /
sphurantīṃ sphuraṇenaiva rajolekhāmivānilaḥ

śikhidhvaja uvāca /
sa vṛkṣoṭajavīrutkādvāsanā svāśramādapi /
parityaktā mayā nūnaṃ sarvatyāgaḥ sthito mama

kumbha uvāca /
vṛkṣo vāpī sthalaṃ gulmamuṭajaṃ vratatīvṛtiḥ /
iti kiṃcinna te sarvaṃ sarvatyāgaḥ kutastava

tavāstyanyo'parityaktaḥ sarvasmādbhāga uttamaḥ /
taṃ parityajya niḥśeṣaṃ parāmāyāsyaśokatām

śikhidhvaja uvāca /
etaccenmama no sarvaṃ tatsarvaṃ bhājanādi me /
carmakuḍyakuṭīrādi tattāvatsaṃtyajāmyaham

śrīvasiṣṭha uvāca /
ityuktvā sa samuttasthāvavikṣubdhamatiḥ śamī /
viṣṭarādavadātātmā śrṛṅgādiva śaraddhanaḥ

kumbhastvālokayanneva tatkriyāḥ sasmitaḥ svayam /
āsane lokakāryeṣu svasyandana ivāṃśumān

yatkaroti karotvetadasyaitatpāvanaṃ param /
iti tūṣṇīṃ sthitaḥ kumbhaḥ śikhidhvajamavaikṣata

śikhidhvajastu tatsarvaṃ bhāṇḍopaskaramāśramāt /
ekatraivānayāmāsa bhuvo vāryabdhibhūriva

tatsaṃsthāpyendhanaiḥ śuṣkairjvālayāmāsa pāvakam /
karaiḥ saṃcāravānarkaḥ sūryakāntapadaṃ yathā

bhāṇḍopaskarajālaṃ tadagnau tyaktvā viveśa saḥ /
dhvaṃsikāyāṃ jagaddhutvā meruśrṛṅge yathā raviḥ

etāvantaṃ mayā kālaṃ vṛttā yattvaṃ patipriye /
ajātabuddhibhedena tenaiva kṛtamastu te

bhrāntau tu vinivartinyāṃ nādhunopakaroṣi mām /
mantrāṭavyāṃ ciraṃ bhrāntaṃ vihṛtaṃ kāryavartmasu

dṛṣṭāni dharmasthānāni viśrāmyāmyadhunā sakhi /
ityakṣamālāṃ jvalane cikṣepoktvā śikhidhvajaḥ

kalpāntāgnāviva vyoma tārālīṃ pavano'malām /
mayā naramṛgeṇa tvaṃ ciraṃ vanamṛgāccyutam

abodhena dhṛtaṃ vṛsyāmidameva mṛgājinam /
idānīṃ gaccha tucchāya panthānaḥ santu te śivāḥ

vahninā vyomatāṃ gaccha satāraṃ vyoma te samam /
tadvṛsyaṅgātkarābhyāṃ sa dhṛtvā carmājahāviti

nṛpo'gnāvambudhervāto davavahnāvivācalāt /
mahāvṛttena bhavatā tvayā vāri dhṛtaṃ mama

sādho kamaṇḍalo samyaṅ na te pratikṛtaṃ kṛtam /
sauhṛdasya manojñasya saujanyasyasthirasya ca

sādhutvasya ca sarvasya tvameva paramāspadam /
yenaiva vahninā dehaṃ saṃśodhyābhyāgato'si mām

tenaiva gaccha he mitra panthānaḥ santu te śivāḥ /
ityuktvā śrotriyāyaiva kamaṇḍalumadāttadā

agnaye mahate vāpi dātavyaṃ sādhu yadbhavet /
mūrkhasyeva matirgupte nityameva patasyadhaḥ

ucitā te gatiḥ saiva bṛsike bhasmatāṃ vraja /
ityuktvādāya bṛsikāmagnāveva sa mṛdvikām

śuddhyarthamāsanārthaṃ vai citi tatyāja bhāsure /
yattyājyamacireṇaiva tyaktavyaṃ kila tatsadā

vistaraḥ kriyate sadbhirupādeye iti sthitiḥ /
śīghramagnāvidaṃ sarvaṃ bhāṇḍajātaṃ tyajāmyaham

ekavāraṃ dahatyagnirdāhyaṃ bhavati tuṣṭaye /
sādho kriyopakaraṇaṃ niṣkriyāya tyajāmyaham /
na khedastatra kartavyo nanvayogyaṃ bibharti kaḥ

ityuktavānjhaṭiti bhojanabhājanādyaṃ
sarvaṃ juhāva vanavāsavilāsayogyam /
tadbhāṇḍajālamanale samameva rājā
kalpāntatejasi jagajjvalatīva kālaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० cū० sarvatyāgakaraṇaṃ nāma dvinavatitamaḥ sargaḥ