Yoga Vasistha · Verses 6.85-2

pañcāśītitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ śikhidhvajaḥ pūrṇamaṭhikāyāṃ vane sthitaḥ /
idānīṃ śrṛṇu cūḍālā sā kiṃ kṛtavatī gṛhe

tatrārdharātrasamaye dūraṃ yāte śikhidhvaje /
hariṇī grāmasupteva cūḍālā bubudhe bhayāt

apaśyatpatinirhīnā śayanaṃ śūnyatā gatam /
abhāskaramapūrṇendu śāntaśobhamivāmbaram

uttasthau kiṃcidāmlānavadanā khedaśālinī /
kusikteva mahāvallī nirutsāhāṅgapallavā

na prasannā na vimalā babhūvākulatāṃ gatā /
dinaśrīriva nīhāradhūsarā sā vyatiṣṭhata

kṣaṇaṃ śayyopaviṣṭaiva cintayāmāsa cintayā /
kaṣṭaṃ rājyaṃ prabhustyaktvā vanaṃ yāto gṛhāditi

tanmayehādya kiṃ kāryaṃ tatsamīpaṃ vrajāmyaham /
bhartaiva gatiruddiṣṭā vidhinā prakṛtā striyaḥ

iti saṃcintya bhartāramanugantuṃ samutthitā /
cūḍālā vātarandhreṇa nirgatyāmbaramāyayau

babhrāmāmbaramārgeṇa vātaskandhena yoginī /
kurvatī siddhasārthasya mukhenānyenduvibhramam

dadarśātha yathāyātaṃ rātrau khaṅgadharaṃ patim /
bhramantamekamekānte vetālasamayoditam

tādṛśaṃ patimālokya sthitvā gaganakoṭare /
bhaviṣyaccintayāmāsa sarvaṃ bharturakhaṇḍitam

yathā yena yadā yatra yāvatkāryaṃ yathodayam /
yathā ca nirvṛtiḥ sphārā gantavyā tena rāghava

avaśyaṃ bhavitavyaṃ tadbharturdṛṣṭvā puraḥ sthitam /
tadeva saṃvādayituṃ gamanātsā nyavartata

āstāṃ mamādya gamanaṃ kāle nāticireṇa hi /
mayāsya pārśve gantavyaṃ niyatereṣa niścayaḥ

iti saṃcintya cūḍālā praviśyāntaḥpuraṃ punaḥ /
suṣvāpa śayane śaṃbhoḥ śirasīvaindavī kalā

kenacitkāraṇenāsau gataḥ saṃprati bhūpatiḥ /
iti pauraṃ janaṃ sarvamāśvāsyātiṣṭhadaṅganā

rājyaṃ rarakṣa bhartustatkrameṇa samadarśanāt /
yathā kālena kedāraṃ pakvaṃ kalamagopikā

tayostadā'vahatkālo daṃpatyoḥ sthitayostathā /
adṛṣṭānyonyamukhayo rājyakānanapālayoḥ

jagāmātha dinaṃ pakṣo māso'tha ṛtuvatsaraḥ /
śikhidhvajasya vipine cūḍālāyāḥ svamandire

bahunātra kimuktena varṣāṇyaṣṭādaśāṅganā /
cūḍālovāsa sadane vanagucche śikhidhvajaḥ

atha yāteṣu bahuṣu varṣeṣu jarasā vṛte /
śikhidhvaje mahāśailataṭakoṭaravāsini

bhartuḥ kaṣāyapākaṃ tadālakṣya pālitaṃ cirāt /
tadā tasyātha yāteṣu varṣeṣu jarasā vane

tadā tasyātmakāryasya bhavitavyatayā tathā /
bhartuḥ samīpagamane mama kālo'yamityatha

saṃcintya mandaropāntaṃ gantuṃ buddhiṃ cakāra sā /
cacārāntaḥpurādrātrau tatāra nabhasaḥ patham

jagāma vātaskandhena gacchantī khe dadarśa sā /
kalpavṛkṣāṃśukacchannaratnastabakabhūṣitāḥ

nandanodyānanilayā raktāḥ siddhābhisārikāḥ /
parāmṛṣṭenduśakalānprāleyakaṇavarṣiṇaḥ

siddhottamāttasaugandhyānsparśayāmāsa mārutān /
candrabimbāmṛtāmbhodhermahāvīciparamparām

apaśyannirmalajyotsnāmambarāntaratāṃ gatā /
meghāntareṇa gacchantī meghalagnāśca vidyutaḥ

aviyuktāḥ svabhartrā sā bhūyo bhūyo vyalokayat /
uvāca cātmanaivāho yāvajjīvaṃ śarīriṇām

na svabhāvaḥ śamaṃ yāti mamāpyutkaṇṭhitaṃ manaḥ /
kadā mṛgendraskandhaṃ taṃ praṇayapravaṇaṃ punaḥ

paśyāmi kāntamityuktaṃ mamāpyutkaṇṭhate manaḥ /
mañjarījālavalitāstaruṃ vallyaḥ svakaṃ patim

na muñcanti kṣaṇamiti mamāpyutkaṇṭhate manaḥ /
yatheyamagrajā kāntameti siddhābhisārikā

tathā kadāhameṣyāmi mamāpīti manaḥ sthitam /
ime mandāśca maruta ete ca śaśinaḥ karāḥ

vanarājaya etāśca mamāpyutkaṇṭhayantyaho /
he cittājña mudhaivāntaḥ kiṃ tvaṃ tāṇḍavitaṃ sthitam

sā vyomanirmalā sādho kva te yātā vivekitā /
athavā citta bhartāraṃ svaṃ pratyutkaṇṭhase sakhe

tiṣṭhotkaṇṭhābhivalitaṃ kiṃ samutkaṇṭhitena me /
kiṃ vṛthotkaṇṭhase vāme bhartā yāto jarāṃ bhavet

tapasvī kṛśagātraśca bhavennirvāsanastathā /
mano rājyādyabhogebhyo manye'syāmūlatāṃ gatam

vāsanālatikā prāvuṇnadī nadagatā yathā /
ekāntarata ekātmā nīrasaḥ śāntavāsanaḥ

manye bhavati me bhartā śuṣkavṛkṣasamasthitiḥ /
tathāpi citta kotkaṇṭhā bhavatotkaṇṭhayānvitam

matimudbodhya yogena śleṣayiṣyāmyahaṃ patim /
pramṛṣṭakalanaṃ bhartuḥ samīkṛtya mano muneḥ

rājya eva niyokṣyāmi nivatsyāvaḥ sukhaṃ ciram /
aho nu cirakālena manorathamimaṃ śubham

ahamāsādayiṣyāmi yadbhartā samacintitaḥ /
samagrānandavṛndānāmetadevopari sthitam

yatsamānamanovṛttisaṅgamāsvādane sukham /
iti cintayatī vyomnā cūḍālollaṅghya parvatān

deśānabdāndigantāṃśca prāpa mandarakandaram /
adṛśyaiva nabhaḥsthaiva praviveśa vanāntaram

vātyeva pādapalatāspandavedyagamāgamā /
vanaikadeśe kasmiṃścitkṛtaparṇoṭaje patim

dṛṣṭvā yogena bubudhe dehāntaramivāsthitam /
hārakeyūrakaṭakakuṇḍalādivibhūṣitaḥ

abhavanmerukāntiryastamevātra dadarśa sā /
kṛśāṅgaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ca jīrṇaparṇamiva sthitam

kajjalāmbubharasnātaṃ bhṛṅgīśamiva nispṛham /
cīrāmbaradharaṃ śāntamekākinamavasthitam

sthalīniṣaṇṇaṃ puṣpāṇi grathayantaṃ jaṭāṅkitam /
tamālokyānavadyāṅgī cūḍālā pīvarastanī

kiṃcijjātaviṣādaivamuvācātmani cetasā /
aho nu viṣamaṃ maurkhyaṃ tadanātmajñatātmakam

evaṃvidhāḥ samāyānti daśā maurkhyaprasādataḥ /
ayaṃ sa rājā lakṣmīvānyato me'tipriyaḥ patiḥ

hṛdi mohaghanakṣu'ṇṇāmimāmabhyāgato daśām /
tadavaśyamihādyaiva nāthaṃ viditavedyatām

nayāmyatra na saṃdeho bhogamokṣaśriyaṃ tathā /
idaṃ rūpaṃ parityajya rūpeṇānyena kenacit

sakāśamasya gacchāmi bodhaṃ dātumanuttamam /
bāleyaṃ mama kānteti maduktaṃ na karotyalam

tasmāttāpasarūpeṇa bodhayāmi patiṃ kṣaṇāt /
bhartā kaṣāyapākena paripakvamatiḥ sthitaḥ

cetasyasyādya vimale svaṃ tattvaṃ pratibimbati /
iti saṃcitya cūḍālā babhūva dvijadārakaḥ

īṣaddhyānādgatānyatvaṃ kṣaṇādambutaraṅgavat /
papāta vipine tasmindvijaputrakarūpiṇī

bharturadhyājagāmāgraṃ mandasmitalasanmukhī /
dadarśa dvijaputraṃ taṃ puro yātaṃ śikhidhvajaḥ

vanāntarādupāyātaṃ tapo mūrtimivāsthitam /
dravatkanakagaurāṅgaṃ muktāhāravibhūṣitam

śuklayajñopavītāṅgaṃ śuklāmbarayugāvṛtam /
kamaṇḍaludharaṃ kāntaṃ puro yātaṃ śikhidhvajaḥ

vyāptaprakoṣṭhadviguṇenākṣasūtreṇa cāruṇā /
bhūmāvalagnagātreṇa kiṣkumātreṇa ca sthitam

kuntalavyāptamūrdhānaṃ sālimālamivāmbujam /
bhāsayantaṃ pradeśaṃ taṃ śārīrairdīptimaṇḍalaiḥ

kuṇḍalābhūṣitamukhaṃ navamarkamivoditam /
śikhāsaṃprotamandāraṃ śrṛṅgasthendumivācalam

kāntopaśāntavapuṣamūrjitaṃ vijitendriyam /
himābhabhasmatilakaṃ bhūṣitālokasundaram

meruhemataṭīlīnapūrṇendumiva cañcalam /
tamālokya dvijasutaṃ samuttasthau śikhidhvajaḥ

devaputrāgamadhiyā saṃparityaktapādukaḥ /
devaputra namaskāra idamāsanamāsyatām

ityasya darśayāmāsa pāṇinā patraviṣṭaram /
dadau ca dvijaputrasya puṣpamuṣṭiṃ karotkare

candraḥ kumudakhaṇḍasya prāleyamiva pallave /
he rājarṣe namastubhyamiti dvijasuto'vadat

gṛhītvā kusumānyasmādviveśa patraviṣṭare /
śikhidhvaja uvāca /
devaputra mahābhāga kuta āgamanaṃ kṛtam /
divasaḥ saphalo manye yattvāmadyāsmi dṛṣṭavān

idamarghyamidaṃ pādyaṃ puṣpāṇīmāni mānada /
imā pragrathitā mālā gṛhyantāṃ bhadramastu te

śrīvasiṣṭha uvāca /
ityuktvā pādyamarghyaṃ ca mālāṃ puṣpāṇi cānagha /
śikhidhvajastadiṣṭāyai dadau devyai yathākhilam

cūḍālovāca /
subahūni paribhrānto bhūtalāyatanānyaham /
tvattaḥ pūjā yathā prāptā mayeyaṃ na tathānyataḥ

peśalenānurūpeṇa praśrayeṇāmunānagha /
manye'haṃ nūnamatyantaciraṃjīvī bhaviṣyasi

śāntena manasodāramārādunmuktakalpanam /
nirvāṇārthaṃ tapaḥ sādho kaccitsaṃbhṛtavānasi

asidhārāsamaṃ saumya śāntavratamidaṃ tava /
sphītaṃ yadrājyamutsṛjya mahāvananiṣevaṇam

śikhidhvaja uvāca /
jānāsi bhagavansarvaṃ devastvaṃ ko'tra vismayaḥ /
śriyaiva lokottarayā jñāyase cihnarūpayā

etānyaṅgāni te candrāddhaṭitānīti me matiḥ /
athavā kiṃ samālokādamṛteneva siñcasi

asti me dayitā kāntā pāti madrājyamadya tat /
taveva tasyā dṛṣṭāni tānyaṅgānīha sundara

upaśāntaṃ ca kāntaṃ ca vapurāpādamastakam /
śrṛṅgaṃ śubhrāmbudeneva puṣpeṇācchādayāmunā

niṣkalaṅkendusaṃkāśamaṅgamādityatejasā /
manye te glānimāyāti sumanaḥpatrapelavam

devārcanāyopacitamidamitthaṃ sitaṃ mayā /
aṅga tvadaṅgasaṅgena tatprayātu kṛtārthatām

jīvitaṃ yāti sāphalyaṃ svamabhyāgatapūjayā /
devādapyadhikaṃ pūjyaḥ satāmabhyāgato janaḥ

tatkastvaṃ kasya putrastvaṃ kimāyāto'syanugrahāt /
etanme saṃśayaṃ chindhi vimalendusamānana

brāhmaṇa uvāca /
rājanme śṛṇu vakṣyāmi yathāpṛṣṭamakhaṇḍitam /
ko nāma paripṛcchantaṃ vinītaṃ vañcayetpumān

astyasmiñjagatīkośe śuddhātmā nārado muniḥ /
puṇyalakṣmyā mukhe kānte karpūratilakopamaḥ

sa kadācinmunirdevo guhāyāṃ dhyānamāsthitaḥ /
tatra hemataṭe gaṅgā vahatyurutaraṅgiṇī

merulakṣmyāṃ sphuradrūpā bhānti hāralatā yathā /
ekadā nāradamunirdhyānānte sa sarittaṭe

dhvanadvalayamaśrauṣīllīlākalakalāravam /
kimetadityasau kiṃcijjātaprāyakutūhalaḥ

helayālokayannadyāmapaśyallalanāgaṇam /
rambhātilottamāprāyaṃ niryātaṃ jalalīlayā

krīḍantaṃ tyaktavasanaṃ deśe puruṣavarjite /
kāñcanāmbhojamukulasaṃkāśaiḥ stanamaṇḍalaiḥ

parivellitamanyonyaṃ phalakāntaṃ drumaṃ yathā /
drutahemarasāpūranirbharābhogabhāsuraiḥ

kurvantamurubhiḥ kāmamandirastambhasaṃcayam /
nirmalīkṛtacandreṇa vyāptāṃ vyomavilāsinīm

lāvaṇyarasapūreṇa tarjayantamivāpagām /
prākārairamarodyānarathacakrairmanobhuvaḥ

utpathārpitagaṅgāmbu nitambataṭasetubhiḥ /
sarvatra dṛṣṭasarvāṅgaṃ viśvarūpamiva sthitam

pratibimbitasarvāṅgamanyonyādarśatāṃ gatam /
kālakalpatarorvarṣaviṭapātpakṣapallavāt

vividhartulatājālāddinaśrīkalikākulāt /
ālokapuṣparajaso jātādgaganakānane

sphurajjalakhagaprotātsaptābdhyekālavāḍakāt /
stanastabakavṛndeṣu spardhayātirasānvitam

uddhṛtyoddhṛtya saṃpūrṇadalitāmbhojapallavam /
ālolālakakeśākṣitārakādimadhuvratam

amṛtāpadvighātāya kośasaṃcayakāribhiḥ /
duṣprāpe bhūtasaṃghānāṃ vikasatkanakāmbuje

padminīpallavācchanne gupte merorguhāntare /
śītale svardhunītīre toyonmṛṣṭamale suraiḥ

candrabimbakalāpūramekatraivopasaṃhṛtam /
straiṇamālokya tatkāntaṃ sahasaiva mano muneḥ

anāśritavivekāṃśaṃ babhūvānanditaṃ sphurat /
ānandavalite citte kṣubdhe prāṇānile sthite

babhūva tasya hṛṣṭasya madanaskhalitaṃ tadā /
phalaṃ rasāpūrṇamiva grīṣmānta iva toyadaḥ

pratyagrapādapaśchinnalatāvṛnta ivottama /
avaśyāyakaṇaspandī śaśāṅka iva vā muniḥ

visaṃ dvidhāpātamiva galatsāraraso'bhavat /
śikhidhvaja uvāca /
tādṛśo'pi bahujñopi jīvanmukto'pyasau muniḥ

niriccho'pi nirāgopi na kiṃcidupamo'pyalam /
sabāhyābhyantaraṃ nityamākāśaviśadopi ca

nāradopi kathaṃ brahman madanaskhalito'bhavat /
cūḍālovāca /
sarvasyā eva rājarṣe bhūtajāterjagatrtraye

devāderapi dehoyaṃ dvayātmaiva svabhāvataḥ /
ajñamastvatha tajjñaṃ vā yāvatsvāntaṃ śarīrakam

sarvameva jagatyaṅga sukhaduḥkhamayaṃ smṛtam /
tṛptyādinā padārthena kenacidvardhate sukham

āloka iva dīpena mahāmbudhirivendunā /
kṣudhādinā padārthena duḥkhaṃ kenacideva hi

tamo meghapaṭeneva svabhāvo hyatra kāraṇam /
svarūpe nirmale satye nimeṣamapi vismṛte

dṛśyamullāsamāpnoti prāvṛṣīva payodharaḥ /
anāratānusaṃdhānādapyunmeṣamavismṛte

svarūpe nollasatyeṣa citte dṛśyapiśācakaḥ /
yathā tamaḥprakāśābhyāmahorātrau sthitiṃ gatau

tathaiva sukhaduḥkhābhyāṃ śarīraṃ sthitimāgatam /
evaṃ hi sukhaduḥkhe dve janmakāraṇadarśanāt

akṣasya gāḍhatāṃ yāte paṭe kuṅkumavaddṛḍham /
tajjñasya tvaṅga lagato manāgapi na tadvaśāt

yathā śubhāśubhau rāgādinākrāntatarau maṇeḥ /
puraḥsthavastubhāvena rañjanāṃ sphaṭiko yathā

tajjñastathā naiti bodhājjīvanmuktamatirmuniḥ /
vastunaḥ śleṣamātreṇa ghanarañjitameti dhīḥ

gate'pi vastuni dṛḍhaṃ buddhiryatparitāpitā /
gate'pi kuṅkume vastraṃ tadīyamanurañjanam

na jahāti yathā mūḍhastathā viṣayarañjanam /
anenaiva krameṇaitau bandhamokṣau vyavasthitau

bhāvanātānavaṃ mokṣo bandho hi dṛḍhabhāvanā /
śikhidhvaja uvāca /
svotpattikāraṇaprāptau kathaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ ca vā

abhyudetīti vada me dūrasthānāmapi prabho /
atyudāramatīvācchaṃ bahvarthaṃ vacanaṃ tava

śrotuṃ tṛptiṃ na gacchāmi mayūro'bhraraveṣviva /
cūḍālovāca /
svotpattikāraṇaṃ hṛdyaṃ labdhvā kāyākṣipāṇibhiḥ

sukhasaṃvidiyaṃ bālā nūnamullasati svataḥ /
hṛdgatā kṣobhamāyātā jīvaṃ kuṇḍalinīgatam

jīvasya niyatā nāḍyaḥ pṛthagdehe sthitiṃ gatāḥ /
prāṇāvapūritā nāḍīrjīva ākrāmati sphuran

saṃsparśaikaprabuddhātmā raso drumalatā iva /
sukhaprabodhasaṃcāre duḥkhabodhāgame tathā

jīvasya niyatā nāḍyaḥ pṛthagdehasthitiṃ gatāḥ /
sukhinaḥ prasphuratyeṣā dhīratāśu na duḥkhinaḥ

te hi mārgāḥ suveṣasya kuveṣasya na te śubhāḥ /
yāvatpramāṇaṃ jīvo'yaṃ saṃśāmyatyaparisphuran

tāvatpramāṇamevainaṃ muktaṃ muktamavehi vai /
yāvatpramāṇamadhikaṃ sphurati kṣubdhamārutam

tāvatpramāṇamevainaṃ baddhaṃ baddhamavehi me /
sukhaduḥkhakalāspando bandho jīvasya netaraḥ

tadabhāve hi mokṣaḥ syāditi dvedhā vyavasthitiḥ /
sukhaduḥkhadaśe yāvadānīte nendriyaiḥ śaṭhaiḥ

tāvatsukhasamaḥ saumyo jīvastiṣṭhati śāntavat /
sukhamālokya vā duḥkhamakṣātītaścaladvapuḥ

samullasati jīvo'ntardṛṣṭvendumiva toyadhiḥ /
jīvaḥ kṣubhyati dṛṣṭena saṃvidāṃga sukhādinā

āmiṣeṇeva mārjāro maurkhyamevātra kāraṇam /
śuddhena bodhyabodhena svātmajñānamayātmanā

sukhaduḥkhādi nāstīti tenāsau yāti saumyatām /
na tatsukhādi no tanme mudhā cāyamahaṃ sthitaḥ

iti jīvaḥ prabuddho hi nirvāṇaṃ yāti śāmyati /
sukhādyavastvatadrūpamityantarbodhasaṃvidā

na tadunmukhatāṃ yāti jīvaḥ śāmyati kevalam /
sarvameva cidākāśaṃ brahmeti ghananiścaye

sthitiṃ yāte śamaṃ yāti jīvo niḥsnehadīpavat /
dīpavacchamamāyāti sukhādisnehasaṃkṣaye

sarvamevamiti jñānājjīvo'dvitvavibhāvanāt /
sarvamākāśameveti buddhvā kṣobhaṃ na gacchati

jīvasyānena śūnyasya kaḥ kila kṣobhavibhramaḥ /
jīvenedṛgvidhenaiva yathā prathamasargataḥ

svayaṃ saṃvidito mārgastenaivādyāpi gacchati /
śikhidhvaja uvāca /
sukhasaṃcārayogyāsu jīve sarati nāḍiṣu

devaputra bhavatyeva tadvīryacyavanaṃ katham /
cūḍālovāca /
jīvaḥ kṣobhayati kṣubdhaḥ prāṇādipavanāvalim

saṃvidā jñāṃśamātreṇa senāmiva mahīpatiḥ /
vātaspandena medo'ntarmajjāsāraśca saṃsthitaḥ

tyajatyāśu prasaugandhyaṃ rajaḥ patraphalādikam /
calitaṃ tattvadho yāti garjādiva ghanādi khe

dehanāḍīpraṇālena yāti śukraṃ bahiḥ svataḥ /
śikhidhvaja uvāca /
devaputramahājño'si vetsi pūrvāṃ ca tatsthitim

jñāyase vacanādeva svabhāvo hi kimucyate /
cūḍālovāca /
ādyasarge yathā sadyaḥ sphuritaṃ brahma brahmaṇi

ghaṭāvaṭapaṭādyātma tathaivādyavyavasthitam /
kākatālīyavadvāribudbudotpattināśavat /
ghuṇākṣaravaducchūnaṃ taṃ svabhāvaṃ vidurbudhāḥ

asminsvabhāvavaśato jagati prarūḍhe
dehā bhramanti parito vividhā vikārāḥ /
prakṣīṇavāsanatayā na bhavanti keci-
dbhūyo bhavanti ca punastvitare ghanāsthāḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvāṇaprakaraṇe pū० cū० sukhavicārayogopadeśo nāma pañcāśītitamaḥ sargaḥ