Yoga Vasistha · Verses 6.80-2

aśītitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
evamātmani viśrāntāṃ vadantīṃ tāṃ varānanām /
abuddhvā tadgirāmarthaṃ vihasyovāca bhūpatiḥ

śikhidhvaja uvāca /
asaṃbaddhapralāpāsi bālāsi varavarṇini /
ramase rājalīlābhī ramasvāvanipātmaje

kiṃcittyaktvā nakiṃcidyo gato pratyakṣasaṃsthitam /
tyaktapratyakṣasadrūpaḥ sa kathaṃ kila śobhate

bhogairabhuktaistuṣṭo'hamiti bhogānjahāti yaḥ /
ruṣevāsanaśayyādīnsa kathaṃ kila śobhate

bhogābhoge parityajya khe śūnye ramate tu yaḥ /
eka evākhilaṃ tyaktvā sa kathaṃ kila śobhate

vasanāśanaśayyādīnsarvānsaṃtyajya dhīradhīḥ /
yastiṣṭhatyātmanaivaikaḥ sa kathaṃ kila śobhate

nāhaṃ deho'nyathā cāhaṃ nakiṃcitsarvameva ca /
evaṃ pralāpo yasyāsti sa kathaṃ kila śobhate

yatpaśyāmi na paśyāmi tatpaśyāmyanyadeva yat /
pralāpa ityasaṃnyasya sa kathaṃ kila śobhate

tasmādbālāsi mugdhāsi capalāsi vilāsini /
nānālāpavilāsena krīḍāmi krīḍa sundari

pravihasyāṭṭahāsena śikhidhvaja iti priyām /
madhyāhne snātumutthāya nirjagāmāṅganāgṛhāt

kaṣṭaṃ nātmani viśrānto madvacāṃsi na buddhavān /
rājeti khinnā cūḍālā svavyāpāraparābhavat

tadā tathāṅga tatrātha tādṛgāśayayostayoḥ /
tābhiḥ pārthivalīlābhiḥ kālo bahutitho yayau

ekadā nityatṛptāyā niricchāyā api svayam /
cūḍālāyā babhūvecchā līlayā khagamāgame

khagamāgamasiddhyarthamatha sā nṛpakanyakā /
sarvabhogānanādṛtya samāgamya ca nirjanam

ekaivaikāntaniratā svāsanāvasthitāṅgikā /
ūrdhvagaprāṇapavanacirābhyāsaṃ cakāra ha

śrīrāma uvāca /
yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatsthāvarajaṃgamam /
spandacyutaṃ kriyānāmnaḥ kathamityanubhūyate

kasya spandavilāsasya ghanābhyāsasya me vada /
brahmankhagamanādyetatphalaṃ yatnaikaśālinaḥ

ātmajño vāpyanātmajñaḥ siddhyarthe līlayāthavā /
kathaṃ saṃsādhayatyetadyathā tadvada me prabho

śrīvasiṣṭha uvāca /
trividhaṃ saṃbhavatyaṅga sādhyaṃ vastviha sarvataḥ /
upādeyaṃ ca heyaṃ ca tathopekṣyaṃ ca rāghava

ātmabhūtaṃ prayatnena upādeyaṃ ca sādhyate /
heyaṃ saṃtyajyate jñātvā upekṣyaṃ madhyametayoḥ

yadyadāhlādanakaramādeyaṃ tacca sanmate /
tadviruddhamanādeyamupekṣyaṃ madhyamaṃ viduḥ

sanmaterviduṣo jñasya sarvamātmamayaṃ yadā /
traya ete tadā pakṣāḥ saṃbhavanti na kecana

kevalaṃ sarvamevedaṃ kadācillīlayā tayā /
upekṣāpakṣanikṣiptamālokayati vā na vā

jñasyopekṣātmakaṃ nāma mūḍhasyādeyatāṃ gatam /
heyaṃ sphāravirāgasya śrṛṇu siddhikramaḥ katham

deśakālakriyādravyasādhanāḥ sarvasiddhayaḥ /
jīvamāhlādayantīha vasanta iva bhūtalam

madhye caturṇāmevaiṣāṃ kriyāprādhānyakalpanā /
siddhyādisādhane sādho tanmayāste yataḥ kramāḥ

guṭikāñjanakhaṅgādikriyākramanirūpaṇam /
tatrāsatāṃ ca doṣo'tra vistāraḥ prakṛtārthahā

ratnauṣadhitapomantrakriyākramanirūpaṇam /
āstāmeva kilaiṣo'pi vistāraḥ prakṛtārthahā

śrīśaile siddhadeśe ca mervādau vā nivāsataḥ /
siddhirityapi vistāraḥ kṛtārtha prakṛtārthahā

tasmācchikhidhvajakathāprasaṅgapatitāmimām /
prāṇādipavanābhyāsakriyāṃ siddhiphalāṃ śrṛṇu

antasthā hyakhilāstyaktvā sādhyārthetaravāsanāḥ /
gudādidvārasaṃkocānsthānakādikriyākramaiḥ

bhojanāsanaśuddhyā ca sādhuśāstrārthabhāvanāt /
svācārātsujanāsaṅgātsarvatyāgātsukhāsanāt

prāṇāyāmaghanābhyāsādrāma kālena kenacit /
kopalobhādisaṃtyāgādbhogatyāgācca suvrata

tyāgādānanirodheṣu bhṛśaṃ yānti vidheyatām /
prāṇāḥ prabhutvāttajjñasya puṃso bhṛtyā ivākhilāḥ

rājyādimokṣaparyantāḥ samastā eva saṃpadaḥ /
dehānilavidheyatvātsādhyāḥ sarvasya rāghava

parimaṇḍalitākārā marmasthānaṃ samāśritā /
āntraveṣṭanikā nāma nāḍī nāḍīśatāśritā

vīṇāgrāvartasadṛśī salilāvartasaṃnibhā /
lipyārdhaukārasaṃsthānā kuṇḍalāvartasaṃsthitā

devāsuramanuṣyeṣu mṛganakrakhagādiṣu /
kīṭādiṣvabjajānteṣu sarveṣu prāṇiṣūditā

śītārtasuptabhogīndrabhogavadbaddhamaṇḍalā /
sitā kalpāgnivigaladinduvadbaddhakuṇḍalī

ūrorbhrūmadhyarandhrāṇi spṛśantī vṛtticañcalā /
anārataṃ ca saspandā pavamānena tiṣṭhati

tasyāstvabhyantare tasminkadalīkośakomale /
yā parā śaktiḥ sphurati vīṇāvegalasadgatiḥ

sā coktā kuṇḍalīnāmnā kuṇḍalākāravāhinī /
prāṇināṃ paramā śaktiḥ sarvaśaktijavapradā

aniśaṃ niḥśvasadrūpā ruṣiteva bhujaṃgamī /
saṃsthitordhvīkṛtamukhī spandanāhetutāṃ gatā

yadā prāṇānilo yāti hṛdi kuṇḍalinīpadam /
tadā saṃvidudetyantarbhūtatanmātrabījabhūḥ

yathā kuṇḍalinī dehe sphuratyabja ivālinī /
tathā saṃvidudetyantarmṛdusparśavaśodayā

sparśanaṃ mṛdunānyonyāliṅgikā tatra yantrayoḥ /
yathā saṃvidudetyuccaistathā kuṇḍalinī javāt

tasyāṃ samastāḥ saṃbaddhā nāḍyo hṛdayakośagāḥ /
utpadyante vilīyante mahārṇava ivāpagāḥ

nityaṃ pātotsukatayā praveśonmukhayā tayā /
sā sarvasaṃvidāṃ bījaṃ hyekā sāmānyudāhṛtā

śrīrāma uvāca /
ākalpādanavacchinnā citsaṃvitsarvamasti hi /
tasmātkuṇḍalinīkośātkenārthenodayaḥ sphuṭaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
sarvatra sarvadā sarvaṃ citsaṃvidvidyate'nagha /
kiṃtvasyā bhūtatanmātravaśādabhyudayaḥ kvacit

sarvatra vidyamānāpi deheṣu taralāyate /
sarvago'pyātapaḥ sauro bhityādau vai vijṛmbhate

kvacinnaṣṭaṃ kvacitspaṣṭaṃ kvaciducchannatāṃ gatam /
vastu vastuni dṛṣṭaṃ tattatsadbhāvairvijṛmbhitam

etadbhūyaḥ krameṇāhaṃ śṛṇu vakṣyāmi te'nagha /
dehe sve ca yathodeti bhṛśaṃ saṃvinmayakramaḥ

cetanācetanaṃ bhūtajātaṃ vyoma tathākhilam /
sarvaṃ cinmātrasanmātraṃ śūnyamātraṃ yathā nabhaḥ

taddhi cinmātrasanmātramavikāraṃ svanāmayam /
kvacitsthitaṃ saṃvideva bhūtatanmātrapañcakam

tatpañcadhā gataṃ dvitvaṃ lakṣase tvaṃ svasaṃvidam /
antarbhūtavikārādi dīpāddīpaśataṃ yathā

svasattāmātrakeṇaiva saṃkalpalavarūpiṇā /
pañcakāni vrajantīha dehatvaṃ tāni kānicit

kānicittiryagāditvaṃ hemāditvaṃ ca kānicit /
kāniciddeśatāditvaṃ dravyāditvaṃ ca kānicit

evaṃ hi pañcakaspandamātraṃ jagaditi sthitam /
citsaṃvidatra sarvatra vidyate raghunandana

kevalaṃ pañcakavaśāddehādau cetanābhidhā /
jaḍaspandābhidhā kvāpi sthāvarādau jaḍābhidhā

yathā stabdhaḥ sthito vīciriva sthalamivāsthitaḥ /
pañcakeṣu tathaitaccillolarūpā jaḍānvitā

itaḥ saumya ito lolaḥ kimabdhiriti no yathā /
vikalpādau tathaivaitatpañcakaṃ hi jaḍājaḍam

dehādipañcakaṃ jīvaḥ spandaḥ śailādikaṃ jaḍam /
sthāvarādyanilaspandi svabhāvavaśato'nagha

vācaḥ paryanuyoktavyāḥ svabhāvādraghunandana /
śītoṣṇādi himāgnyādi vākceti paridṛśyate

gṛhītavāsanāṃśānāṃ puṣṭābhāvavikāriṇām /
sthitayaḥ pañcakānāṃ hi yojyāḥ paryanuyojane

vāsanāstu viparyastā ito netumitaśca tāḥ /
puṃsā prājñena śakyante sukhaṃ paryanuyojitum

aśubhe vā śubhe vāpi tena paryanuyojyate /
prabuddhavāsanaṃ cānyatpañcakaṃ suptavāsanam

yatra paryanuyogasya phalaṃ samanubhūyate /
tatra taṃ saṃprayuñjīta nākāśaṃ muṣṭibhiḥ kṣipet

tṛṇāgraniṣṭhā mervādyāḥ pañcakānāṃ hi rāśayaḥ /
vivekaniṣṭhāḥ kīṭādyā ete sthāvarajaṃgamāḥ

prasuptavāsanāḥ kecidyathā sthāvarajātayaḥ /
prabuddhavāsanāḥ kecidyathā narasurādayaḥ

savāsanāvilāḥ kecidyathaite tiryagādayaḥ /
prakṣiptavāsanāḥ kecidyathaite mokṣagāminaḥ

atha svāsveva saṃvitsu manobuddhyādikāḥ kṛtāḥ /
hastapādādisaṃyuktaiḥ saṃjñāḥ pañcakarāśibhiḥ

tiryagādibhirapyanyairanyāḥ saṃjñāḥ prakalpitāḥ /
sthāvarādibhirapyanyairanyānyāḥ saṃvidaḥ kṛtāḥ

iti sādho sphurantīme citrāḥ pañcakarāśayaḥ /
rūpairādyantamadhyeṣu calācalajaḍājaḍaiḥ

eṣāmeko'bhisaṃkalpaḥ paramāṇurmahīpate /
bījamākāśavṛkṣāṇāṃ sargāṇāṃ teṣvimāni tu

indriyāṇi ca puṣpādi viṣayāmodavarti hi /
icchābhramaryo rājantyo mañjaryaścañcalakriyāḥ

lokāntarāṇi svacchāni gulmā mūlaṃ sameravaḥ /
pallavā nīlajaladā latā lolā diśo daśa

vartamānāni bhūtāni bhaviṣyanti ca yāni tat /
jayanti tānyasaṃkhyāni phalāni raghunandana

pañcabījāsta ete hi rāma pañcakapādapāḥ /
svayaṃ svabhāvājjāyante svayaṃ naśyanti kālataḥ

svayaṃ nānātvamāyānti ciraṃ jāḍyātsphuranti ca /
svaviviktāḥ śamaṃ yānti taraṅgā iva vāridhau

ito yānti samutsedhamito yānti śamaṃ svayam /
ete jāḍyavivekābhyāṃ taraṅgā iva toyadhau

ye vivekavaśamālayaṃ gatā
rāma pañcakavilāsarāśayaḥ /
tena bhūya iha yānti saṃsthitiṃ
prabhramanti jagatītare muhuḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣu nirvāṇaprakaraṇe pū० cū० pañcakavilāso nāmāśītitamaḥ sargaḥ