Yoga Vasistha · Verses 6.81-2

ekāśītitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
etatpañcakabījaṃ tu kuṇḍalinyāṃ tadantare /
prāṇamārutarūpeṇa tasyāṃ sphurati sarvadā

sāntaḥkuṇḍalinīspandasparśasaṃvitkalāmalā /
kaloktā kalanenāśu kathitā cetanena cit

jīvanājjīvatāṃ yātā mananācca manaḥsthitā /
saṃkalpāccaiva saṃkalpā bodhādbuddhiriti smṛtā

ahaṃkārātmatāṃ yātā saiṣā puryaṣṭakābhidhā /
sthitā kuṇḍalinī dehe jīvaśaktiranuttamā

apānatāmupāgatya satataṃ pravahatyadhaḥ /
samānā nābhimadhyasthā udānākhyopari sthitā

adhastvapānarūpaiva madhye saumyaiva sarvadā /
puṣṭāpyudānarūpaiva puṃsaḥ svasyaiva tiṣṭhati

sarvayatnamadho yāti yadi yatnānna dhāryate /
tatpumānmṛtimāyāti tayā nirgatayā balāt

samastaivordhvamāyāti yadi yuktyā na dhāryate /
tatpumānmṛtimāyāti tayā nirgatayā balāt

sarvathātmani tiṣṭheccettyaktvordhvādhogamāgamau /
tajjantorhīyate vyādhirantarmārutarodhataḥ

sāmānyanāḍīvaidhuryātsāmānyavyādhisaṃbhavaḥ /
pradhānanāḍīvaidhuryātpradhānavyādhisaṃbhavaḥ

śrīrāma uvāca /
kiṃvināśāḥ kimutpādāḥ śarīre'sminmunīśvara /
ādhayo vyādhayaścaiva yathāvatkathayāśu me

śrīvasiṣṭha uvāca /
ādhayo vyādhayaścaiva dvayaṃ duḥkhasya kāraṇam /
tannivṛttiḥ sukhaṃ vidyāttatkṣayo mokṣa ucyate

mithaḥ kadācijjāyete kadācitsamameva ca /
paryāyeṇa kadācicca ādhivyādhī śarīrake

dehaduḥkhaṃ vidurvyādhimādhyākhyaṃ vāsanāmayam /
maurkhyamūle hi te vidyāttattvajñāne parikṣayaḥ

atattvajñānavaśataḥ svendriyākramaṇaṃ vinā /
hṛdi tānavamutsṛjya rāgadveṣeṣvanāratam

idaṃ prāptamidaṃ neti jāḍyādvā ghanamohadāḥ /
ādhayaḥ saṃpravartante varṣāsu mihikā iva

bhṛśaṃ sphurantīṣvicchāsu maurkhye cetasyanirjite /
durannābhyavahāreṇa durdeśākramaṇena ca

duṣkālavyavahāreṇa duṣkriyāsphuraṇena ca /
durjanāsaṅgadoṣeṇa durbhāvodbhāvanena ca

kṣīṇatvādvā prapūrṇatvānnāḍīnāṃ randhasaṃtatau /
prāṇe vidhuratāṃ yāte kāye tu vikalīkṛte

dauḥsthityakāraṇaṃ doṣādvyādhirdehe pravartate /
nadyāḥ prāvṛṇnidāghābhyāmivākāraviparyayaḥ

prāktanī caihikī vāpi śubhā vāpyaśubhā matiḥ /
yaivādhikā saiva tathā tasminyojayati krame

ādhayo vyādhayaścaiva jāyante bhūtapañcake /
kathaṃ śṛṇu vinaśyanti rāghavāṇāṃ kulodvaha

dvividho vyādhirastīha sāmānyaḥ sāra eva ca /
vyavahārastu sāmānyaḥ sāro janmamayaḥ smṛtaḥ

prāptenābhimatenaiva naśyanti vyāvahārikāḥ /
ādhikṣayeṇādhibhavāḥ kṣīyante vyādhayo'pyalam

ātmajñānaṃ vinā sāro nādhirnaśyati rāghava /
bhūyo rajjvavabodhena rajjusarpo hi naśyati

ādhivyādhivilāsānāṃ rāma sārādhisaṃkṣayaḥ /
sarveṣāṃ mūlahā prāvṛṇnadīva taṭavīrudhām

anādhijā vyādhayastu dravyamantraśubhakramaiḥ /
cikitsakādiśāstroktairnaśyantyanyairihāthavā

snānamantrauṣadhopāyā vaktuścādhigatāni ca /
tvayā cikitsāśāstrāṇi kimanyadupadiśyate

śrīrāma uvāca /
ādheḥ kathaṃ bhavedvyādhiḥ kathaṃ ca sa vinaśyati /
dravyāditarayā yuktyā mantrapuṇyādirūpayā

śrīvasiṣṭha uvāca /
citte vidhurite dehaḥ saṃkṣobhamanuyātyalam /
tathāhi ruṣito janturagrameva na paśyati

anavekṣya puro mārgamamārgamanudhāvati /
prakṛtaṃ mārgamutsṛjya śarārto hariṇo yathā

saṃkṣobhātsāmyamutsṛjya vahanti prāṇavāyavaḥ /
dehe gajapraviṣṭena payāṃsīva sarittaṭe

asamaṃ vahati prāṇe nāḍyo yānti visaṃsthitim /
asamyaksaṃsthite bhūpe yathā varṇāśramakramāḥ

kāścinnāḍyaḥ prapūrṇatvaṃ yānti kāścicca riktatām /
prāṇā''vidhurite dehe sarvataḥ sarito yathā

kujīrṇatvamajīrṇatvamatijīrṇatvameva vā /
doṣāyaiva prayātyannaṃ prāṇasaṃcāraduṣkramāt

yathā kāṣṭhāni nayati prācīdeśaṃ saridrayaḥ /
tathānnāni nayatyantaḥ prāṇavātaḥ svamāśrayam

yānyannāni nirodhena tiṣṭhantyantaḥśarīrake /
tānyeva vyādhitāṃ yānti pariṇāmasvabhāvataḥ

evamādherbhavedvyādhistasyābhāvācca naśyati /
yathā mantrairvinaśyanti vyādhayastatkramaṃ śṛṇu

yathā virekaṃ kurvanti harītakyaḥ svabhāvataḥ /
bhāvanāvaśataḥ kāyaṃ tathā yaralavādayaḥ

śuddhayā puṇyayā sādho kriyayā sādhusevayā /
manaḥ prayāti nairmalyaṃ nikaṣeṇeva kāñcanam

ānando vardhate dehe śuddhe cetasi rāghava /
pūrṇendāvudite hyatra nairmalyaṃ bhuvane yathā

sattvaśuddhyā vahantyete krameṇa prāṇavāyavaḥ /
jarayanti tathānnāni vyādhistena vinaśyati

ādhivyādhyoriti proktau nāśotpattikramau tvayi /
kuṇḍalinyāḥ kathāyogādadhunā prakṛtaṃ śṛṇu

puryaṣṭakaparākhyasya jīvasya prāṇanāmikām /
viddhi kuṇḍalinīmantarāmodasyeva mañjarīm

tāṃ yadā pūrakābhyāsādāpūrya sthīyate samam /
tadaiti mairavaṃ sthairyaṃ kāyasyāpīnatā tathā

yadā pūrakapūrṇāntarāyataprāṇamārutam /
nīyate saṃvidevordhvaṃ soḍhuṃ gharmaklamaṃ śramam

sarpīva tvaritaivordhvaṃ yāti daṇḍopamāṃ gatā /
nāḍīḥ sarvāḥ samādāya dehabaddhā latopamāḥ

tadā samastamevedamutplāvayati dehakam /
nīrandhraṃ pavanāpūrṇaṃ bhastrevāmbu tatāntaram

ityabhyāsavilāsena yogena vyomagāminā /
yoginaḥ prāpnuvantyuccairdīnā indradaśāmiva

brahmanāḍīpravāheṇa śaktiḥ kuṇḍalinī yadā /
bahirūrdhvaṃ kapāṭasya dvādaśāṅgulamūrdhani

recakena prayogeṇa nāḍyantaranirodhinā /
muhūrte sthitimāpnoti tadā vyomagadarśanam

śrīrāma uvāca /
darśanaṃ kīdṛśaṃ brahmannayanāṃśugaṇaṃ vinā /
adivyānāmindriyāṇāṃ tattvameva kathaṃ bhavet

śrīvasiṣṭha uvāca /
na kecana mahābāho bhūcareṇa nabhasvataḥ /
adivyenāśritā jñānairdṛśyante puruṣendriyaiḥ

vijñānāddūrasaṃsthena buddhinetreṇa rāghava /
dṛśyante vyomagā siddhāḥ svapnavatsvārthadā api

svapnāvalokanaṃ yadvattadvatsiddhāvalokanam /
kevalo'tha viśeṣo'yaṃ siddhaprāptau sthirārthatā

mukhādbahirdvādaśānte recakābhyāsayuktitaḥ /
prāṇe ciraṃ sthitiṃ nīte praviśatyaparāṃ purīm

śrīrāma uvāca /
vada svabhāvasya kathaṃ brahmannacalasaṃsthitiḥ /
vaktāraḥ sānukampā hi duṣpraśne'pi na khedinaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
śaktiryā tu svabhāvākhyā yathā sphurati cātmanaḥ /
sargādiṣu tathaivāsau sthitiṃ yātīti niścayaḥ

avastutvādavidyāyā vastuśaktirapi kvacit /
bhidyate dṛśyate hyaṅga vasante śāradaṃ phalam

sarvamevamidaṃ brahma nānā'nānātayā sthitam /
jṛmbhate vyavahārārthaṃ kevalaṃ kathitasthiti

śrīrāma uvāca /
sūkṣmacchidrādigatyarthaṃ pūraṇārthaṃ ca khasya vā /
aṇutāṃ sthūlatāṃ vāpi kāyo'yaṃ nīyate katham

śrīvasiṣṭha uvāca /
kāṣṭhakrakacayoḥ śleṣādyathā chedaḥ pravartate /
dvayoḥ saṃgharṣaṇādagniḥ svabhāvājjāyate tathā

māṃsaṃ kuyantrajaṭhare sthitaṃ śliṣṭamukhaṃ mithaḥ /
ūrdhvādhaḥsaṃmilatsthūladdhyambhaḥsthairiva vaitasam

tasya kuṇḍalinī lakṣmīrnilīnāntarnijāspade /
padmarāgasamudgasya? kośe muktāvalī yathā

āvartaphalamāleva nityaṃ salasalāyate /
daṇḍāhateva bhujagī samunnativivartinī

dyāvāpṛthivyormadhyasthā kriyeva spandadharmiṇī /
saṃvinmadhuvibodhārko hṛtpadmapuṭaṣaṭpadī

tatsarvaṃ śaktipadmādi bāhyenābhyantaraistayā /
hṛdi vyādhūyate vātaiḥ patravṛndamivābhitaḥ

yadvadvyoma sphuratyaṅga syabhāvāttatra vāyavaḥ /
balavanmṛdu yatkiṃcidbhṛśaṃ kavalayanti tat

vātairāhanyamānaṃ tatpadmādi taralāyate /
hṛdyanyānyaiti kāryeṇa pallavādi yathā taroḥ

deheṣvājaraṇaṃ sarvarasānāṃ pavano'nvaham /
janayatyagnimanyonyasaṃgharṣādvanaveṇuvat

svabhāvaśītavātātmā dehastenauṣṇyametyatha /
uditena sa sarvāṅge bhuvanaṃ bhānunā yathā

sarvato vicaredasmiṃstattejastārakākṛti /
hṛtpadmahemabhramaro yogināṃ cintyatāṃ gatam

tatprakāśamayaṃ jñānaṃ cintitaṃ satprayacchati /
yena yojanalakṣasthaṃ vastu nityaṃ hi dṛśyate

tasyāgnervāḍavasyeva jalaṃ saṃśuṣkamindhanam /
māṃsapaṅkajakhaṇḍāḍhyaṃ hṛtsaraḥ kośavāsinaḥ

yadacchaṃ śītalatvaṃ ca tadasyātmendurucyate /
itīndorutthitaḥ so'gniragnīṣomau hi dehakaḥ

sarvaṃ tūṣṇātmakaṃ kiṃcittejo'rkāgnyabhidhaṃ viduḥ /
śītātmakaṃ tu somākhyamābhyāmeva kṛtaṃ jagat

vidyāvidyāsvarūpeṇa sarvaṃ sadasadātmanā /
jagadvā yena nirvṛttaṃ tadevaivaṃ vibhajyate

saṃvitprakāśaṃ vidyādi sūryamagniṃ vidurbudhāḥ /
asajjāḍyaṃ tamo vidyādyāhuḥ somaṃ manīṣiṇaḥ

śrīrāma uvāca /
vahnirvāyvātmanaḥ somādudetīti munīśvara /
somasyotpattimadhunā vada me vadatāṃ vara

śrīvasiṣṭha uvāca /
agnīṣomau mithaḥ kāryakāraṇe ca vyavasthite /
paryāyeṇa samaṃ caitau prajīṣete parasparam

janmāṅgabījāṅkuravattathā divasarātrivat /
sthitiśchāyātapasamā kevalā saitayorbhavet

tulyakālopalambhāsāvitthaṃ chāyātapasthitiḥ /
kevalaikopalambhāḍhyā sthitirdivasarātrivat

kāryakāraṇabhāvaśca dvividhaḥ kathito'nayoḥ /
sadrūpapariṇāmottho vināśapariṇāmajaḥ

ekasmādyaddvitīyasya saṃbhavo'ṅkurabījavat /
kāryakāraṇabhāvo'sau sadrūpapariṇāmajaḥ

ekanāśe dvitīyasya yadbhāvo dinarātrivat /
kāryakāraṇabhāvo'sau vināśapariṇāmajaḥ

sadrūpapariṇāmasya mṛdghaṭakramasaṃsthiteḥ /
akṣopalambhāditaratpramāṇaṃ nopayujyate

vināśapariṇāmasya dinarātrikramasthiteḥ /
abhāvo'pyekavastustho gato mukhyapramāṇatām

anāsthā nāsti kartṛtvamityādyā''yuktivādinaḥ /
avajñayā bahiṣkāryāḥ svānubhūtyapalāpinaḥ

pratyakṣavadabhāvo'pi pramaiva raghunandana /
agnyabhāvo'pi śītasya pramāṇaṃ sarvajantuṣu

agnirdhūmatayā bhāgādyāṃ prayāti payodatām /
sadrūpapariṇāmena tadagniḥ somakāraṇam

agnirnaṣṭatayā śaityādasāveva prayāti yat /
vināśapariṇāmena tadagniḥ somakāraṇam

saptāmbudhipayaḥ pītvā dhūmodgāreṇa vāḍavaḥ /
payodatāṃ prayātena tadeva janayatyalam

arkaḥ pītvā niśānāthamāmāvāsyaṃ punaḥpunaḥ /
udgiratyamale pakṣe mṛṇālamiva sārasaḥ

pītvāmṛtopamaṃ śītaṃ prāṇaḥ somamukhāgame /
abhrāgamātpūrayati śarīraṃ pīnatāṃ gataḥ

jalamapyudapāṃ bhoge prayātyarkasya raśmitām /
sadrūpapariṇāmena tajjalaṃ vahnikāraṇam

nāśātmakatayā toyamauṣṇyatvādeti hyagnitām /
vināśapariṇāmena tattoyaṃ vahnikāraṇam

agnervināśe sadrūpapariṇāmo niśākaraḥ /
indorvināśe sadrūpapariṇāmo hutāśanaḥ

hutāśo nāśamāgatya somo bhavati vai tathā /
divaso nāśamāgatya rātrirbhavati vai yathā

tamaḥprakāśayośchāyātapayordinarātrayoḥ /
madhye vilakṣaṇaṃ rūpaṃ prājñairapi na labhyate

saṃdhirapyavilopaḥ syādetayoreva tadvapuḥ /
bhāvābhāvairyathaikāsthāniṣṭhāvetau tathaiva hi

dvābhyāṃ caitanyajāḍyābhyāṃ bhūtāni prasphuranti hi /
yathā tamaḥprakāśābhyāmahorātrā mahītale

cidrūpajaḍarūpābhyāmārabdheyaṃ jagatsthitiḥ /
jalāmṛtābhyāṃ miśrābhyāṃ śītā tanurivaindavī

prakāśamanalaṃ sūryaṃ cidrūpaṃ viddhi rāghava /
jaḍātmakaṃ tamorūpaṃ viddhi somaśarīrakam

citsūrye nirmale dṛṣṭe nāma naśyedbhavodayam /
vyomasūrye bahirdṛṣṭe yathā kṛṣṇaniśātamaḥ

somadehe jaḍe dṛṣṭe cinnije satyavadbhavet /
niśīthe vilasatyabje yathā sauraprabhābharaḥ

somaṃ prakaṭayatyagniściddehasya ciraṃ prabhām /
svasaṃvinmayaminduściddehasthaṃ rūpamarkajam

cinniṣkriyā tvanāmā sā kevalā nopalabhyate /
āloka iva dīpena dehenaivāvagamyate

citaścetyonmukhatvena lābhaḥ saiva ca saṃsṛtiḥ /
niścetyāyāḥ śubho lābho nirvāṇaṃ vā tadeva hi

anyonyalabdhasadvākyāvevaṃ kuḍyaprakāśavat /
agnīṣomāvimau jñeyo saṃpṛktau dehadehinau

atiśāyini nirvāṇe jāḍye caivātiśāyini /
agnīṣomasya caivāṅga sthitirbhavati kevalā

prāṇo'gniruṣṇaprakṛtirapānaḥ śītalaḥ śaśī /
chāyātapavadityetau saṃsthitau mukhamārgagau

apāne śītale sattāmetyuṣṇaḥ prāṇapāvakaḥ /
pratibimbamivādarśe sa ca tasmiṃstathaiva hi

cidagniḥ padmapatrasthaṃ somaṃ vācātmakaṃ tviṣā /
janayatyanubhūtyeha kuḍyālokaṃ yathā bahiḥ

saṃsṛtyādau yathā kācitsaṃvicchītoṣṇarūpiṇī /
agnīṣomābhidhāṃ prāptā saiva sarge nṛṇāmiha

yatra somakalā grastā kṣaṇaṃ sūryeṇa ṣoḍaśī /
mukhādvitastimātraṃ syāttatra baddhapado bhava

nūnaṃ sūryapadaṃ prāpto yatra somo hṛdambare /
nūnaṃ kevalayā sthityā tatra baddhapado bhava

uṣṇamagniścidādityaḥ śaityaṃ soma udāhṛtam /
yatraitau pratibimbasthau tatra baddhapado bhava

śarīre somasūryāgnisaṃkrāntijño bhavānagha /
tatra saṃkrāntikālā hi bāhyāstṛṇasamāḥ smṛtāḥ //
saṃkrāntimuttaramathāyanamaṅga samya-
kkālaṃ tathā viṣuvatau yadi dehavātaiḥ /
antarbahiṣṭhamiva vetsi yathānubhūtaṃ
tacchobhase'tra na punaḥ paramabhyupetaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० cū० agnīṣomavicāraṇaṃ nāmaikāśītitamaḥ sargaḥ