યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.87

સપ્તાશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
તતશ્ચિદાકાશવપુર્વ્યાપ્યનન્તો નિરામયઃ ।
દત્તાવધાનો વપુષિ તદા પશ્યામ્યહં ક્વચિત્

યાવદન્તર્ગતઃ સર્ગઃ સંસ્થિતોઽઙ્કુરિતોપમઃ ।
કુસૂલસ્યેવ બીજસ્ય સિક્તસ્યેવાઙ્કુરો હૃદિ

ઊર્ધ્વમુચ્છૂન એવાન્તઃસેકાદ્બીજે યથાઙ્કુરઃ ।
આકારવત્યનાકારે ચિત્ત્વાચિત્ત્વે તથા જગત્

યથોન્મિષતિ દૃશ્યશ્રીઃ સુષુપ્તાદ્બોધમેયુષઃ ।
જાગ્રદ્વા વિગતે સ્વપ્ને ચિન્માત્રસ્ય સ્વચેતનાત્ ॥
તથૈવાત્મનિ સર્ગાદાવનુભૂતસ્વરૂપિણિ ।
હૃદિ સર્ગોદયો નાન્યરૂપ આકાશરૂપતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ।
આકાશરૂપ આકાશે પરમાકાશ કથ્યતામ્ ।
ભૂયો નિપુણબોધાય કથં સર્ગઃ પ્રવર્તતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શૃણુ રામ યથાપૂર્વં સ્વયંભૂત્વં મયા તદા ।
અનુભૂતમસત્સદ્વદિદં સ્વપ્નપુરોપમમ્

તમાલોક્ય મહાકલ્પસંભ્રમં વ્યોમરૂપિણા ।
ભાગેઽન્યત્ર શરીરસ્ય સંવિદુન્મેષિતા મયા

યદૈવ સામલા સંવિત્કિંચિદુન્મેષિતા સ્થિતા ।
તદૈવાહં ક્વચિત્તત્ર પશ્યામ્યાકાશતામિવ

ગતં સ્વભાવં ચિદ્વ્યોમ યથા ત્વં રામ નિદ્રયા ।
જાગ્રદ્વા સ્વપ્નલોકં વા વિશન્વેત્સિ સસં ઘનમ્

દિઙ્માત્રાકાશમેવાદૌ તતોઽસ્મીત્યેવ વેદનમ્ ।
તદ્ઘનં કથ્યતે બુદ્ધિઃ સા ઘના મન ઉચ્યતે

તદ્વેત્તિ શબ્દતન્માત્રં તન્માત્રાણીતરાણ્યથ ।
પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ તત્સ્થૌલ્યાદિતીન્દ્રિયગણોદયઃ

સુષુપ્તાદ્વિશતઃ સ્વપ્નં જગદ્દૃશ્યઘનોદયમ્ ।
યથા તથૈવ સર્ગાદૌ દુઃખં ભાતિ નિમેષતઃ

તુલ્યકાલમનન્તેઽસ્મિન્દૃશ્યજાલાવભાસને ।
કથયન્તિ ક્રમં કેચિત્કેચિન્ન કથયન્તિ ચ

પરમાણુકણે કાન્તે સંપન્નમનુભૂતવાન્ ।
અહં ચેતનમાત્માનં વસ્તુતોઽમલમેવ ખમ્

યથા સ્વભાવતો વ્યોમ્નિ ચલત્યેવાનિશં મરુત્ ।
તથા સ્વભાવાત્સર્વત્ર પશ્યત્યેવ વપુસ્ત્વિતિ

યાદૃશં ચેતિતં રૂપં શક્ત્યા પરમયા તયા ।
તચ્છક્નોત્યન્યથાકર્તું નૈષા યત્નેન ભૂયસા

તતઃ પશ્યામ્યહં યાવત્સંપન્નોઽપ્યણુરૂપકઃ ।
ચિત્ત્વાચ્ચેતસ્તદેવાશુ તથાભૂતોઽસ્મિ સંસ્થિતઃ

તતોઽહં બુદ્ધવાન્રૂપં તનુ તેજઃકણાકૃતિ ।
તદેવ ભાવયન્પશ્ચાદ્ગતોઽહં સ્થૂલતામિવ

પ્રેક્ષે તાવદહં કિંચિદિતિ બોધાલ્લઘોસ્તતઃ ।
મનાગાલોકનાયૈવ સંપ્રવૃત્તોઽનુભૂતવાન્

યન્નામ તત્ર તત્કિંચિત્તસ્યેહાદ્ય રઘૂદ્વહ ।
શૃણુ નામાનિ મુખ્યાનિ કલ્પિતાનિ ભવાદૃશૈઃ

દ્રષ્ટું પ્રવૃત્તો રન્ધ્રેણ યેન તચ્ચક્ષુરુચ્યતે ।
યચ્ચ પશ્યામિ તદ્દૃશ્યં દર્શનં તુ ફલં તતઃ

યદા પશ્યામિ કાલોઽસૌ યથા પશ્યામિ સ ક્રમઃ ।
પ્રૌઢા નિયતિરિત્યસ્ય યત્ર પશ્યામિ તન્નભઃ

સ્થિતોઽસ્મિ યત્ર દેશોઽસાવિત્યદ્યૈષા પ્રકલ્પના ।
તદા ત્વહં ચિદુન્મેષમાત્રાત્તન્માત્રકારણમ્

પશ્યામીતિ તતસ્તત્ર મનાગ્વોધો મમોદભૂત્ ।
તતો રન્ધ્રદ્વયેનાહમપશ્યં યત્તદપ્યખમ્

યાભ્યામપશ્યં રન્ધ્રાભ્યાં ત ઇમે લોચને સ્થિતે ।
તતઃ કિંચિચ્છૃણોમીતિ સંવિદિત્યુદિતા મમ

તતઃ કિંચિન્મનાઙ્માત્રં ઝંકારં શ્રુતત્રાનહમ્ ।
પ્રધ્માતસ્યેવ શઙ્ખસ્ય શબ્દં વ્યોમ્નઃ સ્વભાવજમ્

યાભ્યામહમથાશ્રૌષં ત ઇમે શ્રવણવ્રણે ।
પ્રદેશાભ્યાં વિચરતા મરુતા વિતતસ્વનમ્

સ્પર્શસંવેદનં કિંચિદહમત્રાનુભૂતવાન્ ।
યેન નામ પ્રદેશેન તેન સા ત્વક્ચ કથ્યતે

યેન સ્પૃષ્ટમિવાઙ્ગં તત્તદાહમનુભૂતવાન્ ।
સત્સંવેદનમાત્રાત્મા સોઽયં વાયુરિતિ સ્મૃતઃ

સ્પર્શનેન્દ્રિયતન્માત્રમિતિ વેદિનિ સંસ્થિતમ્ ।
આસ્વાદસંવિદ્યાભૂન્મે તદાસ્વાદ્યરસેન્દ્રિયમ્

પ્રાણાન્મે ઘ્રાણતન્માત્રમુદિતં વ્યોમરૂપિણઃ ।
ઇત્થં ન કિંચિત્સંપન્નં સર્વં સંપન્નમત્ર મે

એવમિન્દ્રિયતન્માત્રજાલં ચેત્તત્ર સંસ્થિતઃ ।
યાવત્તાવદ્વિદઃ પઞ્ચ બલાદેવ મમોદિતાઃ

શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધમાત્રશરીરિકાઃ ।
અનાકારાસ્તથા ભાતસ્વરૂપિણ્યો ભ્રમાત્મિકાઃ

એવંરૂપમહં જાલં ભાવયન્યત્તદાસ્થિતઃ ।
તદહંકાર ઇત્યદ્ય કથ્યતે ત્વાદૃશૈર્જનૈઃ

એષ એવ ઘનીભૂતો બુદ્ધિરિત્યભિધીયતે ।
સાથ બુદ્ધિર્ઘનીભૂતા મન ઇત્યભિધીયતે

અન્તઃકરણરૂપત્વમેવમત્રાહમાસ્થિતઃ ।
આતિવાહિકદેહાત્મા ચિન્મયવ્યોમરૂપવાન્

પવનાદ્યપ્યહં શૂન્યઃ કેવલાકાશમાત્રકઃ ।
સર્વેષામેવ ભાવાનાં શૂન્યાકૃતિરરોધકઃ

અથૈવંભાવનાચ્ચાહં યદા તત્ર ચિરં સ્થિતઃ ।
તદાહં દેહવાન્દૃષ્ટ ઇતિ મે પ્રત્યયોઽભવત્

તેનાહંપ્રત્યયેનાથ શબ્દં કર્તું પ્રવૃત્તવાન્ ।
શૂન્ય એવ યથા સુપ્તઃ સ્વપ્નોડ્ડીનનરો રવમ્

અથ પૂર્વં કૃતઃ શબ્દો બાલેનેવ તદોમિતિ ।
તતઃ સ એષ ઓંકાર ઇતિ નીતઃ પુનઃ પ્રથામ્

તતઃ સ્વપ્નનરેણેવ યત્કિંચિદ્ગદિતં મયા ।
તદેતદ્વિદ્ધિ વાચં ત્વં પશ્ચાન્નીતાં પ્રથામિહ

બ્રહ્મૈવ સોઽસ્મિ સંપન્નઃ સૃષ્ટેઃ કર્તા જગદ્ગુરુઃ ।
તતો મનોમયેનૈવ કલ્પિતાઃ સૃષ્ટયો મયા

એવમસ્મિ સમુત્પન્નો ન તુ જાતોઽસ્મિ કિંચન ।
દૃષ્ટવાનસ્મિ બ્રહ્માણ્ડં બ્રહ્માણ્ડાન્તં ન કિંચન

એવં જગતિ સંપન્ને મમૈતસ્મિન્મનોમયે ।
ન કિંચિત્તત્ર સંપન્નં તચ્છૂન્યં વ્યોમ કેવલમ્

ઇત્થં સંશૂન્યમેવેદં સર્વં વેદનમાત્રકમ્ ।
મનાગપિ ન સન્ત્યેતે ભાવાઃ પૃથ્વ્યાદયઃ કિલ

જગન્મૃગતૃડમ્બૂનિ ભાન્તિ સંવિદિ સંવિદઃ ।
ન બાહ્યમસ્તિ નો બાહ્યે ખે તદ્વ્યોમ તથા સ્થિતમ્

મરૌ નાસ્ત્યેવ સલિલં સંવિત્પશ્યતિ તત્તથા ।
નિર્મૂલમન્તઃસંતપ્તા સ્વસંભ્રમવતી ભ્રમમ્

નાસ્ત્યેવ બ્રહ્મણિ જગત્ સંવિત્પશ્યતિ તત્તથા ।
નિર્મૂલમેવ સંવિત્ત્વાદેવં ભ્રાન્તેશ્ચ સંભ્રમમ્

અસદેવેદમાભાતિ હૃદ્યેવ જગદાતતમ્ ।
સંકલ્પનમનોરાજ્યં યથા સ્વપ્નપુરાદિવત્

પાર્શ્વસુપ્તજનસ્વપ્નસ્તચ્ચિત્તાવેશનં વિના ।
યથા ન કિંચિત્તચ્ચિત્તાવેશનાદનુભૂયતે

તથા જગત્તદ્દૃષદં સંપ્રવિશ્યાનુભૂયતે ।
આદર્શબિમ્બિતાકારં દૃષ્ટમપ્યન્યથાપ્યસત્

આધિભૌતિકભાવેન નેત્રેણ યદિ લક્ષ્યતે ।
તત્તન્ન દૃશ્યતે કિંચિદ્ગિરિરેવ પ્રદૃશ્યતે

આતિવાહિકદેહેન પરં બોધદૃશા યદિ ।
પ્રેક્ષ્યતે દૃશ્યતે સર્ગઃ પરમાત્મૈવ ચામલઃ

સર્વત્ર સર્ગનિર્વાણં પ્રજ્ઞાલોકેન લક્ષ્યતે ।
બ્રહ્માત્મૈવાન્યથા ચેત્તન્ન કિંચિદભિલક્ષ્યતે

યત્પશ્યત્યવદાતા ધીઃ સોપપત્તિવિચારણા ।
ન તન્નેત્રૈસ્ત્રિભિઃ શર્વો નેન્દ્રો નેત્રશતૈરપિ

યથા ખમાવૃતં સર્ગૈસ્તથા ભૂરિતિ બુદ્ધવાન્ ।
તદાહમભવં ધ્યાતા ધરાધારણયાન્વિતઃ

તયા ધરાધારણયા ધરારૂપધરોઽભવમ્ ।
અત્યજન્નેવ ચિદ્વ્યોમવપુઃ સમ્રાડિવાચિરાત્

ધરાધારણયા ચૈવ ધરાધાતૂદરં ગતઃ ।
દ્વીપાદ્રિતૃણવૃક્ષાદિદેહોઽહમનુભૂતવાન્

સંપન્નોઽસ્મ્યથ ભૂપીઠે નાનાવનતનૂરુહમ્ ।
નાનારત્નાવલીવ્યાપ્ત૆ નાનાનગરભૂષણમ્

ગ્રામગહ્વરપર્વાઢ્યં પાતાલસુષિરોદરમ્ ।
કુલાચલભુજાશ્લિષ્ટદ્વીપાબ્ધિવલયાન્વિતમ્

તૃણૌઘતનુરોમાઢ્યં ગિરિખણ્ડકગુલ્મકમ્ ।
દિગ્વારણકટવ્યૂહધૃતં શેષશિરઃશતૈઃ

હ્રિયમાણં મહીપાલઃ શોભમાનેભતન્તુભિઃ ।
પ્રાણિભિર્ભુજ્યમાનાઙ્ગં વર્ધમાનં વ્યવસ્થયા

હિમવદ્વિન્ધ્યસુસ્કન્ધં સુમેરૂદારકન્ધરમ્ ।
ગઙ્ગાદિસરિદાપૂરમુક્તાહારરણત્તનુમ્

ગુહાગહનકચ્છાદિ સાગરાદર્શમણ્ડલમ્ ।
મરૂષરસ્થલશ્વેતસુવરામ્બરસુન્દરમ્

ભૂતપૂર્વૈઃ પરાપૂર્ણં પરિપૂતં મહાર્ણવૈઃ ।
અલંકૃતં પુષ્પવનૈઃ સમારબ્ધં રજોઘનૈઃ

નિત્યં કૃષીવલૈઃ કૃષ્ટં વીજિતં શિશિરાનિલૈઃ ।
તાપિતં તપનૈસ્તપ્તૈરુક્ષિતં પ્રાવૃડમ્બુભિઃ

વિપુલાગ્રસ્થલોરસ્કં પદ્માકરકૃતેક્ષણમ્ ।
સિતાસિતઘનોષ્ણીષં દશાશોદરમન્દિરમ્

લોકાલોકમહાખાતવલયોગ્રાસ્યભીષણમ્ ।
અનન્તભૂતસંઘાતપરિસ્પન્દૈકચેતનમ્

વ્યાપ્તમન્તર્બહિશ્ચૈવ નાનાભૂતગણૈઃ પૃથક્ ।
દેવદાનવગન્ધર્વૈર્બહિરન્તસ્તુ કીટકૈઃ

પાતાલેન્દ્રિયરન્ધેષુ નાગાસુરકૃમિવ્રજૈઃ ।
સપ્તસ્વર્ણવકોશેષુ નાનાજાતિજલેચરૈઃ

વ્યાપ્તં નદીવનસમુદ્રદિગન્તશૈલ-
દ્વીપાખ્યજન્તુવિષયસ્થલજઙ્ગલૌઘૈઃ ।
નાનાવલીવલિતમણ્ડલકોશખણ્ડં
વલ્લીસરઃસરિદરાતિગણાબ્જખણ્ડૈઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મો- નિ૦ ઉ૦ પા૦ પાર્થિવધાત્વન્તર્ગતજગદાનન્ત્યપ્રતિપાદનં નામ સપ્તાશીતિતમઃ સર્ગઃ