યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.81-2

એકાશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતત્પઞ્ચકબીજં તુ કુણ્ડલિન્યાં તદન્તરે ।
પ્રાણમારુતરૂપેણ તસ્યાં સ્ફુરતિ સર્વદા

સાન્તઃકુણ્ડલિનીસ્પન્દસ્પર્શસંવિત્કલામલા ।
કલોક્તા કલનેનાશુ કથિતા ચેતનેન ચિત્

જીવનાજ્જીવતાં યાતા મનનાચ્ચ મનઃસ્થિતા ।
સંકલ્પાચ્ચૈવ સંકલ્પા બોધાદ્બુદ્ધિરિતિ સ્મૃતા

અહંકારાત્મતાં યાતા સૈષા પુર્યષ્ટકાભિધા ।
સ્થિતા કુણ્ડલિની દેહે જીવશક્તિરનુત્તમા

અપાનતામુપાગત્ય સતતં પ્રવહત્યધઃ ।
સમાના નાભિમધ્યસ્થા ઉદાનાખ્યોપરિ સ્થિતા

અધસ્ત્વપાનરૂપૈવ મધ્યે સૌમ્યૈવ સર્વદા ।
પુષ્ટાપ્યુદાનરૂપૈવ પુંસઃ સ્વસ્યૈવ તિષ્ઠતિ

સર્વયત્નમધો યાતિ યદિ યત્નાન્ન ધાર્યતે ।
તત્પુમાન્મૃતિમાયાતિ તયા નિર્ગતયા બલાત્

સમસ્તૈવોર્ધ્વમાયાતિ યદિ યુક્ત્યા ન ધાર્યતે ।
તત્પુમાન્મૃતિમાયાતિ તયા નિર્ગતયા બલાત્

સર્વથાત્મનિ તિષ્ઠેચ્ચેત્ત્યક્ત્વોર્ધ્વાધોગમાગમૌ ।
તજ્જન્તોર્હીયતે વ્યાધિરન્તર્મારુતરોધતઃ

સામાન્યનાડીવૈધુર્યાત્સામાન્યવ્યાધિસંભવઃ ।
પ્રધાનનાડીવૈધુર્યાત્પ્રધાનવ્યાધિસંભવઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કિંવિનાશાઃ કિમુત્પાદાઃ શરીરેઽસ્મિન્મુનીશ્વર ।
આધયો વ્યાધયશ્ચૈવ યથાવત્કથયાશુ મે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
આધયો વ્યાધયશ્ચૈવ દ્વયં દુઃખસ્ય કારણમ્ ।
તન્નિવૃત્તિઃ સુખં વિદ્યાત્તત્ક્ષયો મોક્ષ ઉચ્યતે

મિથઃ કદાચિજ્જાયેતે કદાચિત્સમમેવ ચ ।
પર્યાયેણ કદાચિચ્ચ આધિવ્યાધી શરીરકે

દેહદુઃખં વિદુર્વ્યાધિમાધ્યાખ્યં વાસનામયમ્ ।
મૌર્ખ્યમૂલે હિ તે વિદ્યાત્તત્ત્વજ્ઞાને પરિક્ષયઃ

અતત્ત્વજ્ઞાનવશતઃ સ્વેન્દ્રિયાક્રમણં વિના ।
હૃદિ તાનવમુત્સૃજ્ય રાગદ્વેષેષ્વનારતમ્

ઇદં પ્રાપ્તમિદં નેતિ જાડ્યાદ્વા ઘનમોહદાઃ ।
આધયઃ સંપ્રવર્તન્તે વર્ષાસુ મિહિકા ઇવ

ભૃશં સ્ફુરન્તીષ્વિચ્છાસુ મૌર્ખ્યે ચેતસ્યનિર્જિતે ।
દુરન્નાભ્યવહારેણ દુર્દેશાક્રમણેન ચ

દુષ્કાલવ્યવહારેણ દુષ્ક્રિયાસ્ફુરણેન ચ ।
દુર્જનાસઙ્ગદોષેણ દુર્ભાવોદ્ભાવનેન ચ

ક્ષીણત્વાદ્વા પ્રપૂર્ણત્વાન્નાડીનાં રન્ધસંતતૌ ।
પ્રાણે વિધુરતાં યાતે કાયે તુ વિકલીકૃતે

દૌઃસ્થિત્યકારણં દોષાદ્વ્યાધિર્દેહે પ્રવર્તતે ।
નદ્યાઃ પ્રાવૃણ્નિદાઘાભ્યામિવાકારવિપર્યયઃ

પ્રાક્તની ચૈહિકી વાપિ શુભા વાપ્યશુભા મતિઃ ।
યૈવાધિકા સૈવ તથા તસ્મિન્યોજયતિ ક્રમે

આધયો વ્યાધયશ્ચૈવ જાયન્તે ભૂતપઞ્ચકે ।
કથં શૃણુ વિનશ્યન્તિ રાઘવાણાં કુલોદ્વહ

દ્વિવિધો વ્યાધિરસ્તીહ સામાન્યઃ સાર એવ ચ ।
વ્યવહારસ્તુ સામાન્યઃ સારો જન્મમયઃ સ્મૃતઃ

પ્રાપ્તેનાભિમતેનૈવ નશ્યન્તિ વ્યાવહારિકાઃ ।
આધિક્ષયેણાધિભવાઃ ક્ષીયન્તે વ્યાધયોઽપ્યલમ્

આત્મજ્ઞાનં વિના સારો નાધિર્નશ્યતિ રાઘવ ।
ભૂયો રજ્જ્વવબોધેન રજ્જુસર્પો હિ નશ્યતિ

આધિવ્યાધિવિલાસાનાં રામ સારાધિસંક્ષયઃ ।
સર્વેષાં મૂલહા પ્રાવૃણ્નદીવ તટવીરુધામ્

અનાધિજા વ્યાધયસ્તુ દ્રવ્યમન્ત્રશુભક્રમૈઃ ।
ચિકિત્સકાદિશાસ્ત્રોક્તૈર્નશ્યન્ત્યન્યૈરિહાથવા

સ્નાનમન્ત્રૌષધોપાયા વક્તુશ્ચાધિગતાનિ ચ ।
ત્વયા ચિકિત્સાશાસ્ત્રાણિ કિમન્યદુપદિશ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
આધેઃ કથં ભવેદ્વ્યાધિઃ કથં ચ સ વિનશ્યતિ ।
દ્રવ્યાદિતરયા યુક્ત્યા મન્ત્રપુણ્યાદિરૂપયા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચિત્તે વિધુરિતે દેહઃ સંક્ષોભમનુયાત્યલમ્ ।
તથાહિ રુષિતો જન્તુરગ્રમેવ ન પશ્યતિ

અનવેક્ષ્ય પુરો માર્ગમમાર્ગમનુધાવતિ ।
પ્રકૃતં માર્ગમુત્સૃજ્ય શરાર્તો હરિણો યથા

સંક્ષોભાત્સામ્યમુત્સૃજ્ય વહન્તિ પ્રાણવાયવઃ ।
દેહે ગજપ્રવિષ્ટેન પયાંસીવ સરિત્તટે

અસમં વહતિ પ્રાણે નાડ્યો યાન્તિ વિસંસ્થિતિમ્ ।
અસમ્યક્સંસ્થિતે ભૂપે યથા વર્ણાશ્રમક્રમાઃ

કાશ્ચિન્નાડ્યઃ પ્રપૂર્ણત્વં યાન્તિ કાશ્ચિચ્ચ રિક્તતામ્ ।
પ્રાણાઽઽવિધુરિતે દેહે સર્વતઃ સરિતો યથા

કુજીર્ણત્વમજીર્ણત્વમતિજીર્ણત્વમેવ વા ।
દોષાયૈવ પ્રયાત્યન્નં પ્રાણસંચારદુષ્ક્રમાત્

યથા કાષ્ઠાનિ નયતિ પ્રાચીદેશં સરિદ્રયઃ ।
તથાન્નાનિ નયત્યન્તઃ પ્રાણવાતઃ સ્વમાશ્રયમ્

યાન્યન્નાનિ નિરોધેન તિષ્ઠન્ત્યન્તઃશરીરકે ।
તાન્યેવ વ્યાધિતાં યાન્તિ પરિણામસ્વભાવતઃ

એવમાધેર્ભવેદ્વ્યાધિસ્તસ્યાભાવાચ્ચ નશ્યતિ ।
યથા મન્ત્રૈર્વિનશ્યન્તિ વ્યાધયસ્તત્ક્રમં શૃણુ

યથા વિરેકં કુર્વન્તિ હરીતક્યઃ સ્વભાવતઃ ।
ભાવનાવશતઃ કાયં તથા યરલવાદયઃ

શુદ્ધયા પુણ્યયા સાધો ક્રિયયા સાધુસેવયા ।
મનઃ પ્રયાતિ નૈર્મલ્યં નિકષેણેવ કાઞ્ચનમ્

આનન્દો વર્ધતે દેહે શુદ્ધે ચેતસિ રાઘવ ।
પૂર્ણેન્દાવુદિતે હ્યત્ર નૈર્મલ્યં ભુવને યથા

સત્ત્વશુદ્ધ્યા વહન્ત્યેતે ક્રમેણ પ્રાણવાયવઃ ।
જરયન્તિ તથાન્નાનિ વ્યાધિસ્તેન વિનશ્યતિ

આધિવ્યાધ્યોરિતિ પ્રોક્તૌ નાશોત્પત્તિક્રમૌ ત્વયિ ।
કુણ્ડલિન્યાઃ કથાયોગાદધુના પ્રકૃતં શૃણુ

પુર્યષ્ટકપરાખ્યસ્ય જીવસ્ય પ્રાણનામિકામ્ ।
વિદ્ધિ કુણ્ડલિનીમન્તરામોદસ્યેવ મઞ્જરીમ્

તાં યદા પૂરકાભ્યાસાદાપૂર્ય સ્થીયતે સમમ્ ।
તદૈતિ મૈરવં સ્થૈર્યં કાયસ્યાપીનતા તથા

યદા પૂરકપૂર્ણાન્તરાયતપ્રાણમારુતમ્ ।
નીયતે સંવિદેવોર્ધ્વં સોઢું ઘર્મક્લમં શ્રમમ્

સર્પીવ ત્વરિતૈવોર્ધ્વં યાતિ દણ્ડોપમાં ગતા ।
નાડીઃ સર્વાઃ સમાદાય દેહબદ્ધા લતોપમાઃ

તદા સમસ્તમેવેદમુત્પ્લાવયતિ દેહકમ્ ।
નીરન્ધ્રં પવનાપૂર્ણં ભસ્ત્રેવામ્બુ તતાન્તરમ્

ઇત્યભ્યાસવિલાસેન યોગેન વ્યોમગામિના ।
યોગિનઃ પ્રાપ્નુવન્ત્યુચ્ચૈર્દીના ઇન્દ્રદશામિવ

બ્રહ્મનાડીપ્રવાહેણ શક્તિઃ કુણ્ડલિની યદા ।
બહિરૂર્ધ્વં કપાટસ્ય દ્વાદશાઙ્ગુલમૂર્ધનિ

રેચકેન પ્રયોગેણ નાડ્યન્તરનિરોધિના ।
મુહૂર્તે સ્થિતિમાપ્નોતિ તદા વ્યોમગદર્શનમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
દર્શનં કીદૃશં બ્રહ્મન્નયનાંશુગણં વિના ।
અદિવ્યાનામિન્દ્રિયાણાં તત્ત્વમેવ કથં ભવેત્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ન કેચન મહાબાહો ભૂચરેણ નભસ્વતઃ ।
અદિવ્યેનાશ્રિતા જ્ઞાનૈર્દૃશ્યન્તે પુરુષેન્દ્રિયૈઃ

વિજ્ઞાનાદ્દૂરસંસ્થેન બુદ્ધિનેત્રેણ રાઘવ ।
દૃશ્યન્તે વ્યોમગા સિદ્ધાઃ સ્વપ્નવત્સ્વાર્થદા અપિ

સ્વપ્નાવલોકનં યદ્વત્તદ્વત્સિદ્ધાવલોકનમ્ ।
કેવલોઽથ વિશેષોઽયં સિદ્ધપ્રાપ્તૌ સ્થિરાર્થતા

મુખાદ્બહિર્દ્વાદશાન્તે રેચકાભ્યાસયુક્તિતઃ ।
પ્રાણે ચિરં સ્થિતિં નીતે પ્રવિશત્યપરાં પુરીમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વદ સ્વભાવસ્ય કથં બ્રહ્મન્નચલસંસ્થિતિઃ ।
વક્તારઃ સાનુકમ્પા હિ દુષ્પ્રશ્નેઽપિ ન ખેદિનઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શક્તિર્યા તુ સ્વભાવાખ્યા યથા સ્ફુરતિ ચાત્મનઃ ।
સર્ગાદિષુ તથૈવાસૌ સ્થિતિં યાતીતિ નિશ્ચયઃ

અવસ્તુત્વાદવિદ્યાયા વસ્તુશક્તિરપિ ક્વચિત્ ।
ભિદ્યતે દૃશ્યતે હ્યઙ્ગ વસન્તે શારદં ફલમ્

સર્વમેવમિદં બ્રહ્મ નાનાઽનાનાતયા સ્થિતમ્ ।
જૃમ્ભતે વ્યવહારાર્થં કેવલં કથિતસ્થિતિ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
સૂક્ષ્મચ્છિદ્રાદિગત્યર્થં પૂરણાર્થં ચ ખસ્ય વા ।
અણુતાં સ્થૂલતાં વાપિ કાયોઽયં નીયતે કથમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કાષ્ઠક્રકચયોઃ શ્લેષાદ્યથા છેદઃ પ્રવર્તતે ।
દ્વયોઃ સંઘર્ષણાદગ્નિઃ સ્વભાવાજ્જાયતે તથા

માંસં કુયન્ત્રજઠરે સ્થિતં શ્લિષ્ટમુખં મિથઃ ।
ઊર્ધ્વાધઃસંમિલત્સ્થૂલદ્ધ્યમ્ભઃસ્થૈરિવ વૈતસમ્

તસ્ય કુણ્ડલિની લક્ષ્મીર્નિલીનાન્તર્નિજાસ્પદે ।
પદ્મરાગસમુદ્ગસ્ય? કોશે મુક્તાવલી યથા

આવર્તફલમાલેવ નિત્યં સલસલાયતે ।
દણ્ડાહતેવ ભુજગી સમુન્નતિવિવર્તિની

દ્યાવાપૃથિવ્યોર્મધ્યસ્થા ક્રિયેવ સ્પન્દધર્મિણી ।
સંવિન્મધુવિબોધાર્કો હૃત્પદ્મપુટષટ્પદી

તત્સર્વં શક્તિપદ્માદિ બાહ્યેનાભ્યન્તરૈસ્તયા ।
હૃદિ વ્યાધૂયતે વાતૈઃ પત્રવૃન્દમિવાભિતઃ

યદ્વદ્વ્યોમ સ્ફુરત્યઙ્ગ સ્યભાવાત્તત્ર વાયવઃ ।
બલવન્મૃદુ યત્કિંચિદ્ભૃશં કવલયન્તિ તત્

વાતૈરાહન્યમાનં તત્પદ્માદિ તરલાયતે ।
હૃદ્યન્યાન્યૈતિ કાર્યેણ પલ્લવાદિ યથા તરોઃ

દેહેષ્વાજરણં સર્વરસાનાં પવનોઽન્વહમ્ ।
જનયત્યગ્નિમન્યોન્યસંઘર્ષાદ્વનવેણુવત્

સ્વભાવશીતવાતાત્મા દેહસ્તેનૌષ્ણ્યમેત્યથ ।
ઉદિતેન સ સર્વાઙ્ગે ભુવનં ભાનુના યથા

સર્વતો વિચરેદસ્મિંસ્તત્તેજસ્તારકાકૃતિ ।
હૃત્પદ્મહેમભ્રમરો યોગિનાં ચિન્ત્યતાં ગતમ્

તત્પ્રકાશમયં જ્ઞાનં ચિન્તિતં સત્પ્રયચ્છતિ ।
યેન યોજનલક્ષસ્થં વસ્તુ નિત્યં હિ દૃશ્યતે

તસ્યાગ્નેર્વાડવસ્યેવ જલં સંશુષ્કમિન્ધનમ્ ।
માંસપઙ્કજખણ્ડાઢ્યં હૃત્સરઃ કોશવાસિનઃ

યદચ્છં શીતલત્વં ચ તદસ્યાત્મેન્દુરુચ્યતે ।
ઇતીન્દોરુત્થિતઃ સોઽગ્નિરગ્નીષોમૌ હિ દેહકઃ

સર્વં તૂષ્ણાત્મકં કિંચિત્તેજોઽર્કાગ્ન્યભિધં વિદુઃ ।
શીતાત્મકં તુ સોમાખ્યમાભ્યામેવ કૃતં જગત્

વિદ્યાવિદ્યાસ્વરૂપેણ સર્વં સદસદાત્મના ।
જગદ્વા યેન નિર્વૃત્તં તદેવૈવં વિભજ્યતે

સંવિત્પ્રકાશં વિદ્યાદિ સૂર્યમગ્નિં વિદુર્બુધાઃ ।
અસજ્જાડ્યં તમો વિદ્યાદ્યાહુઃ સોમં મનીષિણઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વહ્નિર્વાય્વાત્મનઃ સોમાદુદેતીતિ મુનીશ્વર ।
સોમસ્યોત્પત્તિમધુના વદ મે વદતાં વર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અગ્નીષોમૌ મિથઃ કાર્યકારણે ચ વ્યવસ્થિતે ।
પર્યાયેણ સમં ચૈતૌ પ્રજીષેતે પરસ્પરમ્

જન્માઙ્ગબીજાઙ્કુરવત્તથા દિવસરાત્રિવત્ ।
સ્થિતિશ્છાયાતપસમા કેવલા સૈતયોર્ભવેત્

તુલ્યકાલોપલમ્ભાસાવિત્થં છાયાતપસ્થિતિઃ ।
કેવલૈકોપલમ્ભાઢ્યા સ્થિતિર્દિવસરાત્રિવત્

કાર્યકારણભાવશ્ચ દ્વિવિધઃ કથિતોઽનયોઃ ।
સદ્રૂપપરિણામોત્થો વિનાશપરિણામજઃ

એકસ્માદ્યદ્દ્વિતીયસ્ય સંભવોઽઙ્કુરબીજવત્ ।
કાર્યકારણભાવોઽસૌ સદ્રૂપપરિણામજઃ

એકનાશે દ્વિતીયસ્ય યદ્ભાવો દિનરાત્રિવત્ ।
કાર્યકારણભાવોઽસૌ વિનાશપરિણામજઃ

સદ્રૂપપરિણામસ્ય મૃદ્ઘટક્રમસંસ્થિતેઃ ।
અક્ષોપલમ્ભાદિતરત્પ્રમાણં નોપયુજ્યતે

વિનાશપરિણામસ્ય દિનરાત્રિક્રમસ્થિતેઃ ।
અભાવોઽપ્યેકવસ્તુસ્થો ગતો મુખ્યપ્રમાણતામ્

અનાસ્થા નાસ્તિ કર્તૃત્વમિત્યાદ્યાઽઽયુક્તિવાદિનઃ ।
અવજ્ઞયા બહિષ્કાર્યાઃ સ્વાનુભૂત્યપલાપિનઃ

પ્રત્યક્ષવદભાવોઽપિ પ્રમૈવ રઘુનન્દન ।
અગ્ન્યભાવોઽપિ શીતસ્ય પ્રમાણં સર્વજન્તુષુ

અગ્નિર્ધૂમતયા ભાગાદ્યાં પ્રયાતિ પયોદતામ્ ।
સદ્રૂપપરિણામેન તદગ્નિઃ સોમકારણમ્

અગ્નિર્નષ્ટતયા શૈત્યાદસાવેવ પ્રયાતિ યત્ ।
વિનાશપરિણામેન તદગ્નિઃ સોમકારણમ્

સપ્તામ્બુધિપયઃ પીત્વા ધૂમોદ્ગારેણ વાડવઃ ।
પયોદતાં પ્રયાતેન તદેવ જનયત્યલમ્

અર્કઃ પીત્વા નિશાનાથમામાવાસ્યં પુનઃપુનઃ ।
ઉદ્ગિરત્યમલે પક્ષે મૃણાલમિવ સારસઃ

પીત્વામૃતોપમં શીતં પ્રાણઃ સોમમુખાગમે ।
અભ્રાગમાત્પૂરયતિ શરીરં પીનતાં ગતઃ

જલમપ્યુદપાં ભોગે પ્રયાત્યર્કસ્ય રશ્મિતામ્ ।
સદ્રૂપપરિણામેન તજ્જલં વહ્નિકારણમ્

નાશાત્મકતયા તોયમૌષ્ણ્યત્વાદેતિ હ્યગ્નિતામ્ ।
વિનાશપરિણામેન તત્તોયં વહ્નિકારણમ્

અગ્નેર્વિનાશે સદ્રૂપપરિણામો નિશાકરઃ ।
ઇન્દોર્વિનાશે સદ્રૂપપરિણામો હુતાશનઃ

હુતાશો નાશમાગત્ય સોમો ભવતિ વૈ તથા ।
દિવસો નાશમાગત્ય રાત્રિર્ભવતિ વૈ યથા

તમઃપ્રકાશયોશ્છાયાતપયોર્દિનરાત્રયોઃ ।
મધ્યે વિલક્ષણં રૂપં પ્રાજ્ઞૈરપિ ન લભ્યતે

સંધિરપ્યવિલોપઃ સ્યાદેતયોરેવ તદ્વપુઃ ।
ભાવાભાવૈર્યથૈકાસ્થાનિષ્ઠાવેતૌ તથૈવ હિ

દ્વાભ્યાં ચૈતન્યજાડ્યાભ્યાં ભૂતાનિ પ્રસ્ફુરન્તિ હિ ।
યથા તમઃપ્રકાશાભ્યામહોરાત્રા મહીતલે

ચિદ્રૂપજડરૂપાભ્યામારબ્ધેયં જગત્સ્થિતિઃ ।
જલામૃતાભ્યાં મિશ્રાભ્યાં શીતા તનુરિવૈન્દવી

પ્રકાશમનલં સૂર્યં ચિદ્રૂપં વિદ્ધિ રાઘવ ।
જડાત્મકં તમોરૂપં વિદ્ધિ સોમશરીરકમ્

ચિત્સૂર્યે નિર્મલે દૃષ્ટે નામ નશ્યેદ્ભવોદયમ્ ।
વ્યોમસૂર્યે બહિર્દૃષ્ટે યથા કૃષ્ણનિશાતમઃ

સોમદેહે જડે દૃષ્ટે ચિન્નિજે સત્યવદ્ભવેત્ ।
નિશીથે વિલસત્યબ્જે યથા સૌરપ્રભાભરઃ

સોમં પ્રકટયત્યગ્નિશ્ચિદ્દેહસ્ય ચિરં પ્રભામ્ ।
સ્વસંવિન્મયમિન્દુશ્ચિદ્દેહસ્થં રૂપમર્કજમ્

ચિન્નિષ્ક્રિયા ત્વનામા સા કેવલા નોપલભ્યતે ।
આલોક ઇવ દીપેન દેહેનૈવાવગમ્યતે

ચિતશ્ચેત્યોન્મુખત્વેન લાભઃ સૈવ ચ સંસૃતિઃ ।
નિશ્ચેત્યાયાઃ શુભો લાભો નિર્વાણં વા તદેવ હિ

અન્યોન્યલબ્ધસદ્વાક્યાવેવં કુડ્યપ્રકાશવત્ ।
અગ્નીષોમાવિમૌ જ્ઞેયો સંપૃક્તૌ દેહદેહિનૌ

અતિશાયિનિ નિર્વાણે જાડ્યે ચૈવાતિશાયિનિ ।
અગ્નીષોમસ્ય ચૈવાઙ્ગ સ્થિતિર્ભવતિ કેવલા

પ્રાણોઽગ્નિરુષ્ણપ્રકૃતિરપાનઃ શીતલઃ શશી ।
છાયાતપવદિત્યેતૌ સંસ્થિતૌ મુખમાર્ગગૌ

અપાને શીતલે સત્તામેત્યુષ્ણઃ પ્રાણપાવકઃ ।
પ્રતિબિમ્બમિવાદર્શે સ ચ તસ્મિંસ્તથૈવ હિ

ચિદગ્નિઃ પદ્મપત્રસ્થં સોમં વાચાત્મકં ત્વિષા ।
જનયત્યનુભૂત્યેહ કુડ્યાલોકં યથા બહિઃ

સંસૃત્યાદૌ યથા કાચિત્સંવિચ્છીતોષ્ણરૂપિણી ।
અગ્નીષોમાભિધાં પ્રાપ્તા સૈવ સર્ગે નૃણામિહ

યત્ર સોમકલા ગ્રસ્તા ક્ષણં સૂર્યેણ ષોડશી ।
મુખાદ્વિતસ્તિમાત્રં સ્યાત્તત્ર બદ્ધપદો ભવ

નૂનં સૂર્યપદં પ્રાપ્તો યત્ર સોમો હૃદમ્બરે ।
નૂનં કેવલયા સ્થિત્યા તત્ર બદ્ધપદો ભવ

ઉષ્ણમગ્નિશ્ચિદાદિત્યઃ શૈત્યં સોમ ઉદાહૃતમ્ ।
યત્રૈતૌ પ્રતિબિમ્બસ્થૌ તત્ર બદ્ધપદો ભવ

શરીરે સોમસૂર્યાગ્નિસંક્રાન્તિજ્ઞો ભવાનઘ ।
તત્ર સંક્રાન્તિકાલા હિ બાહ્યાસ્તૃણસમાઃ સ્મૃતાઃ ॥
સંક્રાન્તિમુત્તરમથાયનમઙ્ગ સમ્ય-
ક્કાલં તથા વિષુવતૌ યદિ દેહવાતૈઃ ।
અન્તર્બહિષ્ઠમિવ વેત્સિ યથાનુભૂતં
તચ્છોભસેઽત્ર ન પુનઃ પરમભ્યુપેતઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ અગ્નીષોમવિચારણં નામૈકાશીતિતમઃ સર્ગઃ