યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.91

એકનવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તતોઽહમભવં તેજસ્તેજોધારણયેદ્ધયા ।
ચન્દ્રાર્કતારકાગ્ન્યાદિવિચિત્રાવયવાન્વિતમ્

નિત્યં સત્ત્વપ્રધાનત્વાત્પ્રકાશાકૃતિરાજગત્ ।
સર્વં દૃશ્યમૃતે સર્વચૌરધ્વાન્તપ્રતાપયુક્

દીપાદિભિઃ શનૈઃ સ્નિગ્ધૈર્દશાશતવિહારિભિઃ ।
પ્રત્યક્ષીકૃતસર્વાર્થં પ્રતિગેહં સુરાજવત્

લોકાલોકે ચ હૃષિતૈશ્ચન્દ્રાર્કાદ્યંશુરોમભિઃ ।
પરપ્રકાશૈકરતૈર્દૂરોત્ક્ષિપ્તામ્બરામ્બરમ્

અન્ધકારસ્ય દૈન્યસ્ય સમસ્તગુણનાશિનઃ ।
દૃશ્યં સદૃશ્યમનિશં સર્વસ્ય ગુણશાલિનઃ

તમસ્તમાલપરશુઃ પરશુદ્ધિકરં પદમ્ ।
સુવર્ણમણિમાણિક્યમુક્તાદિજનજીવિતમ્

શુક્લકૃષ્ણારુણાદીનાં નિત્યં જ્યોત્સ્નાઙ્ગશાયિનામ્ ।
પુત્રાણામિવ વર્ણાનાં સર્વેષાં દેહદઃ પિતા

ઘનસ્નેહરસં પૃથ્વ્યા રક્ષિતાનલવેધનમ્ ।
ગૃહં પ્રતિ ઘનાનન્દૈર્વૃતદીપકપુત્રકમ્

દૃષ્ટં પાતાલકેષ્વીષત્તમોરૂપેષુ પાવકમ્ ।
અર્ધદૃષ્ટં રજોરૂપે ભૂતલે ભૂતમાલિતે

સત્ત્વાત્મસુ મહાસત્ત્વં નિત્યત્વં દેવસદ્મસુ ।
જગજ્જીર્ણકુટીદીપઃ કૂપોમ્ભસ્તમસોર્મહાન્

દિગ્વધૂવિમલાદર્શો નિશાનીહારમારુતઃ ।
સત્ત્વં ચન્દ્રાર્કવહ્નીનાં કુઙ્કુમાલેપનં દિવઃ

કેદારં દિનસસ્યાનાં તમોચ્છૂનામનુગ્રહઃ ।
નભઃકાચબૃહત્પાત્રક્ષાલનામ્બુ સમુલ્લસત્

સત્તાપ્રદતયાર્થાનાં પ્રકાશકતયાપિ ચ ।
ચિન્માત્રપરમાર્થસ્ય સહોદર ઇવાનુજઃ

ક્રિયાકમલિનીભાનુર્ભૂતલોદરજીવિતમ્ ।
રૂપાલોકમનસ્કારચમત્કારશ્ચિતેર્યથા

નભસ્તલગતાસંખ્યનક્ષત્રમણિમાલિતઃ ।
દિનર્તુવત્સરાબૃંહ્યવાડવાગ્ન્યાદિફેનિલઃ

ચન્દ્રાર્કાદિતરઙ્ગાન્તરજડં પઙ્કિલો મહાન્ ।
બૃહદ્બ્રહ્માણ્ડખાતસ્થો નિત્યમેકાર્ણવોઽક્ષયઃ

હેમાદિષુ સુવર્ણત્વં નરાદિષુ પરાક્રમઃ ।
કાચકચ્યં ચ રત્નાદૌ વર્ષાદિષ્વવભાસનમ્

જ્યોત્સ્ના મુખેન્દુબિમ્બેષુ પક્ષ્મલેક્ષણલક્ષ્મસુ ।
સ્રવત્સ્નેહામૃતાપૂરો હાસસૌહાર્દભાસનમ્

કપોલબાહુનેત્રાક્ષિભ્રૂકરાલકલાસકઃ ।
નિજોઽજેયતયા જાતો વિલાસઃ કામિનીજને

તૃણીકૃતત્રિભુવનચપેટાસ્ફોટિતદ્વિષામ્ ।
શિરઃસુ વજ્રીકરણં વીર્યં સિંહાદિચેતસિ

કટુકઙ્કટકુટ્ટાકખડ્ગસંઘટ્ટટાંકૃતૈઃ ।
પટુસ્ફુટાટોપરટિ ભટેષ્વટનમુદ્ભટમ્

દેવેષુ દાનવારિત્વં સુરારિત્વં સુરાદિષુ ।
સર્વભૂતેષુ સોજસ્ત્વમુન્નામઃ સ્થાવરાદિષુ

અથ તે મરુવદ્ભાસ્વાંસ્તત્રાહમનુભૂતવાન્ ।
જગદાકાશકોશેષુ તેષુ તામરસેક્ષણ

દિગન્તદશનિસ્તીર્ણૈઃ કરજાલૈર્જગત્ખગમ્ ।
ગૃહ્ણદદ્વ્યઙ્ગમર્કત્વં ગ્રામવદૃષ્ટભૂતલમ્

કામોત્પલે કોશચક્રં વાડવં તિમિરાર્ણવે ।
બ્રહ્માણ્ડસદને દીપં વૃક્ષં દિનફલાવલેઃ

રસાયનહ્રદાકારમિન્દુત્વં વદનં દિવઃ ।
નિશાનિશાચરીહાસં વિકાસં રજનીવિશામ્

જગલ્લાવણ્યલક્ષ્મીણાં સર્વાસામુપમાસ્પદમ્ ।
રજનીરોહિણીનારીકૈરવાણાં પરં પ્રિયમ્

નેત્રવૃન્દસ્ય વક્ત્રસ્ય દ્યુલતાપુષ્પજાલકમ્ ।
સ્વર્ગૌઘમશકવ્યૂહં તારકાપટલં મૃદુ

વણિઙ્માત્રે વણિગ્ઘસ્તતુલાતોલનદોલિતમ્ ।
રત્નત્વં જલકલ્લોલહસ્તાન્દોલનમબ્ધિભિઃ

અબ્ધાઽબ્ધૌ શફરાવર્તમબ્ધા ગોમઞ્જરીગણઃ ।
અબ્દાદૌ દાવદહનં વૈદ્યુતં દ્યોતનં તનૌ

દારુદારણદુર્વારદીપ્તં જ્વલનમાતતમ્ ।
યજ્ઞાગ્નિદાહકલ્યાણં વિસ્ફોટકઠિનારવમ્

કચત્કાઞ્ચનમાણિક્યમુક્તામણિમયં મહઃ ।
તપસ્તાં નીતમાક્ષિપ્ય પાણ્ડિત્યમિવ પામરૈઃ

વિભ્રાન્તં સ્તનશૃઙ્ગેષુ મુક્તાહારતયા તયા ।
અસુરોરગગન્ધર્વનરનાયકયોષિતામ્

પાદાહતિં ગતં માર્ગે તિલકત્વં વધૂમુખે ।
ખદ્યોતેન મયા લબ્ધં પશ્યાવસ્થાસુ ચાપલમ્

ક્વચિદ્વિદ્યુત્તયા તેષુ શફર્યા ચાર્ણવેષ્વિવ ।
ખસ્થેષુ વિકૃતં ચારુ વાર્યાવર્તવિરાવિષુ

ક્વચિદ્દીપતયાનીય કલિકાકોમલાઙ્ગયા ।
અન્તઃપુરેષુ કાન્તાનાં સુરતાલોકનં કૃતમ્

ક્વચિત્કજ્જલજાલસ્ય જ્વાલાકનકદાકૃતે ।
ખેદિના ઘનકૂર્માભં સઙ્ગેનૈવ સ્વકોટરે

કલ્પાન્તેષુ ક્વચિત્સર્વજગદ્ભ્રમઘનશ્રમાત્ ।
ખે કજ્જલાસિતે લીનં રુદ્રેભ ઇવ વિદ્યુતા

ક્વચિદાકલ્પમાપીય વાડવાગ્નિતયા જલમ્ ।
જગત્સુ ગગનેષ્વન્તે નનૃતે જલરાશિષુ

ક્વચિદુલ્મુકદન્તેન મયા જ્વાલાભુજાત્મના ।
વિલોલધૂમાવર્તોગ્રકુન્તલેનાકુલૌજસા

પુરપલ્વલદાહેષુ કવલીકૃતજન્તુના ।
કૃતાઃ કૃતાષ્ટ કાષ્ઠાદિપદાર્થાઃ ખાદનોચિતાઃ

હતેન શસ્ત્રપાષાણૈરયઃપિણ્ડાદિવાસિના ।
હન્તૃદાહાર્થમુદ્ગીર્ણાઃ કણકોપલતાઃ ક્વચિત્

ક્વચિન્મહાશિલાકોશે પાષાણમણિના મયા ।
સમસ્તભૂતાદૃશ્યેન સ્થિતં યુગશતાન્યપિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
મુને તસ્યામવસ્થાયામનુભૂતં ત્વયા સુખમ્ ।
ઉત દુઃખમિતિ બ્રૂહિ બોધાય મમ માનદ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથા યાતિ નરઃ સુપ્તો જડતાં ચેતનોઽપિ સન્ ।
ચિદ્વ્યોમ ગચ્છેદ્દૃશ્યત્વં તથા જાડ્યં પ્રચેતતિ

આત્માનં ચેતતિ બ્રહ્મ પૃથ્વ્યાદીવ યદા તદા ।
સુપ્તં જડમિવાસ્તેઽન્તઃ સ્યાદસ્ય ન તદન્યથા

વસ્તુતસ્તસ્ય ખોર્વ્યાદિ નાસદ્રૂપં ન સન્મયમ્ ।
દ્રષ્ટૃદૃશ્યમિવાભાતિ બ્રહ્મ ચૈતત્સમં સ્થિતમ્

એતત્સત્યપરિજ્ઞાનં યસ્યોત્પન્નમખણ્ડિતમ્ ।
ન તસ્ય પઞ્ચભૂતાનિ ન દૃશ્યદ્રષ્ટૃવિભ્રમઃ

તદા મયૈવં શુદ્ધેન તત્કૃતં બ્રહ્મરૂપિણા ।
બ્રહ્મરૂપાદૃતે કિંચિદેતત્કર્તુર્ન યુજ્યતે

યદા સર્વમિદં દૃશ્યં જાતં બ્રહ્મ નિરામયમ્ ।
તદા બ્રહ્મપદસ્થેન મયાત્મૈવૈવમીક્ષિતઃ

યદા પુનરહં પઞ્ચભૂતાનીત્યેવ ભાસયન્ ।
ભવામિ જડ એવાહં તદા ચેતામિ કિં કિલ

સુપ્તોઽસ્મીતિ દૃઢં ભાવં બુદ્ધવાંશ્ચેતનોઽપિ સન્ ।
નૈદ્રમેવૈત્યલં જાડ્યં લસચ્ચેતતિ કિંચન

યસ્તુ જ્ઞાનપ્રબુદ્ધાત્મા દેહસ્તસ્યાધિભૌતિકઃ ।
શામ્યત્યુદેતિ વિમલો બોધાત્મૈવાતિવાહિકઃ

આતિવાહિકદેહેન તેન બોધાત્મનાણુના ।
બૃહતા વા યથાકામં નિર્વાણાત્માવતિષ્ઠતે

બોધદેહેન હૃદયં શિલાનામપ્યભેદિનામ્ ।
પ્રવિશ્યાશુ વિનિર્યાતિ યાતિ પાતાલમમ્બરમ્

તસ્માન્મયા પુરા રામ બોધદેહેન તત્તદા ।
તથા કૃતમનન્તેન ચિન્મયવ્યોમરૂપિણા

વજ્રપાષાણપાતાલનભોમ્બરગમાગમાન્ ।
કુર્વતસ્તાદૃશસ્યાશુ ન વિઘ્ન ઉપજાયતે

બોધમાત્રશરીરેણ યાવદાસ્તે જડેષ્વસૌ ।
પદાર્થેષુ તથાભૂતસ્તાવત્તત્રાવતિષ્ઠતે

સ્વેચ્છયૈવ ચલિત્વાથ તતોઽન્યત્ર પ્રયાતિ ચેત્ ।
તચ્ચૈવ સ્થિતિં યાતિ તત્તથૈવાગતિર્યથા

બોધમાત્રં વિદુર્દેહમાતિવાહિકમવ્યયમ્ ।
ઇદાનીં ત્વં તમેવેહ બુધોઽનુભવસિ સ્વયમ્

ચિન્માત્રવ્યોમરૂપોઽસ્મીત્યર્કાદાવિતિ બોધતઃ ।
આત્મૈવાસ્તમુપાનીતઃ સન્નેવાસન્નિવાત્મના

સ્થિતં સ્વપ્નાદિજગતિ તમસેવાસતેવ ચ ।
આવૃતેનેવ વાન્યાસામલભ્યેન સતા દૃશમ્

તરઙ્ગલેખયાઙ્ગારસરિતઃ સ્વાઙ્ગલગ્નયા ।
મનોરાજ્યશ્રિયેવાશુક્ પ્રોત્પન્નસ્તદ્વદેહયા

કજ્જલાલિકયા વહ્નિવિપિનં પુષ્પશોભયા ।
ફુલ્લસ્થલામ્બુજાકારં કિંશુકાશોકરૂપયા

વિતતારમ્ભયાપ્યુચ્ચૈર્જ્વાલાજ્વલતયેદ્ધયા ।
ઉપોત્થાયાઙ્ગ ગલિતં ખલલક્ષ્મ્યેવ લીલયા

તેજસ્તયાપિ પરમાણુકણોદરેઽપિ
દૃષ્ટેત્થમેવમિહ રામ મયા જગચ્છ્રીઃ ।
અન્યા ચ સા ન ચ ચિદમ્બરતઃ પરસ્મા-
ત્સ્વપ્ને પુરાચલગણોઽત્ર નિદર્શનં વઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પાષા૦ તૈજસજગદ્વર્ણનં નામૈકનવતિતમઃ સર્ગઃ