Yoga Vasistha · Chapter 6.81

śrīvasiṣṭha uvāca /
atha rāghava rudraṃ taṃ tadā tasminmahāmbare /
pravṛttaṃ nartituṃ mattamapaśyaṃ vitatākṛtim

vyomevākṛtimāpannamajahadvyāpitāṃ nijām /
mahākāraṃ ghanaśyāmaṃ daśāśāparipūrakam

arkenduvahninayanaṃ caladdaśadigambaram /
ghanadīrghaprabhājālamālānaṃ śyāmalārciṣām

vaḍavāgnidṛśaṃ lolabhujormibharabhāsuram /
ekārṇavārṇo drāgdehabandheneva samutthitam

paśyāmyanantaramahaṃ yāvattasya śarīrataḥ /
chāyeva pariniryāti nartanānuvidhāyinī

sūryeṣvavidyamāneṣu mahātamasi cāmbare /
sthitā kathamiyaṃ chāyā bhavediti matirmama

yāvadvicārayāmyāśu tāvattasya tadā puraḥ /
sā sthitā parinṛtyantī vistīrṇā śrītrilocanā

kṛṣṇā kṛśā śirālāṅgī jarjarā vitatākṛtiḥ /
jvālākulānalālolavanasaṃbhāraśekharā

minnāñjanatamaḥśyāmā yāminovākṛtiṃ gatā /
tamaḥśrīrdehayukteva sākārevāmbaradyutiḥ

atidīrghā karālāsyā nabho mātumivodyatā /
dīrghajānubhujabhrāntyā mātukāmeva diṅmukham

kṛśā bahūpavāseva parinimnamahātanuḥ /
kajjalaśyāmalā meghamāleva pavanākulā

kṛśāśaktā yadā sthātuṃ sudīrghā vidhinā tadā /
grathiteva śirārūpairdāmabhirdairghyaśālibhiḥ

tathā nāma sudīrghā sā yathā tasyāḥ śiraḥkhuram /
mayā dṛṣṭaṃ prayatnena cirordhvādhogamāgamaiḥ

antrāntratantrīgraśitaśiraḥkarakhurotkarā /
āmūlātsūtravalitā kaṇṭakānāmiva sthalī

viśvarūpamayārkādiśiraḥkamalajālakaiḥ /
kṛtamālāmalālokavātavahnimayāñcalā

pralambakarṇālulitanāgā nṛśavakuṇḍalā /
śuṣkatumbīlatāṣṭhīlādīrghālolāsitastanī

kumārabarhipicchaughairbrāhmamūrdhajamaṇḍalaiḥ /
lāñchitoccasurādhīśaśiraḥkhaṭvāṅgamaṇḍalā

dantendumālāvimalā vimaloddayotapātataḥ /
tamorṇavorddhvalekheva vṛttāvartavivartinī

śuṣkatumbīlatevoccairākāśatarusaṃsthitā /
vilolāvayavāṣṭhīlā vātaiḥ paṭapaṭāravā

bṛhattaraṅgordhvabhujā śyāmalollāsaśālinī /
ekārṇavormimāleva nṛttāvṛttivivartinī

kṣaṇamekabhujākārā kṣaṇaṃ bahubhujākulā /
anantograbhujākṣiptajagannartanamaṇḍapā

kṣipramekamukhākārā kṣipraṃ bahumukhākṛtiḥ /
anantogramukhī kṣipraṃ nirmukhī cāpi ca kṣaṇam

ekapādānvitā kṣipraṃ kṣipraṃ pādaśatānvitā /
kṣaṇaṃ cānantapādāḍhyā niṣpādākāriṇī kṣaṇam

kālarātririyaṃ seti mayānumitadehikā /
kālī bhagavatī seyamitinirṇītasajjanā

jvālāpūrṇāraghaṭṭograkhātābhanayanatrayā /
jvaladdharendranīlādrisānūpamalalāṭabhūḥ

lokālokendranīlograśvabhrabhīmahanudvayā /
vātaskandhaguṇaprotatārāmuktākalāpinī

indranīlādritulyoccatoraṇoccaiḥprabhāmbare /
viśrāntakācaśailābhabhagabhīṣaṇavāyasī

nṛtyadbhujalatāpuṣpairnakhaśubhrābhramaṇḍalaiḥ /
pūrṇacandraśatānīva bhramantī nabhastale

bhramadbhirvyāptadikcakrā bhujaiḥ kalpāmbudairiva /
varṣadbhiḥ prāṇijaprāntatārālekhābṛhatprabhāḥ

nakhapuṣpāṅgulīvallījālairbhrāntabhujadrumaiḥ /
kṛṣṇaiḥ kānanitāśeṣagaganāgrogramūrtibhiḥ

tamālatālataḥ sthūlāṃ bhuvaṃ dagdhamahāvanaiḥ /
viḍambayantī valitāṃ jaṅghāsaṅghena lolatā

apyanante mahāvyomni pāraṃ prāptaiḥ śiroruhaiḥ /
kurvāṇevātataṃ vāsaṃ carattimiradantinaḥ

uhyante meravo yena tena niśvāsavāyunā /
ghanaghuṃghumadikcakragaganagrāmaghoṣiṇā

ghanamārutaphūtkārakṣveḍageyaṃ pragāyatā /
niyatānunayeneva calitā sānuvṛttinā

tato nṛttavaśāveśādvardhamānaśarīriṇī /
mayā dṛṣṭāvadhānena gaganābhogabhūriṇā

yāvattayā''vṛ'tā dehe helāvalanasārayā /
mālā malayakelāsasahyamandaramerubhiḥ

āsīttasyā yugāntābhramālikā paṭṭapaṭṭikā /
ādarśamaṇḍalānyaṅge trīṇi lokāntarāṇi ca

karṇayorhimavanmerū rūpyakāñcanamudrike /
brahmāṇḍaghuṃghumairmālā mahatī kaṭimekhalā

srajaḥ kulācalāḥ śṛṅgavanapattanagucchakāḥ /
jaratpuravanadvīpagrāmapelavapallavāḥ

tasyā aṅgeṣu dṛṣṭāni purāṇi nagarāṇi ca /
ṛtavaśca trayo lokā māsāhorātramālikāḥ

muktālatādikaṃ nadyaḥ kālindīttripathādikāḥ /
dharmādharmāvubhau karṇabhūṣaṇe cānyakarṇayoḥ

stanāstasyāstu catvāraḥ sravadgharmapayolavāḥ /
vedāḥ sakalaśāstrārthacatuḥsaṃsthānacūcukāḥ

triśūlaiḥ paṭṭiśaiḥ prāsaiḥ śaraśaktyṛṣṭimudgaraiḥ /
niryadāyudhajālāni sragdāmāni bibharti sā

caturdaśavidhā bhūtajātayo yāḥ surādikāḥ /
tasyāḥ śarīraśālinyāstā lomāvalayaḥ sthitāḥ

tasyāśca nagaragrāmagirayo dehaśāyinaḥ /
nṛtyantyā saha nṛtyanti punarjanma mudeva te

jaṅgamātmaikamevaitajjagadasthāvaraṃ tadā /
nṛtyatīti mayā jñātaṃ paraloke sukhaṃ sthitam

nigīrṇaṃ jagadaṅgasthaṃ kṛtvā tṛptimupāgatā /
parinṛtyati sā mattā jagajjīrṇāhi cātakī

ādarśapratibimbasthamivābhātyakhilaṃ jagat /
tasyā vapuṣi vistīrṇe svarūpiṇi sarūpadhṛk

sā na nṛtyati tatsarvaṃ saśailavanakānanam /
jagannṛtyati nānātma mṛtvā punarupāgatam

tajjagannartana cāru taddehādarśasaṃsthitam /
ciraṃ mayā tadā dṛṣṭamavinaṣṭaṃ punaḥ sthitam

vicalattārakājālaṃ bhramatparvatamaṇḍalam /
maśakavyūhavadvātavyādhūtāmaradānavam

saṃgrāmonmuktacakrābhadvīpārṇavavṛtāmbaram /
helāvivalanāvarta prauḍhaśailadharātṛṇam

nīlageghāṃśukāvṛttivātaghuṃghumitāmbaram /
kāṣṭhāsthyādisphuṭāsphoṭapaṭatpaṭapaṭāravam

jagatpadārthairvyāmiśrairamiśrairmukurairyathā /
vyāptamābhogibhākārairaṅgairaṅgabhramaistathā

merurnṛtyati loloccakulācalabṛhadbhujaḥ /
bhramadabhrapaṭopetanamattanutūnūruhaḥ

atyajantaḥ samudrāśca maryādāmudraṇaṃ drumāḥ /
bhūmernabhastalaṃ yānti nabhaso yānti bhūtalam

purāṇi ghargharārāvairdṛśyante lutitānyadhaḥ /
sagṛhāṭṭālavāstavyaṃ na ca kiṃcilluṭhatyadhaḥ

tasyāṃ bhramantyāṃ caturaṃ candrārkadinarātrayaḥ /
nakhāgralekhālokāntarbhrāntikāñcanasūtravat

vibhānti sṛṣṭayastasyā gharmāṇi jalajālikāḥ /
iva nīhārahāriṇyā nīlavāridavāsasaḥ

khameva tasyāḥ saṃpannaṃ kabarīmaṇḍalaṃ bṛhat /
pātālaṃ caraṇau bhūmirudaraṃ bāhavo diśaḥ

dvīpābdhayo'ntravalayaḥ pārśvakāḥ sarvaparvatāḥ /
prāṇāpānāvalīdolāḥ pavanaskandhaśālikāḥ

tadānubhūtṃ nṛtyantyāstasyā vapuṣi vistṛte /
himavanmerusrahyādyairdolanabhramamadribhiḥ

taradadrigulucchāstā valayantyā tayā srajaḥ /
punaḥ kalpānta ārabdha iva tāṇḍavahelayā

surāsuroragānīkaromaśāṅgaḥ śarīrakaḥ /
nispandaṃ sthātumaśakannasau bhramati cakravat

nānāvibhavavijñānayajñayajñopavītinī /
sā sarantī nabhasyāsīddhanaghūtkāraghoṣiṇī

tatra bhūtalamākāśamākāśamapi bhūtalam /
pratikṛtiṃ bhavatyantarna ca kiṃcidvivartate

bṛhannāsāguhāgehanirgatā ghanaghuṃghumāḥ /
tatrogrā vāyavo vānti ghoraghūtkārakāriṇaḥ

nabhaḥkaraśataistasyāścaturāvṛttivartibhiḥ /
bhāti caṇḍāniloddhūtairākīrṇamiva pallavaiḥ

tadaṅgajajagadvastujātabhramaṇasaṃbhavāt /
dṛṣṭirdhīrāpi me mohe sannā seneva saṃgare

prohyante yantravacchailā nipatanti nabhaścarāḥ /
luṭhantyamaragehāni valite dehadarpaṇe

meravaḥ parṇavadvyūḍhā malayāḥ pallavā iva /
himādrayo himakaṇā ivaurvyo'bjalatā iva

sahyā mahyāmiva khagā vindhyā vidyādharā iva /
vṛkṣāvarte bhramanto'ntā rājahaṃsā ivāmbare

dvīpānyapi tṛṇānīva samudā valayā iva /
suralokālayaḥ padmā āsaṃstaddehavāriṇi

viśadākāśasaṃkāśe svapnāñjanapuropame /
aṅge tasyā bṛhajjaṅghe piṇḍādityasamatviṣi

vindhyo nṛtyati kāñcanācalavane sahyaśca sahyo giriḥ
kailāso malayo mahendraśikharī krauñcācalo mandaraḥ /
gokarṇo gaganāṅgaṇe vasumatī vidyādharāṇāṃ puraṃ
sarve jaṃgamatāṃ gatā vanabhuvastasyāḥ śarīre sadā

abdhirnṛtyati parvate girirapi proccairnabhaḥkoṭare
vyomāpīndudivākaraiḥ kva calitaṃ bhūmeradhastādgatam /
sadvīpācalapattano vanagaṇaḥ protkīrṇapuṣpo divi
vyālolaṃ jagadambudhāviva tṛṇaṃ dikcakrake bhrāmyati

vyomni bhramanti girayo'mbudhayo digante lokāntarāṇi purapattanamaṇḍalāni /
nadyaḥ sarāṃsi mukurāntariva pravṛddhavātāvakīrṇatṛṇavikramaṇakrameṇa

matsyāścaranti ca marau varavāriṇīva vyomni sthirāṇi nagarāṇi bhuvīva bhānti /
khe bhūdharā gaganasaṃkṣayavārivāhamutpātavātaparivṛttagiristhitaṃ tat

ṛkṣotkaro bhramati dīpasahasrayantracakrakrameṇa maṇivarṣaṇavegacāruḥ /
antarbahiśca paritaḥ praṇayena mukta vidyādharāmaragaṇairiva puṣpavarṣam

saṃhārasarganicayā dinarātribhāge bindūpamā rajatayordivasotkarāśca /
kṛṣṇāḥ sitāśca parito'malaśuklakṛṣṇasvādarśamaṇḍalavadākulamullasanti

ratnāni bhāskaraniśākaramaṇḍalāni tārotkarāstaralamaṇḍalakāntihārāḥ /
svacchāmbarāṇi valitāni mahāmbarāṇi kurvantyanāratamanalpamalātalekhāḥ

kalpāntakālaviluṭhattrijaganmaṇīni vyāvartanairjhagiti jātajhaṇajjhaṇāni /
tejāṃsi jhaṃkṛtatayordhvamadhaśca yānti nānāvidhāni guṇavanti vibhūṣaṇāni

saṃgrāmamattabhaṭakhaṅgamarīcivīci śyāmāyamānasakalātapavāsarāṇām /
vyāvṛttibhirviluṭhatāmapi susthirāṇāmākarṇyate kalakalo janamaṇḍalānām

brahmendraviṣṇuharavahniravīndupūrvā devāsurāḥ parivivṛttibhirāpatantaḥ /
anye'nya eva vividhā upayānti yānti vātāvadhūtamaśakāśanivibhrameṇa

saṃhārasargasukhaduḥkhabhavābhavehā-nīhāniṣedhavidhijanmamṛtibhramādyāḥ /
sārdhaṃ pṛthakca vilasanti sadaiva sarge vyāmiśratāmupagatā api tatra bhāvāḥ

bhāvodbhavasthitivipatkaraṇabhramāṇāṃ saṃhārasargabhuvanāvanivibhramāṇām /
mithyaiva khe prakacatāṃ khaśarīrakāṇāṃ saṃlakṣyate'tra na manāgapi nāma saṃkhyā

utpātaśāntimaraṇotsavayuddhasāmya-vidveṣarāgabhayaviśvasanādi tatra /
ekatra kośa iva ratnacayo vibhāti nānārasāpratighasargaparamparaṃ tat

tasyāścidambaramaye vapuṣi svabhāva-bhūtāsphuṭānubhavabhāvajagadvyavasthāḥ /
sarvakṣayā malinadṛkkalitāmbarastha- keśoṇḍrakasphuraṇavatparitaḥ sphuranti

jagatsaṃkṣubdhamakṣubdhaṃ dṛśyate sthitisaṃsthiti /
saṃcālyamānamukurapratibimba ivāsthitam

nṛtyasphuratpratāpāntarjagadarthāḥ pratikṣaṇam /
sthitiṃ tyajanti gṛhṇanti bālasaṃkalpasargavat

kriyāśaktiḥ śarīre'ntaḥ pūryamāṇā anāratam /
rāśībhūya viśīryante jaganmudgakaṇotkarāḥ

kṣaṇamālakṣyate kiṃcinna kiṃcidapi sā kṣaṇam /
kṣaṇamaṅguṣṭhamātraiva kṣaṇamākāśapūriṇī

yasmātsā sakalā devī saṃvicchaktirjaganmayī /
anantā paramākāśakośaśuddhaśarīriṇī

kālatrayasthitajagattritayāntarī hi citsā tathā kacati tena yathāsthitena/ /
rūpeṇa citrakṛdudāramanaḥsthacitra-saṃsārajālasadṛśena kacajjavena

sarvātmakaikavapurekacidātmakatvā-tsaṃśāntakhaikavapurekacidātmatatvāt /
evaṃ nimeṣaṇasamunmiṣitaikarūpaṃ sā bibhratī vapuranantamanādi bhāti

tasyāṃ vibhāti tadanantaśilātmakośe lekhābjacakraracanādivadeva dṛśyam /
vyomātmakaṃ gaganamātraśarīravatyāṃ cittvāddravajjaladhikośa ivormilekhā

mahatī bhairavī devī nṛtyantyāpūritāmbarā /
tasya kalpāntarudrasya sā puro bhairavākṛteḥ

śiromandāśritogrāgnidagdhasthāṇuvanāvaniḥ /
kalpāntavātavyādhūtā vanamāleva nṛtyati

kuddālolūkhalabṛsīphalakumbhakaraṇḍakaiḥ /
musalodañcanasthālīstambhaiḥ sragdāmadhāriṇī

evaṃvidhānāṃ sragdāmajālānāṃ kusumotkaram /
kirantī saṃsṛjantīva nṛttakṣubdhaṃ kṣayakṣatam

vandyamānastayā so'pi tathaivākāśabhairavaḥ /
tathaiva vitatākārastadoccaiḥ parinṛtyati

ḍiṃbaṃ ḍibaṃ suḍiṃbam̐ paca paca sahasājhamya jhamyaṃ prajhamyaṃ nṛtyantī śabdavādyaiḥ srajamurasi śiraḥśekharaṃ tārkṣyapakṣaiḥ /
pūrṇaṃ raktāsavānāṃ yamamahiṣamahāśṛṅgamādāya pāṇau pāyādvo vandyamānaḥ pralayamuditayā bhairavaḥ kālarātryā

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० nirvāṇaprakaraṇe u० pāṣā० kālarātrivarṇanaṃ nāmaikāśītitamaḥ sargaḥ