Yoga Vasistha · Verses 6.84-2

caturaśītitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca / /
tataḥ śikhidhvajo rājā tattvajñānapadaṃ vinā /
ājagāma paraṃ mohaṃ tamondhatvamivāprajāḥ

duḥkhāgnidīpitamanā manāgapi vibhūtiṣu /
tāsvabhīṣṭopanītāsu na reme'gniśikhāsviva

ekānteṣu diganteṣu nirjhareṣu guhāsu ca /
ājagāma ratiṃ janturmukteṣurvyādhato yathā

rāghava tvamivāśeṣāḥ sāntvānunayabodhanaiḥ /
prārthitaḥ kāryate bhṛtyairmahīpo divasakriyāḥ

nityamuddāmavairāgyaḥ parivrāḍiva śāntadhīḥ /
khidyate ca mahābhogānsa bhoktuṃ ca śriyaṃ sthitaḥ

dadāvatitarāṃ dānaṃ gobhūmikanakādikam /
devebhyo brāhmaṇebhyaśca svajanebhyaśca mānada

cacāra ca tapaḥ kartuṃ kṛcchracāndrāyaṇādikam /
paribabhrāma tīrthāni vanānyāyatanāni ca

sa tathāpi viśokatvaṃ na manāgapi labdhavān /
anidhānāṃ khananbhūmiṃ nidhānārthī nidhiṃ yathā

rātriṃdivaṃ mahāneṣa śuṣyatyeva kṛśānunā /
cintayā cintayāmāsa saṃsāravyādhibheṣajam

cintāparavaśo dīno rājyaṃ svasya viṣopamam /
mahāvibhavamapyagre nāpaśyatkhinnayā dhiyā

athaikadaikāntagatāṃ cūḍālāmaṅkamāgatām /
idaṃ madhurayā vācā samuvāca śikhidhvajaḥ

śikhidhvaja uvāca /
bhuktaṃ rājyaṃ ciraṃ kālaṃ bhuktā vibhavabhūmayaḥ /
adhunāsmi virāgeṇa yukto gacchāmi kānanam

na sukhāni na duḥkhāni nāpado na ca saṃpadaḥ /
kroḍīkurvanti tanvaṅgi muniṃ vananivāsinam

na deśabhaṅgasaṃmoho na saṃgrāme janakṣayaḥ /
rājyādapyadhikaṃ manye sukhaṃ vananivāsinām

stabakastanadhāriṇyo raktapallavapāṇayaḥ /
mañjarījālahāriṇyo lolaśubhrāmbudāṃśukāḥ

svaparāgāṅgarāgiṇyaḥ kṛtakausumamaṇḍanāḥ /
āsevyakāñcanaśilānitambataṭaśobhitāḥ

taraṅgamauktikaprotasarinmuktālatāvṛtāḥ /
latāvayasyāvalitā mugdhamugdhamṛgātmajāḥ

svabhāvoddāmasaugandhyā vitīrṇaphalabhojanāḥ /
ṣaṭpadaśreṇinayanāḥ puṣpāpūralatāṅgikāḥ

āsvādyasyandatāṃ yātāḥ śītalāmalagātrikāḥ /
ramayanti tvamiva māṃ vanavīthyo varānane

yathā viviktamekānte mano bhavati nirvṛtam /
na tathā śaśibimbeṣu na ca brahmendrasadmasu

asminsanmantraṇe tanvi na vighnaṃ kartumarhasi /
bharturvighaṭayantīcchāṃ na svapne'pi kulastriyaḥ

cūḍālovāca /
prāptakālaṃ kṛtaṃ kāryaṃ rājate nātha netarat /
vasante rājate puṣpaṃ phalaṃ śaradi rājate

jarājaraṭhadehānāṃ yukto vanasamāśrayaḥ /
na yūnāṃ tvādṛśāmeva tenaitanme na rocate

yauvanena mahārāja na yāvadvayamujjhitāḥ /
puṣpaugheṇeva taravastāvacchobhāmahe gṛhe

puṣpadhānā puṣpamitajarasā saha kānanam /
samaṃ gṛhādgamiṣyāmo haṃsā iva sarovarāt

aprāptakālaṃ nṛpateḥ prajāpālanamujjhataḥ /
rājanyasyaiva randhrasya mahadeno bhaviṣyati

aprāptakāriṇaṃ bhūpaṃ rodhayanti ca vai prajāḥ /
rodhayanti hyakāryebhyaḥ prabhuṃ bhṛtyāḥ parasparam

śikhidhvaja uvāca /
alamutpalapatrākṣi vighnenābhimatasya me /
viddhi māṃ gatameveto dūramekāntakānanam

bālā tvamanavadyāṅgi nāgantavyaṃ vanaṃ tvayā /
puṃsāmapi hi mṛdvaṅgi durvigāhyo vanāśrayaḥ

samarthā na vanāvāse yoṣitaḥ kaṭhinā api /
kānane puṣpamañjaryaḥ soḍhuṃ śastrālimakṣamāḥ

bhavatyā pālayantyeha rājye sthātavyamuttame /
kuṭumbabhārodvahanaṃ patyau yāte vrataṃ striyaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
ityuktvā dayitāṃ rājā tāminduvadanāṃ vaśī /
uttasthau snātumakhilaṃ dinakāryaṃ cakāra ca

athojjhitaprajāceṣṭo ravirastācalaṃ yayau /
śikhidhvajo vanamiva samastajanadurgamam

saṃhṛtya vitataṃ rūpaṃ tamevānuyayau prabhā /
nāthaṃ bhavananiṣkrāntaṃ cūḍālevānurāgiṇī

āyayau yāminī śyāmā bhuvanaṃ bhasmadhūsaram /
dhṛtavyomāpagaṃ śarvaṃ saṃśleṣā yamuneva sā

dikṣu saṃdhyābdadantāsu sthitāsu kṛtamaṇḍalam /
tamālabālakāṅkāsu jyotsnāhāsodayāṅkitam

gacchatoraparaṃ pāraṃ daṃpatyormairava padam /
devodyānamayaṃ rantuṃ dinaśrīdinanāthayoḥ

āgacchatoridaṃ pāraṃ hyaghatīkṣṇakarojjhitam /
niśāniśānāyakayordaṃpatyormairavaṃ punaḥ

tārāgaṇo'tha dadṛśe vikīrṇo vyomakuṭṭime /
mukto maṅgalalājānāṃ digvadhūbhirivāñjaliḥ

candrānanā tamaḥśyāmā śrāntā kusumahāsinī /
yāminī yauvanaṃ prāpa sarojamukulastanī

kṛtasaṃdhyāsamācāraḥ sahacūḍālayeṣṭayā /
suṣvāpa śayane bhūyo maināka iva sāgare

athārdharātrasamaye deśe niḥśabdatāṃ gate /
ghananidrāśilākośanilīne sakale jane

sa tasyāṃ saṃprasuptāyāṃ śayane komalāṃśuke /
bhṛśaṃ nidrāvimūḍhāyāṃ bhramaryāmiva paṅkaje

tatyāja dayitāṃ suptāmaṅkādrājā śikhidhvajaḥ /
svairaṃ svairaṃ mukhaṃ rāhordiśaṃ cāndraprabhāmiva

uttasthau śayanāllīnavadhūkārdhāñcalāṃśukāt /
salakṣmīkāntilolormerhariḥ kṣīrārṇavādiva

vīrakramārthaṃ yāmīti tatraivānucaravrajam /
yojayitvā jagāmāsau purānnirgatya pūrṇadhīḥ

rājyalakṣmi namastubhyamityuktvā maṇḍalādgataḥ /
viveśogrāmaraṇyānīmeko nada ivārṇavam

ghanāndhakāragulmāḍhyā kṣudrabhūtaughakarkaśā /
sāraṇyānī niśā sārdhaṃ samaṃ tenātivāhitā

prātaḥ śūnyāmaraṇyānīṃ sa nītvā vitataṃ dinam /
samamarkeṇa kasyāṃcidviśaśrāma vanāvanau

bhānāvadṛśyatāṃ yāte tatra snānādipūrvakam /
kiṃcitphalādikaṃ bhuktvā tāṃ nināya tamasvinīm

punaḥ prātaḥ purāṇyuccairmaṇḍalāni girīnnadīḥ /
javādullaṅghayāmāsa rājā dvādaśaśarvarīḥ

tato mandaraśailasya taṭasthaṃ janadurgamam /
prāpa kānanamatyantadūrasthajanatāpuram

raṭatpraṇālasalilavāpīvalitapādapam /
śīrṇavedyālayajñātabhūtapūrvadvijāśramam

kṣudraprāṇivinirmuktasiddhasevyalatālayam /
āpūrṇapādapalataṃ prāṇavṛttikraraiḥ phalaiḥ

tatraikasminsame śuddhe sthale salilamālite /
śītale śādvalaśyāme snigdhe saphalapādape

samañjarībhirvallībhiḥ sa cakāroṭajālayam /
prāvṛṭkālaḥ savidyudbhirnīlābhrairiva pañjaram

masṛṇaṃ vaiṇavaṃ daṇḍaṃ phalabhojanabhājanam /
arghapātraṃ puṣpabhāṇḍamakṣamālāṃ kamaṇḍalum

kanthāṃ śītāpanodāya bṛsīṃ caiva mṛgājinam /
ānīyāyojayattasminmaṭhikāmandire nṛpa

yatkiṃcidanyadvā vastu yogyaṃ tāpasakarmaṇi /
tattatra sthāpayāmāsa jagatīva kramaṃ vidhiḥ

saṃdhyāpūrvaṃ japaṃ prātaḥ prahare sa tadākarot /
puṣpoccayaṃ dvitīye tu snānaṃ devārcanaṃ tataḥ

paścādvanaphalaṃ kiṃcidvanakandaṃ visādi ca /
bhuktvā japyaparo bhūtvā nināyaiko niśāṃ vaśī

iti divasamakhedaṃ mandaropāntakacche
viracita uṭaje'ntarmālaveśo nināya /
navanṛpativilāsaṃ taṃ na sasmāra kaṃ vā
sphurati hṛdi viveke rājyalakṣmyo haranti

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० cū० śikhidhvajapravrajyā nāma caturaśītitamaḥ sargaḥ