Yoga Vasistha · Chapter 6.87

saptāśītitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
tataścidākāśavapurvyāpyananto nirāmayaḥ /
dattāvadhāno vapuṣi tadā paśyāmyahaṃ kvacit

yāvadantargataḥ sargaḥ saṃsthito'ṅkuritopamaḥ /
kusūlasyeva bījasya siktasyevāṅkuro hṛdi

ūrdhvamucchūna evāntaḥsekādbīje yathāṅkuraḥ /
ākāravatyanākāre cittvācittve tathā jagat

yathonmiṣati dṛśyaśrīḥ suṣuptādbodhameyuṣaḥ /
jāgradvā vigate svapne cinmātrasya svacetanāt //
tathaivātmani sargādāvanubhūtasvarūpiṇi /
hṛdi sargodayo nānyarūpa ākāśarūpataḥ

śrīrāma uvāca/
ākāśarūpa ākāśe paramākāśa kathyatām /
bhūyo nipuṇabodhāya kathaṃ sargaḥ pravartate

śrīvasiṣṭha uvāca /
śṛṇu rāma yathāpūrvaṃ svayaṃbhūtvaṃ mayā tadā /
anubhūtamasatsadvadidaṃ svapnapuropamam

tamālokya mahākalpasaṃbhramaṃ vyomarūpiṇā /
bhāge'nyatra śarīrasya saṃvidunmeṣitā mayā

yadaiva sāmalā saṃvitkiṃcidunmeṣitā sthitā /
tadaivāhaṃ kvacittatra paśyāmyākāśatāmiva

gataṃ svabhāvaṃ cidvyoma yathā tvaṃ rāma nidrayā /
jāgradvā svapnalokaṃ vā viśanvetsi sasaṃ ghanam

diṅmātrākāśamevādau tato'smītyeva vedanam /
tadghanaṃ kathyate buddhiḥ sā ghanā mana ucyate

tadvetti śabdatanmātraṃ tanmātrāṇītarāṇyatha /
pañcendriyāṇi tatsthaulyāditīndriyagaṇodayaḥ

suṣuptādviśataḥ svapnaṃ jagaddṛśyaghanodayam /
yathā tathaiva sargādau duḥkhaṃ bhāti nimeṣataḥ

tulyakālamanante'smindṛśyajālāvabhāsane /
kathayanti kramaṃ kecitkecinna kathayanti ca

paramāṇukaṇe kānte saṃpannamanubhūtavān /
ahaṃ cetanamātmānaṃ vastuto'malameva kham

yathā svabhāvato vyomni calatyevāniśaṃ marut /
tathā svabhāvātsarvatra paśyatyeva vapustviti

yādṛśaṃ cetitaṃ rūpaṃ śaktyā paramayā tayā /
tacchaknotyanyathākartuṃ naiṣā yatnena bhūyasā

tataḥ paśyāmyahaṃ yāvatsaṃpanno'pyaṇurūpakaḥ /
cittvāccetastadevāśu tathābhūto'smi saṃsthitaḥ

tato'haṃ buddhavānrūpaṃ tanu tejaḥkaṇākṛti /
tadeva bhāvayanpaścādgato'haṃ sthūlatāmiva

prekṣe tāvadahaṃ kiṃciditi bodhāllaghostataḥ /
manāgālokanāyaiva saṃpravṛtto'nubhūtavān

yannāma tatra tatkiṃcittasyehādya raghūdvaha /
śṛṇu nāmāni mukhyāni kalpitāni bhavādṛśaiḥ

draṣṭuṃ pravṛtto randhreṇa yena taccakṣurucyate /
yacca paśyāmi taddṛśyaṃ darśanaṃ tu phalaṃ tataḥ

yadā paśyāmi kālo'sau yathā paśyāmi sa kramaḥ /
prauḍhā niyatirityasya yatra paśyāmi tannabhaḥ

sthito'smi yatra deśo'sāvityadyaiṣā prakalpanā /
tadā tvahaṃ cidunmeṣamātrāttanmātrakāraṇam

paśyāmīti tatastatra manāgvodho mamodabhūt /
tato randhradvayenāhamapaśyaṃ yattadapyakham

yābhyāmapaśyaṃ randhrābhyāṃ ta ime locane sthite /
tataḥ kiṃcicchṛṇomīti saṃvidityuditā mama

tataḥ kiṃcinmanāṅmātraṃ jhaṃkāraṃ śrutatrānaham /
pradhmātasyeva śaṅkhasya śabdaṃ vyomnaḥ svabhāvajam

yābhyāmahamathāśrauṣaṃ ta ime śravaṇavraṇe /
pradeśābhyāṃ vicaratā marutā vitatasvanam

sparśasaṃvedanaṃ kiṃcidahamatrānubhūtavān /
yena nāma pradeśena tena sā tvakca kathyate

yena spṛṣṭamivāṅgaṃ tattadāhamanubhūtavān /
satsaṃvedanamātrātmā so'yaṃ vāyuriti smṛtaḥ

sparśanendriyatanmātramiti vedini saṃsthitam /
āsvādasaṃvidyābhūnme tadāsvādyarasendriyam

prāṇānme ghrāṇatanmātramuditaṃ vyomarūpiṇaḥ /
itthaṃ na kiṃcitsaṃpannaṃ sarvaṃ saṃpannamatra me

evamindriyatanmātrajālaṃ cettatra saṃsthitaḥ /
yāvattāvadvidaḥ pañca balādeva mamoditāḥ

śabdarūparasasparśagandhamātraśarīrikāḥ /
anākārāstathā bhātasvarūpiṇyo bhramātmikāḥ

evaṃrūpamahaṃ jālaṃ bhāvayanyattadāsthitaḥ /
tadahaṃkāra ityadya kathyate tvādṛśairjanaiḥ

eṣa eva ghanībhūto buddhirityabhidhīyate /
sātha buddhirghanībhūtā mana ityabhidhīyate

antaḥkaraṇarūpatvamevamatrāhamāsthitaḥ /
ātivāhikadehātmā cinmayavyomarūpavān

pavanādyapyahaṃ śūnyaḥ kevalākāśamātrakaḥ /
sarveṣāmeva bhāvānāṃ śūnyākṛtirarodhakaḥ

athaivaṃbhāvanāccāhaṃ yadā tatra ciraṃ sthitaḥ /
tadāhaṃ dehavāndṛṣṭa iti me pratyayo'bhavat

tenāhaṃpratyayenātha śabdaṃ kartuṃ pravṛttavān /
śūnya eva yathā suptaḥ svapnoḍḍīnanaro ravam

atha pūrvaṃ kṛtaḥ śabdo bāleneva tadomiti /
tataḥ sa eṣa oṃkāra iti nītaḥ punaḥ prathām

tataḥ svapnanareṇeva yatkiṃcidgaditaṃ mayā /
tadetadviddhi vācaṃ tvaṃ paścānnītāṃ prathāmiha

brahmaiva so'smi saṃpannaḥ sṛṣṭeḥ kartā jagadguruḥ /
tato manomayenaiva kalpitāḥ sṛṣṭayo mayā

evamasmi samutpanno na tu jāto'smi kiṃcana /
dṛṣṭavānasmi brahmāṇḍaṃ brahmāṇḍāntaṃ na kiṃcana

evaṃ jagati saṃpanne mamaitasminmanomaye /
na kiṃcittatra saṃpannaṃ tacchūnyaṃ vyoma kevalam

itthaṃ saṃśūnyamevedaṃ sarvaṃ vedanamātrakam /
manāgapi na santyete bhāvāḥ pṛthvyādayaḥ kila

jaganmṛgatṛḍambūni bhānti saṃvidi saṃvidaḥ /
na bāhyamasti no bāhye khe tadvyoma tathā sthitam

marau nāstyeva salilaṃ saṃvitpaśyati tattathā /
nirmūlamantaḥsaṃtaptā svasaṃbhramavatī bhramam

nāstyeva brahmaṇi jagat saṃvitpaśyati tattathā /
nirmūlameva saṃvittvādevaṃ bhrānteśca saṃbhramam

asadevedamābhāti hṛdyeva jagadātatam /
saṃkalpanamanorājyaṃ yathā svapnapurādivat

pārśvasuptajanasvapnastaccittāveśanaṃ vinā /
yathā na kiṃcittaccittāveśanādanubhūyate

tathā jagattaddṛṣadaṃ saṃpraviśyānubhūyate /
ādarśabimbitākāraṃ dṛṣṭamapyanyathāpyasat

ādhibhautikabhāvena netreṇa yadi lakṣyate /
tattanna dṛśyate kiṃcidgirireva pradṛśyate

ātivāhikadehena paraṃ bodhadṛśā yadi /
prekṣyate dṛśyate sargaḥ paramātmaiva cāmalaḥ

sarvatra sarganirvāṇaṃ prajñālokena lakṣyate /
brahmātmaivānyathā cettanna kiṃcidabhilakṣyate

yatpaśyatyavadātā dhīḥ sopapattivicāraṇā /
na tannetraistribhiḥ śarvo nendro netraśatairapi

yathā khamāvṛtaṃ sargaistathā bhūriti buddhavān /
tadāhamabhavaṃ dhyātā dharādhāraṇayānvitaḥ

tayā dharādhāraṇayā dharārūpadharo'bhavam /
atyajanneva cidvyomavapuḥ samrāḍivācirāt

dharādhāraṇayā caiva dharādhātūdaraṃ gataḥ /
dvīpādritṛṇavṛkṣādideho'hamanubhūtavān

saṃpanno'smyatha bhūpīṭhe nānāvanatanūruham /
nānāratnāvalīvyāptaॆ nānānagarabhūṣaṇam

grāmagahvaraparvāḍhyaṃ pātālasuṣirodaram /
kulācalabhujāśliṣṭadvīpābdhivalayānvitam

tṛṇaughatanuromāḍhyaṃ girikhaṇḍakagulmakam /
digvāraṇakaṭavyūhadhṛtaṃ śeṣaśiraḥśataiḥ

hriyamāṇaṃ mahīpālaḥ śobhamānebhatantubhiḥ /
prāṇibhirbhujyamānāṅgaṃ vardhamānaṃ vyavasthayā

himavadvindhyasuskandhaṃ sumerūdārakandharam /
gaṅgādisaridāpūramuktāhāraraṇattanum

guhāgahanakacchādi sāgarādarśamaṇḍalam /
marūṣarasthalaśvetasuvarāmbarasundaram

bhūtapūrvaiḥ parāpūrṇaṃ paripūtaṃ mahārṇavaiḥ /
alaṃkṛtaṃ puṣpavanaiḥ samārabdhaṃ rajoghanaiḥ

nityaṃ kṛṣīvalaiḥ kṛṣṭaṃ vījitaṃ śiśirānilaiḥ /
tāpitaṃ tapanaistaptairukṣitaṃ prāvṛḍambubhiḥ

vipulāgrasthaloraskaṃ padmākarakṛtekṣaṇam /
sitāsitaghanoṣṇīṣaṃ daśāśodaramandiram

lokālokamahākhātavalayogrāsyabhīṣaṇam /
anantabhūtasaṃghātaparispandaikacetanam

vyāptamantarbahiścaiva nānābhūtagaṇaiḥ pṛthak /
devadānavagandharvairbahirantastu kīṭakaiḥ

pātālendriyarandheṣu nāgāsurakṛmivrajaiḥ /
saptasvarṇavakośeṣu nānājātijalecaraiḥ

vyāptaṃ nadīvanasamudradigantaśaila-
dvīpākhyajantuviṣayasthalajaṅgalaughaiḥ /
nānāvalīvalitamaṇḍalakośakhaṇḍaṃ
vallīsaraḥsaridarātigaṇābjakhaṇḍaiḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo- ni० u० pā० pārthivadhātvantargatajagadānantyapratipādanaṃ nāma saptāśītitamaḥ sargaḥ