Yoga Vasistha · Chapter 6.91

ekanavatitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
tato'hamabhavaṃ tejastejodhāraṇayeddhayā /
candrārkatārakāgnyādivicitrāvayavānvitam

nityaṃ sattvapradhānatvātprakāśākṛtirājagat /
sarvaṃ dṛśyamṛte sarvacauradhvāntapratāpayuk

dīpādibhiḥ śanaiḥ snigdhairdaśāśatavihāribhiḥ /
pratyakṣīkṛtasarvārthaṃ pratigehaṃ surājavat

lokāloke ca hṛṣitaiścandrārkādyaṃśuromabhiḥ /
paraprakāśaikaratairdūrotkṣiptāmbarāmbaram

andhakārasya dainyasya samastaguṇanāśinaḥ /
dṛśyaṃ sadṛśyamaniśaṃ sarvasya guṇaśālinaḥ

tamastamālaparaśuḥ paraśuddhikaraṃ padam /
suvarṇamaṇimāṇikyamuktādijanajīvitam

śuklakṛṣṇāruṇādīnāṃ nityaṃ jyotsnāṅgaśāyinām /
putrāṇāmiva varṇānāṃ sarveṣāṃ dehadaḥ pitā

ghanasneharasaṃ pṛthvyā rakṣitānalavedhanam /
gṛhaṃ prati ghanānandairvṛtadīpakaputrakam

dṛṣṭaṃ pātālakeṣvīṣattamorūpeṣu pāvakam /
ardhadṛṣṭaṃ rajorūpe bhūtale bhūtamālite

sattvātmasu mahāsattvaṃ nityatvaṃ devasadmasu /
jagajjīrṇakuṭīdīpaḥ kūpombhastamasormahān

digvadhūvimalādarśo niśānīhāramārutaḥ /
sattvaṃ candrārkavahnīnāṃ kuṅkumālepanaṃ divaḥ

kedāraṃ dinasasyānāṃ tamocchūnāmanugrahaḥ /
nabhaḥkācabṛhatpātrakṣālanāmbu samullasat

sattāpradatayārthānāṃ prakāśakatayāpi ca /
cinmātraparamārthasya sahodara ivānujaḥ

kriyākamalinībhānurbhūtalodarajīvitam /
rūpālokamanaskāracamatkāraściteryathā

nabhastalagatāsaṃkhyanakṣatramaṇimālitaḥ /
dinartuvatsarābṛṃhyavāḍavāgnyādiphenilaḥ

candrārkāditaraṅgāntarajaḍaṃ paṅkilo mahān /
bṛhadbrahmāṇḍakhātastho nityamekārṇavo'kṣayaḥ

hemādiṣu suvarṇatvaṃ narādiṣu parākramaḥ /
kācakacyaṃ ca ratnādau varṣādiṣvavabhāsanam

jyotsnā mukhendubimbeṣu pakṣmalekṣaṇalakṣmasu /
sravatsnehāmṛtāpūro hāsasauhārdabhāsanam

kapolabāhunetrākṣibhrūkarālakalāsakaḥ /
nijo'jeyatayā jāto vilāsaḥ kāminījane

tṛṇīkṛtatribhuvanacapeṭāsphoṭitadviṣām /
śiraḥsu vajrīkaraṇaṃ vīryaṃ siṃhādicetasi

kaṭukaṅkaṭakuṭṭākakhaḍgasaṃghaṭṭaṭāṃkṛtaiḥ /
paṭusphuṭāṭoparaṭi bhaṭeṣvaṭanamudbhaṭam

deveṣu dānavāritvaṃ surāritvaṃ surādiṣu /
sarvabhūteṣu sojastvamunnāmaḥ sthāvarādiṣu

atha te maruvadbhāsvāṃstatrāhamanubhūtavān /
jagadākāśakośeṣu teṣu tāmarasekṣaṇa

digantadaśanistīrṇaiḥ karajālairjagatkhagam /
gṛhṇadadvyaṅgamarkatvaṃ grāmavadṛṣṭabhūtalam

kāmotpale kośacakraṃ vāḍavaṃ timirārṇave /
brahmāṇḍasadane dīpaṃ vṛkṣaṃ dinaphalāvaleḥ

rasāyanahradākāramindutvaṃ vadanaṃ divaḥ /
niśāniśācarīhāsaṃ vikāsaṃ rajanīviśām

jagallāvaṇyalakṣmīṇāṃ sarvāsāmupamāspadam /
rajanīrohiṇīnārīkairavāṇāṃ paraṃ priyam

netravṛndasya vaktrasya dyulatāpuṣpajālakam /
svargaughamaśakavyūhaṃ tārakāpaṭalaṃ mṛdu

vaṇiṅmātre vaṇigghastatulātolanadolitam /
ratnatvaṃ jalakallolahastāndolanamabdhibhiḥ

abdhā'bdhau śapharāvartamabdhā gomañjarīgaṇaḥ /
abdādau dāvadahanaṃ vaidyutaṃ dyotanaṃ tanau

dārudāraṇadurvāradīptaṃ jvalanamātatam /
yajñāgnidāhakalyāṇaṃ visphoṭakaṭhināravam

kacatkāñcanamāṇikyamuktāmaṇimayaṃ mahaḥ /
tapastāṃ nītamākṣipya pāṇḍityamiva pāmaraiḥ

vibhrāntaṃ stanaśṛṅgeṣu muktāhāratayā tayā /
asuroragagandharvanaranāyakayoṣitām

pādāhatiṃ gataṃ mārge tilakatvaṃ vadhūmukhe /
khadyotena mayā labdhaṃ paśyāvasthāsu cāpalam

kvacidvidyuttayā teṣu śapharyā cārṇaveṣviva /
khastheṣu vikṛtaṃ cāru vāryāvartavirāviṣu

kvaciddīpatayānīya kalikākomalāṅgayā /
antaḥpureṣu kāntānāṃ suratālokanaṃ kṛtam

kvacitkajjalajālasya jvālākanakadākṛte /
khedinā ghanakūrmābhaṃ saṅgenaiva svakoṭare

kalpānteṣu kvacitsarvajagadbhramaghanaśramāt /
khe kajjalāsite līnaṃ rudrebha iva vidyutā

kvacidākalpamāpīya vāḍavāgnitayā jalam /
jagatsu gaganeṣvante nanṛte jalarāśiṣu

kvacidulmukadantena mayā jvālābhujātmanā /
viloladhūmāvartograkuntalenākulaujasā

purapalvaladāheṣu kavalīkṛtajantunā /
kṛtāḥ kṛtāṣṭa kāṣṭhādipadārthāḥ khādanocitāḥ

hatena śastrapāṣāṇairayaḥpiṇḍādivāsinā /
hantṛdāhārthamudgīrṇāḥ kaṇakopalatāḥ kvacit

kvacinmahāśilākośe pāṣāṇamaṇinā mayā /
samastabhūtādṛśyena sthitaṃ yugaśatānyapi

śrīrāma uvāca /
mune tasyāmavasthāyāmanubhūtaṃ tvayā sukham /
uta duḥkhamiti brūhi bodhāya mama mānada

śrīvasiṣṭha uvāca /
yathā yāti naraḥ supto jaḍatāṃ cetano'pi san /
cidvyoma gaccheddṛśyatvaṃ tathā jāḍyaṃ pracetati

ātmānaṃ cetati brahma pṛthvyādīva yadā tadā /
suptaṃ jaḍamivāste'ntaḥ syādasya na tadanyathā

vastutastasya khorvyādi nāsadrūpaṃ na sanmayam /
draṣṭṛdṛśyamivābhāti brahma caitatsamaṃ sthitam

etatsatyaparijñānaṃ yasyotpannamakhaṇḍitam /
na tasya pañcabhūtāni na dṛśyadraṣṭṛvibhramaḥ

tadā mayaivaṃ śuddhena tatkṛtaṃ brahmarūpiṇā /
brahmarūpādṛte kiṃcidetatkarturna yujyate

yadā sarvamidaṃ dṛśyaṃ jātaṃ brahma nirāmayam /
tadā brahmapadasthena mayātmaivaivamīkṣitaḥ

yadā punarahaṃ pañcabhūtānītyeva bhāsayan /
bhavāmi jaḍa evāhaṃ tadā cetāmi kiṃ kila

supto'smīti dṛḍhaṃ bhāvaṃ buddhavāṃścetano'pi san /
naidramevaityalaṃ jāḍyaṃ lasaccetati kiṃcana

yastu jñānaprabuddhātmā dehastasyādhibhautikaḥ /
śāmyatyudeti vimalo bodhātmaivātivāhikaḥ

ātivāhikadehena tena bodhātmanāṇunā /
bṛhatā vā yathākāmaṃ nirvāṇātmāvatiṣṭhate

bodhadehena hṛdayaṃ śilānāmapyabhedinām /
praviśyāśu viniryāti yāti pātālamambaram

tasmānmayā purā rāma bodhadehena tattadā /
tathā kṛtamanantena cinmayavyomarūpiṇā

vajrapāṣāṇapātālanabhombaragamāgamān /
kurvatastādṛśasyāśu na vighna upajāyate

bodhamātraśarīreṇa yāvadāste jaḍeṣvasau /
padārtheṣu tathābhūtastāvattatrāvatiṣṭhate

svecchayaiva calitvātha tato'nyatra prayāti cet /
taccaiva sthitiṃ yāti tattathaivāgatiryathā

bodhamātraṃ vidurdehamātivāhikamavyayam /
idānīṃ tvaṃ tameveha budho'nubhavasi svayam

cinmātravyomarūpo'smītyarkādāviti bodhataḥ /
ātmaivāstamupānītaḥ sannevāsannivātmanā

sthitaṃ svapnādijagati tamasevāsateva ca /
āvṛteneva vānyāsāmalabhyena satā dṛśam

taraṅgalekhayāṅgārasaritaḥ svāṅgalagnayā /
manorājyaśriyevāśuk protpannastadvadehayā

kajjalālikayā vahnivipinaṃ puṣpaśobhayā /
phullasthalāmbujākāraṃ kiṃśukāśokarūpayā

vitatārambhayāpyuccairjvālājvalatayeddhayā /
upotthāyāṅga galitaṃ khalalakṣmyeva līlayā

tejastayāpi paramāṇukaṇodare'pi
dṛṣṭetthamevamiha rāma mayā jagacchrīḥ /
anyā ca sā na ca cidambarataḥ parasmā-
tsvapne purācalagaṇo'tra nidarśanaṃ vaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣo० nirvāṇaprakaraṇe u० pāṣā० taijasajagadvarṇanaṃ nāmaikanavatitamaḥ sargaḥ