યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.84-2

ચતુરશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ । ।
તતઃ શિખિધ્વજો રાજા તત્ત્વજ્ઞાનપદં વિના ।
આજગામ પરં મોહં તમોન્ધત્વમિવાપ્રજાઃ

દુઃખાગ્નિદીપિતમના મનાગપિ વિભૂતિષુ ।
તાસ્વભીષ્ટોપનીતાસુ ન રેમેઽગ્નિશિખાસ્વિવ

એકાન્તેષુ દિગન્તેષુ નિર્ઝરેષુ ગુહાસુ ચ ।
આજગામ રતિં જન્તુર્મુક્તેષુર્વ્યાધતો યથા

રાઘવ ત્વમિવાશેષાઃ સાન્ત્વાનુનયબોધનૈઃ ।
પ્રાર્થિતઃ કાર્યતે ભૃત્યૈર્મહીપો દિવસક્રિયાઃ

નિત્યમુદ્દામવૈરાગ્યઃ પરિવ્રાડિવ શાન્તધીઃ ।
ખિદ્યતે ચ મહાભોગાન્સ ભોક્તું ચ શ્રિયં સ્થિતઃ

દદાવતિતરાં દાનં ગોભૂમિકનકાદિકમ્ ।
દેવેભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ સ્વજનેભ્યશ્ચ માનદ

ચચાર ચ તપઃ કર્તું કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદિકમ્ ।
પરિબભ્રામ તીર્થાનિ વનાન્યાયતનાનિ ચ

સ તથાપિ વિશોકત્વં ન મનાગપિ લબ્ધવાન્ ।
અનિધાનાં ખનન્ભૂમિં નિધાનાર્થી નિધિં યથા

રાત્રિંદિવં મહાનેષ શુષ્યત્યેવ કૃશાનુના ।
ચિન્તયા ચિન્તયામાસ સંસારવ્યાધિભેષજમ્

ચિન્તાપરવશો દીનો રાજ્યં સ્વસ્ય વિષોપમમ્ ।
મહાવિભવમપ્યગ્રે નાપશ્યત્ખિન્નયા ધિયા

અથૈકદૈકાન્તગતાં ચૂડાલામઙ્કમાગતામ્ ।
ઇદં મધુરયા વાચા સમુવાચ શિખિધ્વજઃ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
ભુક્તં રાજ્યં ચિરં કાલં ભુક્તા વિભવભૂમયઃ ।
અધુનાસ્મિ વિરાગેણ યુક્તો ગચ્છામિ કાનનમ્

ન સુખાનિ ન દુઃખાનિ નાપદો ન ચ સંપદઃ ।
ક્રોડીકુર્વન્તિ તન્વઙ્ગિ મુનિં વનનિવાસિનમ્

ન દેશભઙ્ગસંમોહો ન સંગ્રામે જનક્ષયઃ ।
રાજ્યાદપ્યધિકં મન્યે સુખં વનનિવાસિનામ્

સ્તબકસ્તનધારિણ્યો રક્તપલ્લવપાણયઃ ।
મઞ્જરીજાલહારિણ્યો લોલશુભ્રામ્બુદાંશુકાઃ

સ્વપરાગાઙ્ગરાગિણ્યઃ કૃતકૌસુમમણ્ડનાઃ ।
આસેવ્યકાઞ્ચનશિલાનિતમ્બતટશોભિતાઃ

તરઙ્ગમૌક્તિકપ્રોતસરિન્મુક્તાલતાવૃતાઃ ।
લતાવયસ્યાવલિતા મુગ્ધમુગ્ધમૃગાત્મજાઃ

સ્વભાવોદ્દામસૌગન્ધ્યા વિતીર્ણફલભોજનાઃ ।
ષટ્પદશ્રેણિનયનાઃ પુષ્પાપૂરલતાઙ્ગિકાઃ

આસ્વાદ્યસ્યન્દતાં યાતાઃ શીતલામલગાત્રિકાઃ ।
રમયન્તિ ત્વમિવ માં વનવીથ્યો વરાનને

યથા વિવિક્તમેકાન્તે મનો ભવતિ નિર્વૃતમ્ ।
ન તથા શશિબિમ્બેષુ ન ચ બ્રહ્મેન્દ્રસદ્મસુ

અસ્મિન્સન્મન્ત્રણે તન્વિ ન વિઘ્નં કર્તુમર્હસિ ।
ભર્તુર્વિઘટયન્તીચ્છાં ન સ્વપ્નેઽપિ કુલસ્ત્રિયઃ

ચૂડાલોવાચ ।
પ્રાપ્તકાલં કૃતં કાર્યં રાજતે નાથ નેતરત્ ।
વસન્તે રાજતે પુષ્પં ફલં શરદિ રાજતે

જરાજરઠદેહાનાં યુક્તો વનસમાશ્રયઃ ।
ન યૂનાં ત્વાદૃશામેવ તેનૈતન્મે ન રોચતે

યૌવનેન મહારાજ ન યાવદ્વયમુજ્ઝિતાઃ ।
પુષ્પૌઘેણેવ તરવસ્તાવચ્છોભામહે ગૃહે

પુષ્પધાના પુષ્પમિતજરસા સહ કાનનમ્ ।
સમં ગૃહાદ્ગમિષ્યામો હંસા ઇવ સરોવરાત્

અપ્રાપ્તકાલં નૃપતેઃ પ્રજાપાલનમુજ્ઝતઃ ।
રાજન્યસ્યૈવ રન્ધ્રસ્ય મહદેનો ભવિષ્યતિ

અપ્રાપ્તકારિણં ભૂપં રોધયન્તિ ચ વૈ પ્રજાઃ ।
રોધયન્તિ હ્યકાર્યેભ્યઃ પ્રભું ભૃત્યાઃ પરસ્પરમ્

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
અલમુત્પલપત્રાક્ષિ વિઘ્નેનાભિમતસ્ય મે ।
વિદ્ધિ માં ગતમેવેતો દૂરમેકાન્તકાનનમ્

બાલા ત્વમનવદ્યાઙ્ગિ નાગન્તવ્યં વનં ત્વયા ।
પુંસામપિ હિ મૃદ્વઙ્ગિ દુર્વિગાહ્યો વનાશ્રયઃ

સમર્થા ન વનાવાસે યોષિતઃ કઠિના અપિ ।
કાનને પુષ્પમઞ્જર્યઃ સોઢું શસ્ત્રાલિમક્ષમાઃ

ભવત્યા પાલયન્ત્યેહ રાજ્યે સ્થાતવ્યમુત્તમે ।
કુટુમ્બભારોદ્વહનં પત્યૌ યાતે વ્રતં સ્ત્રિયઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા દયિતાં રાજા તામિન્દુવદનાં વશી ।
ઉત્તસ્થૌ સ્નાતુમખિલં દિનકાર્યં ચકાર ચ

અથોજ્ઝિતપ્રજાચેષ્ટો રવિરસ્તાચલં યયૌ ।
શિખિધ્વજો વનમિવ સમસ્તજનદુર્ગમમ્

સંહૃત્ય વિતતં રૂપં તમેવાનુયયૌ પ્રભા ।
નાથં ભવનનિષ્ક્રાન્તં ચૂડાલેવાનુરાગિણી

આયયૌ યામિની શ્યામા ભુવનં ભસ્મધૂસરમ્ ।
ધૃતવ્યોમાપગં શર્વં સંશ્લેષા યમુનેવ સા

દિક્ષુ સંધ્યાબ્દદન્તાસુ સ્થિતાસુ કૃતમણ્ડલમ્ ।
તમાલબાલકાઙ્કાસુ જ્યોત્સ્નાહાસોદયાઙ્કિતમ્

ગચ્છતોરપરં પારં દંપત્યોર્મૈરવ પદમ્ ।
દેવોદ્યાનમયં રન્તું દિનશ્રીદિનનાથયોઃ

આગચ્છતોરિદં પારં હ્યઘતીક્ષ્ણકરોજ્ઝિતમ્ ।
નિશાનિશાનાયકયોર્દંપત્યોર્મૈરવં પુનઃ

તારાગણોઽથ દદૃશે વિકીર્ણો વ્યોમકુટ્ટિમે ।
મુક્તો મઙ્ગલલાજાનાં દિગ્વધૂભિરિવાઞ્જલિઃ

ચન્દ્રાનના તમઃશ્યામા શ્રાન્તા કુસુમહાસિની ।
યામિની યૌવનં પ્રાપ સરોજમુકુલસ્તની

કૃતસંધ્યાસમાચારઃ સહચૂડાલયેષ્ટયા ।
સુષ્વાપ શયને ભૂયો મૈનાક ઇવ સાગરે

અથાર્ધરાત્રસમયે દેશે નિઃશબ્દતાં ગતે ।
ઘનનિદ્રાશિલાકોશનિલીને સકલે જને

સ તસ્યાં સંપ્રસુપ્તાયાં શયને કોમલાંશુકે ।
ભૃશં નિદ્રાવિમૂઢાયાં ભ્રમર્યામિવ પઙ્કજે

તત્યાજ દયિતાં સુપ્તામઙ્કાદ્રાજા શિખિધ્વજઃ ।
સ્વૈરં સ્વૈરં મુખં રાહોર્દિશં ચાન્દ્રપ્રભામિવ

ઉત્તસ્થૌ શયનાલ્લીનવધૂકાર્ધાઞ્ચલાંશુકાત્ ।
સલક્ષ્મીકાન્તિલોલોર્મેર્હરિઃ ક્ષીરાર્ણવાદિવ

વીરક્રમાર્થં યામીતિ તત્રૈવાનુચરવ્રજમ્ ।
યોજયિત્વા જગામાસૌ પુરાન્નિર્ગત્ય પૂર્ણધીઃ

રાજ્યલક્ષ્મિ નમસ્તુભ્યમિત્યુક્ત્વા મણ્ડલાદ્ગતઃ ।
વિવેશોગ્રામરણ્યાનીમેકો નદ ઇવાર્ણવમ્

ઘનાન્ધકારગુલ્માઢ્યા ક્ષુદ્રભૂતૌઘકર્કશા ।
સારણ્યાની નિશા સાર્ધં સમં તેનાતિવાહિતા

પ્રાતઃ શૂન્યામરણ્યાનીં સ નીત્વા વિતતં દિનમ્ ।
સમમર્કેણ કસ્યાંચિદ્વિશશ્રામ વનાવનૌ

ભાનાવદૃશ્યતાં યાતે તત્ર સ્નાનાદિપૂર્વકમ્ ।
કિંચિત્ફલાદિકં ભુક્ત્વા તાં નિનાય તમસ્વિનીમ્

પુનઃ પ્રાતઃ પુરાણ્યુચ્ચૈર્મણ્ડલાનિ ગિરીન્નદીઃ ।
જવાદુલ્લઙ્ઘયામાસ રાજા દ્વાદશશર્વરીઃ

તતો મન્દરશૈલસ્ય તટસ્થં જનદુર્ગમમ્ ।
પ્રાપ કાનનમત્યન્તદૂરસ્થજનતાપુરમ્

રટત્પ્રણાલસલિલવાપીવલિતપાદપમ્ ।
શીર્ણવેદ્યાલયજ્ઞાતભૂતપૂર્વદ્વિજાશ્રમમ્

ક્ષુદ્રપ્રાણિવિનિર્મુક્તસિદ્ધસેવ્યલતાલયમ્ ।
આપૂર્ણપાદપલતં પ્રાણવૃત્તિક્રરૈઃ ફલૈઃ

તત્રૈકસ્મિન્સમે શુદ્ધે સ્થલે સલિલમાલિતે ।
શીતલે શાદ્વલશ્યામે સ્નિગ્ધે સફલપાદપે

સમઞ્જરીભિર્વલ્લીભિઃ સ ચકારોટજાલયમ્ ।
પ્રાવૃટ્કાલઃ સવિદ્યુદ્ભિર્નીલાભ્રૈરિવ પઞ્જરમ્

મસૃણં વૈણવં દણ્ડં ફલભોજનભાજનમ્ ।
અર્ઘપાત્રં પુષ્પભાણ્ડમક્ષમાલાં કમણ્ડલુમ્

કન્થાં શીતાપનોદાય બૃસીં ચૈવ મૃગાજિનમ્ ।
આનીયાયોજયત્તસ્મિન્મઠિકામન્દિરે નૃપ

યત્કિંચિદન્યદ્વા વસ્તુ યોગ્યં તાપસકર્મણિ ।
તત્તત્ર સ્થાપયામાસ જગતીવ ક્રમં વિધિઃ

સંધ્યાપૂર્વં જપં પ્રાતઃ પ્રહરે સ તદાકરોત્ ।
પુષ્પોચ્ચયં દ્વિતીયે તુ સ્નાનં દેવાર્ચનં તતઃ

પશ્ચાદ્વનફલં કિંચિદ્વનકન્દં વિસાદિ ચ ।
ભુક્ત્વા જપ્યપરો ભૂત્વા નિનાયૈકો નિશાં વશી

ઇતિ દિવસમખેદં મન્દરોપાન્તકચ્છે
વિરચિત ઉટજેઽન્તર્માલવેશો નિનાય ।
નવનૃપતિવિલાસં તં ન સસ્માર કં વા
સ્ફુરતિ હૃદિ વિવેકે રાજ્યલક્ષ્મ્યો હરન્તિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ શિખિધ્વજપ્રવ્રજ્યા નામ ચતુરશીતિતમઃ સર્ગઃ