યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.85-2

પઞ્ચાશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં શિખિધ્વજઃ પૂર્ણમઠિકાયાં વને સ્થિતઃ ।
ઇદાનીં શ્રૃણુ ચૂડાલા સા કિં કૃતવતી ગૃહે

તત્રાર્ધરાત્રસમયે દૂરં યાતે શિખિધ્વજે ।
હરિણી ગ્રામસુપ્તેવ ચૂડાલા બુબુધે ભયાત્

અપશ્યત્પતિનિર્હીના શયનં શૂન્યતા ગતમ્ ।
અભાસ્કરમપૂર્ણેન્દુ શાન્તશોભમિવામ્બરમ્

ઉત્તસ્થૌ કિંચિદામ્લાનવદના ખેદશાલિની ।
કુસિક્તેવ મહાવલ્લી નિરુત્સાહાઙ્ગપલ્લવા

ન પ્રસન્ના ન વિમલા બભૂવાકુલતાં ગતા ।
દિનશ્રીરિવ નીહારધૂસરા સા વ્યતિષ્ઠત

ક્ષણં શય્યોપવિષ્ટૈવ ચિન્તયામાસ ચિન્તયા ।
કષ્ટં રાજ્યં પ્રભુસ્ત્યક્ત્વા વનં યાતો ગૃહાદિતિ

તન્મયેહાદ્ય કિં કાર્યં તત્સમીપં વ્રજામ્યહમ્ ।
ભર્તૈવ ગતિરુદ્દિષ્ટા વિધિના પ્રકૃતા સ્ત્રિયઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય ભર્તારમનુગન્તું સમુત્થિતા ।
ચૂડાલા વાતરન્ધ્રેણ નિર્ગત્યામ્બરમાયયૌ

બભ્રામામ્બરમાર્ગેણ વાતસ્કન્ધેન યોગિની ।
કુર્વતી સિદ્ધસાર્થસ્ય મુખેનાન્યેન્દુવિભ્રમમ્

દદર્શાથ યથાયાતં રાત્રૌ ખઙ્ગધરં પતિમ્ ।
ભ્રમન્તમેકમેકાન્તે વેતાલસમયોદિતમ્

તાદૃશં પતિમાલોક્ય સ્થિત્વા ગગનકોટરે ।
ભવિષ્યચ્ચિન્તયામાસ સર્વં ભર્તુરખણ્ડિતમ્

યથા યેન યદા યત્ર યાવત્કાર્યં યથોદયમ્ ।
યથા ચ નિર્વૃતિઃ સ્ફારા ગન્તવ્યા તેન રાઘવ

અવશ્યં ભવિતવ્યં તદ્ભર્તુર્દૃષ્ટ્વા પુરઃ સ્થિતમ્ ।
તદેવ સંવાદયિતું ગમનાત્સા ન્યવર્તત

આસ્તાં મમાદ્ય ગમનં કાલે નાતિચિરેણ હિ ।
મયાસ્ય પાર્શ્વે ગન્તવ્યં નિયતેરેષ નિશ્ચયઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય ચૂડાલા પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં પુનઃ ।
સુષ્વાપ શયને શંભોઃ શિરસીવૈન્દવી કલા

કેનચિત્કારણેનાસૌ ગતઃ સંપ્રતિ ભૂપતિઃ ।
ઇતિ પૌરં જનં સર્વમાશ્વાસ્યાતિષ્ઠદઙ્ગના

રાજ્યં રરક્ષ ભર્તુસ્તત્ક્રમેણ સમદર્શનાત્ ।
યથા કાલેન કેદારં પક્વં કલમગોપિકા

તયોસ્તદાઽવહત્કાલો દંપત્યોઃ સ્થિતયોસ્તથા ।
અદૃષ્ટાન્યોન્યમુખયો રાજ્યકાનનપાલયોઃ

જગામાથ દિનં પક્ષો માસોઽથ ઋતુવત્સરઃ ।
શિખિધ્વજસ્ય વિપિને ચૂડાલાયાઃ સ્વમન્દિરે

બહુનાત્ર કિમુક્તેન વર્ષાણ્યષ્ટાદશાઙ્ગના ।
ચૂડાલોવાસ સદને વનગુચ્છે શિખિધ્વજઃ

અથ યાતેષુ બહુષુ વર્ષેષુ જરસા વૃતે ।
શિખિધ્વજે મહાશૈલતટકોટરવાસિનિ

ભર્તુઃ કષાયપાકં તદાલક્ષ્ય પાલિતં ચિરાત્ ।
તદા તસ્યાથ યાતેષુ વર્ષેષુ જરસા વને

તદા તસ્યાત્મકાર્યસ્ય ભવિતવ્યતયા તથા ।
ભર્તુઃ સમીપગમને મમ કાલોઽયમિત્યથ

સંચિન્ત્ય મન્દરોપાન્તં ગન્તું બુદ્ધિં ચકાર સા ।
ચચારાન્તઃપુરાદ્રાત્રૌ તતાર નભસઃ પથમ્

જગામ વાતસ્કન્ધેન ગચ્છન્તી ખે દદર્શ સા ।
કલ્પવૃક્ષાંશુકચ્છન્નરત્નસ્તબકભૂષિતાઃ

નન્દનોદ્યાનનિલયા રક્તાઃ સિદ્ધાભિસારિકાઃ ।
પરામૃષ્ટેન્દુશકલાન્પ્રાલેયકણવર્ષિણઃ

સિદ્ધોત્તમાત્તસૌગન્ધ્યાન્સ્પર્શયામાસ મારુતાન્ ।
ચન્દ્રબિમ્બામૃતામ્ભોધેર્મહાવીચિપરમ્પરામ્

અપશ્યન્નિર્મલજ્યોત્સ્નામમ્બરાન્તરતાં ગતા ।
મેઘાન્તરેણ ગચ્છન્તી મેઘલગ્નાશ્ચ વિદ્યુતઃ

અવિયુક્તાઃ સ્વભર્ત્રા સા ભૂયો ભૂયો વ્યલોકયત્ ।
ઉવાચ ચાત્મનૈવાહો યાવજ્જીવં શરીરિણામ્

ન સ્વભાવઃ શમં યાતિ મમાપ્યુત્કણ્ઠિતં મનઃ ।
કદા મૃગેન્દ્રસ્કન્ધં તં પ્રણયપ્રવણં પુનઃ

પશ્યામિ કાન્તમિત્યુક્તં મમાપ્યુત્કણ્ઠતે મનઃ ।
મઞ્જરીજાલવલિતાસ્તરું વલ્લ્યઃ સ્વકં પતિમ્

ન મુઞ્ચન્તિ ક્ષણમિતિ મમાપ્યુત્કણ્ઠતે મનઃ ।
યથેયમગ્રજા કાન્તમેતિ સિદ્ધાભિસારિકા

તથા કદાહમેષ્યામિ મમાપીતિ મનઃ સ્થિતમ્ ।
ઇમે મન્દાશ્ચ મરુત એતે ચ શશિનઃ કરાઃ

વનરાજય એતાશ્ચ મમાપ્યુત્કણ્ઠયન્ત્યહો ।
હે ચિત્તાજ્ઞ મુધૈવાન્તઃ કિં ત્વં તાણ્ડવિતં સ્થિતમ્

સા વ્યોમનિર્મલા સાધો ક્વ તે યાતા વિવેકિતા ।
અથવા ચિત્ત ભર્તારં સ્વં પ્રત્યુત્કણ્ઠસે સખે

તિષ્ઠોત્કણ્ઠાભિવલિતં કિં સમુત્કણ્ઠિતેન મે ।
કિં વૃથોત્કણ્ઠસે વામે ભર્તા યાતો જરાં ભવેત્

તપસ્વી કૃશગાત્રશ્ચ ભવેન્નિર્વાસનસ્તથા ।
મનો રાજ્યાદ્યભોગેભ્યો મન્યેઽસ્યામૂલતાં ગતમ્

વાસનાલતિકા પ્રાવુણ્નદી નદગતા યથા ।
એકાન્તરત એકાત્મા નીરસઃ શાન્તવાસનઃ

મન્યે ભવતિ મે ભર્તા શુષ્કવૃક્ષસમસ્થિતિઃ ।
તથાપિ ચિત્ત કોત્કણ્ઠા ભવતોત્કણ્ઠયાન્વિતમ્

મતિમુદ્બોધ્ય યોગેન શ્લેષયિષ્યામ્યહં પતિમ્ ।
પ્રમૃષ્ટકલનં ભર્તુઃ સમીકૃત્ય મનો મુનેઃ

રાજ્ય એવ નિયોક્ષ્યામિ નિવત્સ્યાવઃ સુખં ચિરમ્ ।
અહો નુ ચિરકાલેન મનોરથમિમં શુભમ્

અહમાસાદયિષ્યામિ યદ્ભર્તા સમચિન્તિતઃ ।
સમગ્રાનન્દવૃન્દાનામેતદેવોપરિ સ્થિતમ્

યત્સમાનમનોવૃત્તિસઙ્ગમાસ્વાદને સુખમ્ ।
ઇતિ ચિન્તયતી વ્યોમ્ના ચૂડાલોલ્લઙ્ઘ્ય પર્વતાન્

દેશાનબ્દાન્દિગન્તાંશ્ચ પ્રાપ મન્દરકન્દરમ્ ।
અદૃશ્યૈવ નભઃસ્થૈવ પ્રવિવેશ વનાન્તરમ્

વાત્યેવ પાદપલતાસ્પન્દવેદ્યગમાગમા ।
વનૈકદેશે કસ્મિંશ્ચિત્કૃતપર્ણોટજે પતિમ્

દૃષ્ટ્વા યોગેન બુબુધે દેહાન્તરમિવાસ્થિતમ્ ।
હારકેયૂરકટકકુણ્ડલાદિવિભૂષિતઃ

અભવન્મેરુકાન્તિર્યસ્તમેવાત્ર દદર્શ સા ।
કૃશાઙ્ગં કૃષ્ણવર્ણં ચ જીર્ણપર્ણમિવ સ્થિતમ્

કજ્જલામ્બુભરસ્નાતં ભૃઙ્ગીશમિવ નિસ્પૃહમ્ ।
ચીરામ્બરધરં શાન્તમેકાકિનમવસ્થિતમ્

સ્થલીનિષણ્ણં પુષ્પાણિ ગ્રથયન્તં જટાઙ્કિતમ્ ।
તમાલોક્યાનવદ્યાઙ્ગી ચૂડાલા પીવરસ્તની

કિંચિજ્જાતવિષાદૈવમુવાચાત્મનિ ચેતસા ।
અહો નુ વિષમં મૌર્ખ્યં તદનાત્મજ્ઞતાત્મકમ્

એવંવિધાઃ સમાયાન્તિ દશા મૌર્ખ્યપ્રસાદતઃ ।
અયં સ રાજા લક્ષ્મીવાન્યતો મેઽતિપ્રિયઃ પતિઃ

હૃદિ મોહઘનક્ષુઽણ્ણામિમામભ્યાગતો દશામ્ ।
તદવશ્યમિહાદ્યૈવ નાથં વિદિતવેદ્યતામ્

નયામ્યત્ર ન સંદેહો ભોગમોક્ષશ્રિયં તથા ।
ઇદં રૂપં પરિત્યજ્ય રૂપેણાન્યેન કેનચિત્

સકાશમસ્ય ગચ્છામિ બોધં દાતુમનુત્તમમ્ ।
બાલેયં મમ કાન્તેતિ મદુક્તં ન કરોત્યલમ્

તસ્માત્તાપસરૂપેણ બોધયામિ પતિં ક્ષણાત્ ।
ભર્તા કષાયપાકેન પરિપક્વમતિઃ સ્થિતઃ

ચેતસ્યસ્યાદ્ય વિમલે સ્વં તત્ત્વં પ્રતિબિમ્બતિ ।
ઇતિ સંચિત્ય ચૂડાલા બભૂવ દ્વિજદારકઃ

ઈષદ્ધ્યાનાદ્ગતાન્યત્વં ક્ષણાદમ્બુતરઙ્ગવત્ ।
પપાત વિપિને તસ્મિન્દ્વિજપુત્રકરૂપિણી

ભર્તુરધ્યાજગામાગ્રં મન્દસ્મિતલસન્મુખી ।
દદર્શ દ્વિજપુત્રં તં પુરો યાતં શિખિધ્વજઃ

વનાન્તરાદુપાયાતં તપો મૂર્તિમિવાસ્થિતમ્ ।
દ્રવત્કનકગૌરાઙ્ગં મુક્તાહારવિભૂષિતમ્

શુક્લયજ્ઞોપવીતાઙ્ગં શુક્લામ્બરયુગાવૃતમ્ ।
કમણ્ડલુધરં કાન્તં પુરો યાતં શિખિધ્વજઃ

વ્યાપ્તપ્રકોષ્ઠદ્વિગુણેનાક્ષસૂત્રેણ ચારુણા ।
ભૂમાવલગ્નગાત્રેણ કિષ્કુમાત્રેણ ચ સ્થિતમ્

કુન્તલવ્યાપ્તમૂર્ધાનં સાલિમાલમિવામ્બુજમ્ ।
ભાસયન્તં પ્રદેશં તં શારીરૈર્દીપ્તિમણ્ડલૈઃ

કુણ્ડલાભૂષિતમુખં નવમર્કમિવોદિતમ્ ।
શિખાસંપ્રોતમન્દારં શ્રૃઙ્ગસ્થેન્દુમિવાચલમ્

કાન્તોપશાન્તવપુષમૂર્જિતં વિજિતેન્દ્રિયમ્ ।
હિમાભભસ્મતિલકં ભૂષિતાલોકસુન્દરમ્

મેરુહેમતટીલીનપૂર્ણેન્દુમિવ ચઞ્ચલમ્ ।
તમાલોક્ય દ્વિજસુતં સમુત્તસ્થૌ શિખિધ્વજઃ

દેવપુત્રાગમધિયા સંપરિત્યક્તપાદુકઃ ।
દેવપુત્ર નમસ્કાર ઇદમાસનમાસ્યતામ્

ઇત્યસ્ય દર્શયામાસ પાણિના પત્રવિષ્ટરમ્ ।
દદૌ ચ દ્વિજપુત્રસ્ય પુષ્પમુષ્ટિં કરોત્કરે

ચન્દ્રઃ કુમુદખણ્ડસ્ય પ્રાલેયમિવ પલ્લવે ।
હે રાજર્ષે નમસ્તુભ્યમિતિ દ્વિજસુતોઽવદત્

ગૃહીત્વા કુસુમાન્યસ્માદ્વિવેશ પત્રવિષ્ટરે ।
શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
દેવપુત્ર મહાભાગ કુત આગમનં કૃતમ્ ।
દિવસઃ સફલો મન્યે યત્ત્વામદ્યાસ્મિ દૃષ્ટવાન્

ઇદમર્ઘ્યમિદં પાદ્યં પુષ્પાણીમાનિ માનદ ।
ઇમા પ્રગ્રથિતા માલા ગૃહ્યન્તાં ભદ્રમસ્તુ તે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા પાદ્યમર્ઘ્યં ચ માલાં પુષ્પાણિ ચાનઘ ।
શિખિધ્વજસ્તદિષ્ટાયૈ દદૌ દેવ્યૈ યથાખિલમ્

ચૂડાલોવાચ ।
સુબહૂનિ પરિભ્રાન્તો ભૂતલાયતનાન્યહમ્ ।
ત્વત્તઃ પૂજા યથા પ્રાપ્તા મયેયં ન તથાન્યતઃ

પેશલેનાનુરૂપેણ પ્રશ્રયેણામુનાનઘ ।
મન્યેઽહં નૂનમત્યન્તચિરંજીવી ભવિષ્યસિ

શાન્તેન મનસોદારમારાદુન્મુક્તકલ્પનમ્ ।
નિર્વાણાર્થં તપઃ સાધો કચ્ચિત્સંભૃતવાનસિ

અસિધારાસમં સૌમ્ય શાન્તવ્રતમિદં તવ ।
સ્ફીતં યદ્રાજ્યમુત્સૃજ્ય મહાવનનિષેવણમ્

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
જાનાસિ ભગવન્સર્વં દેવસ્ત્વં કોઽત્ર વિસ્મયઃ ।
શ્રિયૈવ લોકોત્તરયા જ્ઞાયસે ચિહ્નરૂપયા

એતાન્યઙ્ગાનિ તે ચન્દ્રાદ્ધટિતાનીતિ મે મતિઃ ।
અથવા કિં સમાલોકાદમૃતેનેવ સિઞ્ચસિ

અસ્તિ મે દયિતા કાન્તા પાતિ મદ્રાજ્યમદ્ય તત્ ।
તવેવ તસ્યા દૃષ્ટાનિ તાન્યઙ્ગાનીહ સુન્દર

ઉપશાન્તં ચ કાન્તં ચ વપુરાપાદમસ્તકમ્ ।
શ્રૃઙ્ગં શુભ્રામ્બુદેનેવ પુષ્પેણાચ્છાદયામુના

નિષ્કલઙ્કેન્દુસંકાશમઙ્ગમાદિત્યતેજસા ।
મન્યે તે ગ્લાનિમાયાતિ સુમનઃપત્રપેલવમ્

દેવાર્ચનાયોપચિતમિદમિત્થં સિતં મયા ।
અઙ્ગ ત્વદઙ્ગસઙ્ગેન તત્પ્રયાતુ કૃતાર્થતામ્

જીવિતં યાતિ સાફલ્યં સ્વમભ્યાગતપૂજયા ।
દેવાદપ્યધિકં પૂજ્યઃ સતામભ્યાગતો જનઃ

તત્કસ્ત્વં કસ્ય પુત્રસ્ત્વં કિમાયાતોઽસ્યનુગ્રહાત્ ।
એતન્મે સંશયં છિન્ધિ વિમલેન્દુસમાનન

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ।
રાજન્મે શૃણુ વક્ષ્યામિ યથાપૃષ્ટમખણ્ડિતમ્ ।
કો નામ પરિપૃચ્છન્તં વિનીતં વઞ્ચયેત્પુમાન્

અસ્ત્યસ્મિઞ્જગતીકોશે શુદ્ધાત્મા નારદો મુનિઃ ।
પુણ્યલક્ષ્મ્યા મુખે કાન્તે કર્પૂરતિલકોપમઃ

સ કદાચિન્મુનિર્દેવો ગુહાયાં ધ્યાનમાસ્થિતઃ ।
તત્ર હેમતટે ગઙ્ગા વહત્યુરુતરઙ્ગિણી

મેરુલક્ષ્મ્યાં સ્ફુરદ્રૂપા ભાન્તિ હારલતા યથા ।
એકદા નારદમુનિર્ધ્યાનાન્તે સ સરિત્તટે

ધ્વનદ્વલયમશ્રૌષીલ્લીલાકલકલારવમ્ ।
કિમેતદિત્યસૌ કિંચિજ્જાતપ્રાયકુતૂહલઃ

હેલયાલોકયન્નદ્યામપશ્યલ્લલનાગણમ્ ।
રમ્ભાતિલોત્તમાપ્રાયં નિર્યાતં જલલીલયા

ક્રીડન્તં ત્યક્તવસનં દેશે પુરુષવર્જિતે ।
કાઞ્ચનામ્ભોજમુકુલસંકાશૈઃ સ્તનમણ્ડલૈઃ

પરિવેલ્લિતમન્યોન્યં ફલકાન્તં દ્રુમં યથા ।
દ્રુતહેમરસાપૂરનિર્ભરાભોગભાસુરૈઃ

કુર્વન્તમુરુભિઃ કામમન્દિરસ્તમ્ભસંચયમ્ ।
નિર્મલીકૃતચન્દ્રેણ વ્યાપ્તાં વ્યોમવિલાસિનીમ્

લાવણ્યરસપૂરેણ તર્જયન્તમિવાપગામ્ ।
પ્રાકારૈરમરોદ્યાનરથચક્રૈર્મનોભુવઃ

ઉત્પથાર્પિતગઙ્ગામ્બુ નિતમ્બતટસેતુભિઃ ।
સર્વત્ર દૃષ્ટસર્વાઙ્ગં વિશ્વરૂપમિવ સ્થિતમ્

પ્રતિબિમ્બિતસર્વાઙ્ગમન્યોન્યાદર્શતાં ગતમ્ ।
કાલકલ્પતરોર્વર્ષવિટપાત્પક્ષપલ્લવાત્

વિવિધર્તુલતાજાલાદ્દિનશ્રીકલિકાકુલાત્ ।
આલોકપુષ્પરજસો જાતાદ્ગગનકાનને

સ્ફુરજ્જલખગપ્રોતાત્સપ્તાબ્ધ્યેકાલવાડકાત્ ।
સ્તનસ્તબકવૃન્દેષુ સ્પર્ધયાતિરસાન્વિતમ્

ઉદ્ધૃત્યોદ્ધૃત્ય સંપૂર્ણદલિતામ્ભોજપલ્લવમ્ ।
આલોલાલકકેશાક્ષિતારકાદિમધુવ્રતમ્

અમૃતાપદ્વિઘાતાય કોશસંચયકારિભિઃ ।
દુષ્પ્રાપે ભૂતસંઘાનાં વિકસત્કનકામ્બુજે

પદ્મિનીપલ્લવાચ્છન્ને ગુપ્તે મેરોર્ગુહાન્તરે ।
શીતલે સ્વર્ધુનીતીરે તોયોન્મૃષ્ટમલે સુરૈઃ

ચન્દ્રબિમ્બકલાપૂરમેકત્રૈવોપસંહૃતમ્ ।
સ્ત્રૈણમાલોક્ય તત્કાન્તં સહસૈવ મનો મુનેઃ

અનાશ્રિતવિવેકાંશં બભૂવાનન્દિતં સ્ફુરત્ ।
આનન્દવલિતે ચિત્તે ક્ષુબ્ધે પ્રાણાનિલે સ્થિતે

બભૂવ તસ્ય હૃષ્ટસ્ય મદનસ્ખલિતં તદા ।
ફલં રસાપૂર્ણમિવ ગ્રીષ્માન્ત ઇવ તોયદઃ

પ્રત્યગ્રપાદપશ્છિન્નલતાવૃન્ત ઇવોત્તમ ।
અવશ્યાયકણસ્પન્દી શશાઙ્ક ઇવ વા મુનિઃ

વિસં દ્વિધાપાતમિવ ગલત્સારરસોઽભવત્ ।
શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
તાદૃશોઽપિ બહુજ્ઞોપિ જીવન્મુક્તોઽપ્યસૌ મુનિઃ

નિરિચ્છોઽપિ નિરાગોપિ ન કિંચિદુપમોઽપ્યલમ્ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરં નિત્યમાકાશવિશદોપિ ચ

નારદોપિ કથં બ્રહ્મન્ મદનસ્ખલિતોઽભવત્ ।
ચૂડાલોવાચ ।
સર્વસ્યા એવ રાજર્ષે ભૂતજાતેર્જગત્ર્ત્રયે

દેવાદેરપિ દેહોયં દ્વયાત્મૈવ સ્વભાવતઃ ।
અજ્ઞમસ્ત્વથ તજ્જ્ઞં વા યાવત્સ્વાન્તં શરીરકમ્

સર્વમેવ જગત્યઙ્ગ સુખદુઃખમયં સ્મૃતમ્ ।
તૃપ્ત્યાદિના પદાર્થેન કેનચિદ્વર્ધતે સુખમ્

આલોક ઇવ દીપેન મહામ્બુધિરિવેન્દુના ।
ક્ષુધાદિના પદાર્થેન દુઃખં કેનચિદેવ હિ

તમો મેઘપટેનેવ સ્વભાવો હ્યત્ર કારણમ્ ।
સ્વરૂપે નિર્મલે સત્યે નિમેષમપિ વિસ્મૃતે

દૃશ્યમુલ્લાસમાપ્નોતિ પ્રાવૃષીવ પયોધરઃ ।
અનારતાનુસંધાનાદપ્યુન્મેષમવિસ્મૃતે

સ્વરૂપે નોલ્લસત્યેષ ચિત્તે દૃશ્યપિશાચકઃ ।
યથા તમઃપ્રકાશાભ્યામહોરાત્રૌ સ્થિતિં ગતૌ

તથૈવ સુખદુઃખાભ્યાં શરીરં સ્થિતિમાગતમ્ ।
એવં હિ સુખદુઃખે દ્વે જન્મકારણદર્શનાત્

અક્ષસ્ય ગાઢતાં યાતે પટે કુઙ્કુમવદ્દૃઢમ્ ।
તજ્જ્ઞસ્ય ત્વઙ્ગ લગતો મનાગપિ ન તદ્વશાત્

યથા શુભાશુભૌ રાગાદિનાક્રાન્તતરૌ મણેઃ ।
પુરઃસ્થવસ્તુભાવેન રઞ્જનાં સ્ફટિકો યથા

તજ્જ્ઞસ્તથા નૈતિ બોધાજ્જીવન્મુક્તમતિર્મુનિઃ ।
વસ્તુનઃ શ્લેષમાત્રેણ ઘનરઞ્જિતમેતિ ધીઃ

ગતેઽપિ વસ્તુનિ દૃઢં બુદ્ધિર્યત્પરિતાપિતા ।
ગતેઽપિ કુઙ્કુમે વસ્ત્રં તદીયમનુરઞ્જનમ્

ન જહાતિ યથા મૂઢસ્તથા વિષયરઞ્જનમ્ ।
અનેનૈવ ક્રમેણૈતૌ બન્ધમોક્ષૌ વ્યવસ્થિતૌ

ભાવનાતાનવં મોક્ષો બન્ધો હિ દૃઢભાવના ।
શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
સ્વોત્પત્તિકારણપ્રાપ્તૌ કથં દુઃખં સુખં ચ વા

અભ્યુદેતીતિ વદ મે દૂરસ્થાનામપિ પ્રભો ।
અત્યુદારમતીવાચ્છં બહ્વર્થં વચનં તવ

શ્રોતું તૃપ્તિં ન ગચ્છામિ મયૂરોઽભ્રરવેષ્વિવ ।
ચૂડાલોવાચ ।
સ્વોત્પત્તિકારણં હૃદ્યં લબ્ધ્વા કાયાક્ષિપાણિભિઃ

સુખસંવિદિયં બાલા નૂનમુલ્લસતિ સ્વતઃ ।
હૃદ્ગતા ક્ષોભમાયાતા જીવં કુણ્ડલિનીગતમ્

જીવસ્ય નિયતા નાડ્યઃ પૃથગ્દેહે સ્થિતિં ગતાઃ ।
પ્રાણાવપૂરિતા નાડીર્જીવ આક્રામતિ સ્ફુરન્

સંસ્પર્શૈકપ્રબુદ્ધાત્મા રસો દ્રુમલતા ઇવ ।
સુખપ્રબોધસંચારે દુઃખબોધાગમે તથા

જીવસ્ય નિયતા નાડ્યઃ પૃથગ્દેહસ્થિતિં ગતાઃ ।
સુખિનઃ પ્રસ્ફુરત્યેષા ધીરતાશુ ન દુઃખિનઃ

તે હિ માર્ગાઃ સુવેષસ્ય કુવેષસ્ય ન તે શુભાઃ ।
યાવત્પ્રમાણં જીવોઽયં સંશામ્યત્યપરિસ્ફુરન્

તાવત્પ્રમાણમેવૈનં મુક્તં મુક્તમવેહિ વૈ ।
યાવત્પ્રમાણમધિકં સ્ફુરતિ ક્ષુબ્ધમારુતમ્

તાવત્પ્રમાણમેવૈનં બદ્ધં બદ્ધમવેહિ મે ।
સુખદુઃખકલાસ્પન્દો બન્ધો જીવસ્ય નેતરઃ

તદભાવે હિ મોક્ષઃ સ્યાદિતિ દ્વેધા વ્યવસ્થિતિઃ ।
સુખદુઃખદશે યાવદાનીતે નેન્દ્રિયૈઃ શઠૈઃ

તાવત્સુખસમઃ સૌમ્યો જીવસ્તિષ્ઠતિ શાન્તવત્ ।
સુખમાલોક્ય વા દુઃખમક્ષાતીતશ્ચલદ્વપુઃ

સમુલ્લસતિ જીવોઽન્તર્દૃષ્ટ્વેન્દુમિવ તોયધિઃ ।
જીવઃ ક્ષુભ્યતિ દૃષ્ટેન સંવિદાંગ સુખાદિના

આમિષેણેવ માર્જારો મૌર્ખ્યમેવાત્ર કારણમ્ ।
શુદ્ધેન બોધ્યબોધેન સ્વાત્મજ્ઞાનમયાત્મના

સુખદુઃખાદિ નાસ્તીતિ તેનાસૌ યાતિ સૌમ્યતામ્ ।
ન તત્સુખાદિ નો તન્મે મુધા ચાયમહં સ્થિતઃ

ઇતિ જીવઃ પ્રબુદ્ધો હિ નિર્વાણં યાતિ શામ્યતિ ।
સુખાદ્યવસ્ત્વતદ્રૂપમિત્યન્તર્બોધસંવિદા

ન તદુન્મુખતાં યાતિ જીવઃ શામ્યતિ કેવલમ્ ।
સર્વમેવ ચિદાકાશં બ્રહ્મેતિ ઘનનિશ્ચયે

સ્થિતિં યાતે શમં યાતિ જીવો નિઃસ્નેહદીપવત્ ।
દીપવચ્છમમાયાતિ સુખાદિસ્નેહસંક્ષયે

સર્વમેવમિતિ જ્ઞાનાજ્જીવોઽદ્વિત્વવિભાવનાત્ ।
સર્વમાકાશમેવેતિ બુદ્ધ્વા ક્ષોભં ન ગચ્છતિ

જીવસ્યાનેન શૂન્યસ્ય કઃ કિલ ક્ષોભવિભ્રમઃ ।
જીવેનેદૃગ્વિધેનૈવ યથા પ્રથમસર્ગતઃ

સ્વયં સંવિદિતો માર્ગસ્તેનૈવાદ્યાપિ ગચ્છતિ ।
શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
સુખસંચારયોગ્યાસુ જીવે સરતિ નાડિષુ

દેવપુત્ર ભવત્યેવ તદ્વીર્યચ્યવનં કથમ્ ।
ચૂડાલોવાચ ।
જીવઃ ક્ષોભયતિ ક્ષુબ્ધઃ પ્રાણાદિપવનાવલિમ્

સંવિદા જ્ઞાંશમાત્રેણ સેનામિવ મહીપતિઃ ।
વાતસ્પન્દેન મેદોઽન્તર્મજ્જાસારશ્ચ સંસ્થિતઃ

ત્યજત્યાશુ પ્રસૌગન્ધ્યં રજઃ પત્રફલાદિકમ્ ।
ચલિતં તત્ત્વધો યાતિ ગર્જાદિવ ઘનાદિ ખે

દેહનાડીપ્રણાલેન યાતિ શુક્રં બહિઃ સ્વતઃ ।
શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
દેવપુત્રમહાજ્ઞોઽસિ વેત્સિ પૂર્વાં ચ તત્સ્થિતિમ્

જ્ઞાયસે વચનાદેવ સ્વભાવો હિ કિમુચ્યતે ।
ચૂડાલોવાચ ।
આદ્યસર્ગે યથા સદ્યઃ સ્ફુરિતં બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ

ઘટાવટપટાદ્યાત્મ તથૈવાદ્યવ્યવસ્થિતમ્ ।
કાકતાલીયવદ્વારિબુદ્બુદોત્પત્તિનાશવત્ ।
ઘુણાક્ષરવદુચ્છૂનં તં સ્વભાવં વિદુર્બુધાઃ

અસ્મિન્સ્વભાવવશતો જગતિ પ્રરૂઢે
દેહા ભ્રમન્તિ પરિતો વિવિધા વિકારાઃ ।
પ્રક્ષીણવાસનતયા ન ભવન્તિ કેચિ-
દ્ભૂયો ભવન્તિ ચ પુનસ્ત્વિતરે ઘનાસ્થાઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ સુખવિચારયોગોપદેશો નામ પઞ્ચાશીતિતમઃ સર્ગઃ