યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.92-2

દ્વિનવતિતમઃ સર્ગઃ

ચૂડાલોવાચ ।
યદુક્તં નયશાલિન્યા તયા વિદિતવેદ્યયા ।
તદા ચૂડાલયા જ્ઞાનં તત્કસ્માન્નોરરીકૃતમ્

સા હિ તત્ત્વવિદાં મુખ્યા યદ્યદ્વક્તિ કરોતિ ચ ।
તત્સર્વં સત્યમેવાઙ્ગ તદનુષ્ઠેયમાદરાત્

અથ ચેદ્વચનં તસ્યાસ્ત્વયા નાનુષ્ઠિતં નૃપ ।
તત્સર્વસંપરિત્યાગઃ કસ્માન્ન નિપુણીકૃતઃ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
રાજ્યં ત્યક્તં ગૃહં ત્યક્તં દેશસ્ત્યક્તસ્તથાવિધઃ ।
દારાસ્ત્યક્તાસ્તથાપ્યઙ્ગ સર્વત્યાગો ન કિં કૃતઃ

ચૂડાલોવાચ ।
ધનં દારા ગૃહં રાજ્યં ભૂમિશ્છત્રં ચ બાન્ધવાઃ ।
ઇતિ સર્વં ન તે રાજન્સર્વત્યાગો હિ કસ્તવ

તવાસ્ત્યેવાપરિત્યક્તઃ સર્વસ્માદ્ભાગ ઉત્તમઃ ।
તં પરિત્યજ્ય નિઃશેષમાયાસ્યસિ વિશોકતામ્

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
રાજ્યં ચેન્મમ નો સર્વં તત્સર્વં વનમેવ મે ।
શૈલવૃક્ષાદિગુલ્માઢ્યં તદપ્યેતત્ત્યજામ્યહમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ રામ વદન્નેવ કુમ્ભવાક્યપ્રણોદિતઃ ।
નિમેષાન્તરમાત્રેણ વશી વીરઃ શિખિધ્વજઃ

પ્રમમાર્જ વનાસ્થાં તાં કૃતઃ સુદૃઢનિશ્ચયઃ ।
પ્રાવૃડોઘસ્તટગતાં રજોલેખામિવાત્મના

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
સવૃક્ષાદ્રિવનશ્વભ્રાદ્વિપિનાદપિ વાસના ।
પરિત્યક્તા મયા નૂનં પરિત્યાગઃ સ્થિતો મમ

કુમ્ભ ઉવાચ ।
અદ્રેસ્તટં વનં શ્વભ્રં સલિલં પાદપસ્થલમ્ ।
ઇત્યાદિ તવ નો સર્વં સર્વત્યાગઃ કથં તવ

તવાસ્ત્યેવાપરિત્યક્તઃ સર્વસ્માદ્ભાગ ઉત્તમઃ ।
તં પરિત્યજ્ય નિઃશેષં પરામાયાસ્યશોકતામ્

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
એતચ્ચેન્મમ નો સર્વં તત્સર્વં સ્વાશ્રમો મમ ।
વાપીસ્થલોટજયુતસ્તમેવાશુ ત્યજામ્યહમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ રામ વદન્નેવ કુમ્ભવાક્યપ્રબોધિતઃ ।
નિમેષધ્યાનમાત્રેણ વશી વીરઃ શિખિધ્વજઃ

પ્રમમાર્જાશ્રમાસ્થાં તાં સંવિદા શુદ્ધયા હૃદિ ।
સ્ફુરન્તીં સ્ફુરણેનૈવ રજોલેખામિવાનિલઃ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
સ વૃક્ષોટજવીરુત્કાદ્વાસના સ્વાશ્રમાદપિ ।
પરિત્યક્તા મયા નૂનં સર્વત્યાગઃ સ્થિતો મમ

કુમ્ભ ઉવાચ ।
વૃક્ષો વાપી સ્થલં ગુલ્મમુટજં વ્રતતીવૃતિઃ ।
ઇતિ કિંચિન્ન તે સર્વં સર્વત્યાગઃ કુતસ્તવ

તવાસ્ત્યન્યોઽપરિત્યક્તઃ સર્વસ્માદ્ભાગ ઉત્તમઃ ।
તં પરિત્યજ્ય નિઃશેષં પરામાયાસ્યશોકતામ્

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
એતચ્ચેન્મમ નો સર્વં તત્સર્વં ભાજનાદિ મે ।
ચર્મકુડ્યકુટીરાદિ તત્તાવત્સંત્યજામ્યહમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા સ સમુત્તસ્થાવવિક્ષુબ્ધમતિઃ શમી ।
વિષ્ટરાદવદાતાત્મા શ્રૃઙ્ગાદિવ શરદ્ધનઃ

કુમ્ભસ્ત્વાલોકયન્નેવ તત્ક્રિયાઃ સસ્મિતઃ સ્વયમ્ ।
આસને લોકકાર્યેષુ સ્વસ્યન્દન ઇવાંશુમાન્

યત્કરોતિ કરોત્વેતદસ્યૈતત્પાવનં પરમ્ ।
ઇતિ તૂષ્ણીં સ્થિતઃ કુમ્ભઃ શિખિધ્વજમવૈક્ષત

શિખિધ્વજસ્તુ તત્સર્વં ભાણ્ડોપસ્કરમાશ્રમાત્ ।
એકત્રૈવાનયામાસ ભુવો વાર્યબ્ધિભૂરિવ

તત્સંસ્થાપ્યેન્ધનૈઃ શુષ્કૈર્જ્વાલયામાસ પાવકમ્ ।
કરૈઃ સંચારવાનર્કઃ સૂર્યકાન્તપદં યથા

ભાણ્ડોપસ્કરજાલં તદગ્નૌ ત્યક્ત્વા વિવેશ સઃ ।
ધ્વંસિકાયાં જગદ્ધુત્વા મેરુશ્રૃઙ્ગે યથા રવિઃ

એતાવન્તં મયા કાલં વૃત્તા યત્ત્વં પતિપ્રિયે ।
અજાતબુદ્ધિભેદેન તેનૈવ કૃતમસ્તુ તે

ભ્રાન્તૌ તુ વિનિવર્તિન્યાં નાધુનોપકરોષિ મામ્ ।
મન્ત્રાટવ્યાં ચિરં ભ્રાન્તં વિહૃતં કાર્યવર્ત્મસુ

દૃષ્ટાનિ ધર્મસ્થાનાનિ વિશ્રામ્યામ્યધુના સખિ ।
ઇત્યક્ષમાલાં જ્વલને ચિક્ષેપોક્ત્વા શિખિધ્વજઃ

કલ્પાન્તાગ્નાવિવ વ્યોમ તારાલીં પવનોઽમલામ્ ।
મયા નરમૃગેણ ત્વં ચિરં વનમૃગાચ્ચ્યુતમ્

અબોધેન ધૃતં વૃસ્યામિદમેવ મૃગાજિનમ્ ।
ઇદાનીં ગચ્છ તુચ્છાય પન્થાનઃ સન્તુ તે શિવાઃ

વહ્નિના વ્યોમતાં ગચ્છ સતારં વ્યોમ તે સમમ્ ।
તદ્વૃસ્યઙ્ગાત્કરાભ્યાં સ ધૃત્વા ચર્માજહાવિતિ

નૃપોઽગ્નાવમ્બુધેર્વાતો દવવહ્નાવિવાચલાત્ ।
મહાવૃત્તેન ભવતા ત્વયા વારિ ધૃતં મમ

સાધો કમણ્ડલો સમ્યઙ્ ન તે પ્રતિકૃતં કૃતમ્ ।
સૌહૃદસ્ય મનોજ્ઞસ્ય સૌજન્યસ્યસ્થિરસ્ય ચ

સાધુત્વસ્ય ચ સર્વસ્ય ત્વમેવ પરમાસ્પદમ્ ।
યેનૈવ વહ્નિના દેહં સંશોધ્યાભ્યાગતોઽસિ મામ્

તેનૈવ ગચ્છ હે મિત્ર પન્થાનઃ સન્તુ તે શિવાઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા શ્રોત્રિયાયૈવ કમણ્ડલુમદાત્તદા

અગ્નયે મહતે વાપિ દાતવ્યં સાધુ યદ્ભવેત્ ।
મૂર્ખસ્યેવ મતિર્ગુપ્તે નિત્યમેવ પતસ્યધઃ

ઉચિતા તે ગતિઃ સૈવ બૃસિકે ભસ્મતાં વ્રજ ।
ઇત્યુક્ત્વાદાય બૃસિકામગ્નાવેવ સ મૃદ્વિકામ્

શુદ્ધ્યર્થમાસનાર્થં વૈ ચિતિ તત્યાજ ભાસુરે ।
યત્ત્યાજ્યમચિરેણૈવ ત્યક્તવ્યં કિલ તત્સદા

વિસ્તરઃ ક્રિયતે સદ્ભિરુપાદેયે ઇતિ સ્થિતિઃ ।
શીઘ્રમગ્નાવિદં સર્વં ભાણ્ડજાતં ત્યજામ્યહમ્

એકવારં દહત્યગ્નિર્દાહ્યં ભવતિ તુષ્ટયે ।
સાધો ક્રિયોપકરણં નિષ્ક્રિયાય ત્યજામ્યહમ્ ।
ન ખેદસ્તત્ર કર્તવ્યો નન્વયોગ્યં બિભર્તિ કઃ

ઇત્યુક્તવાન્ઝટિતિ ભોજનભાજનાદ્યં
સર્વં જુહાવ વનવાસવિલાસયોગ્યમ્ ।
તદ્ભાણ્ડજાલમનલે સમમેવ રાજા
કલ્પાન્તતેજસિ જગજ્જ્વલતીવ કાલઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ સર્વત્યાગકરણં નામ દ્વિનવતિતમઃ સર્ગઃ