યોગવાસિષ્ઠ · શ્લોક 6.80-2

અશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવમાત્મનિ વિશ્રાન્તાં વદન્તીં તાં વરાનનામ્ ।
અબુદ્ધ્વા તદ્ગિરામર્થં વિહસ્યોવાચ ભૂપતિઃ

શિખિધ્વજ ઉવાચ ।
અસંબદ્ધપ્રલાપાસિ બાલાસિ વરવર્ણિનિ ।
રમસે રાજલીલાભી રમસ્વાવનિપાત્મજે

કિંચિત્ત્યક્ત્વા નકિંચિદ્યો ગતો પ્રત્યક્ષસંસ્થિતમ્ ।
ત્યક્તપ્રત્યક્ષસદ્રૂપઃ સ કથં કિલ શોભતે

ભોગૈરભુક્તૈસ્તુષ્ટોઽહમિતિ ભોગાન્જહાતિ યઃ ।
રુષેવાસનશય્યાદીન્સ કથં કિલ શોભતે

ભોગાભોગે પરિત્યજ્ય ખે શૂન્યે રમતે તુ યઃ ।
એક એવાખિલં ત્યક્ત્વા સ કથં કિલ શોભતે

વસનાશનશય્યાદીન્સર્વાન્સંત્યજ્ય ધીરધીઃ ।
યસ્તિષ્ઠત્યાત્મનૈવૈકઃ સ કથં કિલ શોભતે

નાહં દેહોઽન્યથા ચાહં નકિંચિત્સર્વમેવ ચ ।
એવં પ્રલાપો યસ્યાસ્તિ સ કથં કિલ શોભતે

યત્પશ્યામિ ન પશ્યામિ તત્પશ્યામ્યન્યદેવ યત્ ।
પ્રલાપ ઇત્યસંન્યસ્ય સ કથં કિલ શોભતે

તસ્માદ્બાલાસિ મુગ્ધાસિ ચપલાસિ વિલાસિનિ ।
નાનાલાપવિલાસેન ક્રીડામિ ક્રીડ સુન્દરિ

પ્રવિહસ્યાટ્ટહાસેન શિખિધ્વજ ઇતિ પ્રિયામ્ ।
મધ્યાહ્ને સ્નાતુમુત્થાય નિર્જગામાઙ્ગનાગૃહાત્

કષ્ટં નાત્મનિ વિશ્રાન્તો મદ્વચાંસિ ન બુદ્ધવાન્ ।
રાજેતિ ખિન્ના ચૂડાલા સ્વવ્યાપારપરાભવત્

તદા તથાઙ્ગ તત્રાથ તાદૃગાશયયોસ્તયોઃ ।
તાભિઃ પાર્થિવલીલાભિઃ કાલો બહુતિથો યયૌ

એકદા નિત્યતૃપ્તાયા નિરિચ્છાયા અપિ સ્વયમ્ ।
ચૂડાલાયા બભૂવેચ્છા લીલયા ખગમાગમે

ખગમાગમસિદ્ધ્યર્થમથ સા નૃપકન્યકા ।
સર્વભોગાનનાદૃત્ય સમાગમ્ય ચ નિર્જનમ્

એકૈવૈકાન્તનિરતા સ્વાસનાવસ્થિતાઙ્ગિકા ।
ઊર્ધ્વગપ્રાણપવનચિરાભ્યાસં ચકાર હ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યદિદં દૃશ્યતે કિંચિજ્જગત્સ્થાવરજંગમમ્ ।
સ્પન્દચ્યુતં ક્રિયાનામ્નઃ કથમિત્યનુભૂયતે

કસ્ય સ્પન્દવિલાસસ્ય ઘનાભ્યાસસ્ય મે વદ ।
બ્રહ્મન્ખગમનાદ્યેતત્ફલં યત્નૈકશાલિનઃ

આત્મજ્ઞો વાપ્યનાત્મજ્ઞઃ સિદ્ધ્યર્થે લીલયાથવા ।
કથં સંસાધયત્યેતદ્યથા તદ્વદ મે પ્રભો

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ત્રિવિધં સંભવત્યઙ્ગ સાધ્યં વસ્ત્વિહ સર્વતઃ ।
ઉપાદેયં ચ હેયં ચ તથોપેક્ષ્યં ચ રાઘવ

આત્મભૂતં પ્રયત્નેન ઉપાદેયં ચ સાધ્યતે ।
હેયં સંત્યજ્યતે જ્ઞાત્વા ઉપેક્ષ્યં મધ્યમેતયોઃ

યદ્યદાહ્લાદનકરમાદેયં તચ્ચ સન્મતે ।
તદ્વિરુદ્ધમનાદેયમુપેક્ષ્યં મધ્યમં વિદુઃ

સન્મતેર્વિદુષો જ્ઞસ્ય સર્વમાત્મમયં યદા ।
ત્રય એતે તદા પક્ષાઃ સંભવન્તિ ન કેચન

કેવલં સર્વમેવેદં કદાચિલ્લીલયા તયા ।
ઉપેક્ષાપક્ષનિક્ષિપ્તમાલોકયતિ વા ન વા

જ્ઞસ્યોપેક્ષાત્મકં નામ મૂઢસ્યાદેયતાં ગતમ્ ।
હેયં સ્ફારવિરાગસ્ય શ્રૃણુ સિદ્ધિક્રમઃ કથમ્

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યસાધનાઃ સર્વસિદ્ધયઃ ।
જીવમાહ્લાદયન્તીહ વસન્ત ઇવ ભૂતલમ્

મધ્યે ચતુર્ણામેવૈષાં ક્રિયાપ્રાધાન્યકલ્પના ।
સિદ્ધ્યાદિસાધને સાધો તન્મયાસ્તે યતઃ ક્રમાઃ

ગુટિકાઞ્જનખઙ્ગાદિક્રિયાક્રમનિરૂપણમ્ ।
તત્રાસતાં ચ દોષોઽત્ર વિસ્તારઃ પ્રકૃતાર્થહા

રત્નૌષધિતપોમન્ત્રક્રિયાક્રમનિરૂપણમ્ ।
આસ્તામેવ કિલૈષોઽપિ વિસ્તારઃ પ્રકૃતાર્થહા

શ્રીશૈલે સિદ્ધદેશે ચ મેર્વાદૌ વા નિવાસતઃ ।
સિદ્ધિરિત્યપિ વિસ્તારઃ કૃતાર્થ પ્રકૃતાર્થહા

તસ્માચ્છિખિધ્વજકથાપ્રસઙ્ગપતિતામિમામ્ ।
પ્રાણાદિપવનાભ્યાસક્રિયાં સિદ્ધિફલાં શ્રૃણુ

અન્તસ્થા હ્યખિલાસ્ત્યક્ત્વા સાધ્યાર્થેતરવાસનાઃ ।
ગુદાદિદ્વારસંકોચાન્સ્થાનકાદિક્રિયાક્રમૈઃ

ભોજનાસનશુદ્ધ્યા ચ સાધુશાસ્ત્રાર્થભાવનાત્ ।
સ્વાચારાત્સુજનાસઙ્ગાત્સર્વત્યાગાત્સુખાસનાત્

પ્રાણાયામઘનાભ્યાસાદ્રામ કાલેન કેનચિત્ ।
કોપલોભાદિસંત્યાગાદ્ભોગત્યાગાચ્ચ સુવ્રત

ત્યાગાદાનનિરોધેષુ ભૃશં યાન્તિ વિધેયતામ્ ।
પ્રાણાઃ પ્રભુત્વાત્તજ્જ્ઞસ્ય પુંસો ભૃત્યા ઇવાખિલાઃ

રાજ્યાદિમોક્ષપર્યન્તાઃ સમસ્તા એવ સંપદઃ ।
દેહાનિલવિધેયત્વાત્સાધ્યાઃ સર્વસ્ય રાઘવ

પરિમણ્ડલિતાકારા મર્મસ્થાનં સમાશ્રિતા ।
આન્ત્રવેષ્ટનિકા નામ નાડી નાડીશતાશ્રિતા

વીણાગ્રાવર્તસદૃશી સલિલાવર્તસંનિભા ।
લિપ્યાર્ધૌકારસંસ્થાના કુણ્ડલાવર્તસંસ્થિતા

દેવાસુરમનુષ્યેષુ મૃગનક્રખગાદિષુ ।
કીટાદિષ્વબ્જજાન્તેષુ સર્વેષુ પ્રાણિષૂદિતા

શીતાર્તસુપ્તભોગીન્દ્રભોગવદ્બદ્ધમણ્ડલા ।
સિતા કલ્પાગ્નિવિગલદિન્દુવદ્બદ્ધકુણ્ડલી

ઊરોર્ભ્રૂમધ્યરન્ધ્રાણિ સ્પૃશન્તી વૃત્તિચઞ્ચલા ।
અનારતં ચ સસ્પન્દા પવમાનેન તિષ્ઠતિ

તસ્યાસ્ત્વભ્યન્તરે તસ્મિન્કદલીકોશકોમલે ।
યા પરા શક્તિઃ સ્ફુરતિ વીણાવેગલસદ્ગતિઃ

સા ચોક્તા કુણ્ડલીનામ્ના કુણ્ડલાકારવાહિની ।
પ્રાણિનાં પરમા શક્તિઃ સર્વશક્તિજવપ્રદા

અનિશં નિઃશ્વસદ્રૂપા રુષિતેવ ભુજંગમી ।
સંસ્થિતોર્ધ્વીકૃતમુખી સ્પન્દનાહેતુતાં ગતા

યદા પ્રાણાનિલો યાતિ હૃદિ કુણ્ડલિનીપદમ્ ।
તદા સંવિદુદેત્યન્તર્ભૂતતન્માત્રબીજભૂઃ

યથા કુણ્ડલિની દેહે સ્ફુરત્યબ્જ ઇવાલિની ।
તથા સંવિદુદેત્યન્તર્મૃદુસ્પર્શવશોદયા

સ્પર્શનં મૃદુનાન્યોન્યાલિઙ્ગિકા તત્ર યન્ત્રયોઃ ।
યથા સંવિદુદેત્યુચ્ચૈસ્તથા કુણ્ડલિની જવાત્

તસ્યાં સમસ્તાઃ સંબદ્ધા નાડ્યો હૃદયકોશગાઃ ।
ઉત્પદ્યન્તે વિલીયન્તે મહાર્ણવ ઇવાપગાઃ

નિત્યં પાતોત્સુકતયા પ્રવેશોન્મુખયા તયા ।
સા સર્વસંવિદાં બીજં હ્યેકા સામાન્યુદાહૃતા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
આકલ્પાદનવચ્છિન્ના ચિત્સંવિત્સર્વમસ્તિ હિ ।
તસ્માત્કુણ્ડલિનીકોશાત્કેનાર્થેનોદયઃ સ્ફુટઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સર્વત્ર સર્વદા સર્વં ચિત્સંવિદ્વિદ્યતેઽનઘ ।
કિંત્વસ્યા ભૂતતન્માત્રવશાદભ્યુદયઃ ક્વચિત્

સર્વત્ર વિદ્યમાનાપિ દેહેષુ તરલાયતે ।
સર્વગોઽપ્યાતપઃ સૌરો ભિત્યાદૌ વૈ વિજૃમ્ભતે

ક્વચિન્નષ્ટં ક્વચિત્સ્પષ્ટં ક્વચિદુચ્છન્નતાં ગતમ્ ।
વસ્તુ વસ્તુનિ દૃષ્ટં તત્તત્સદ્ભાવૈર્વિજૃમ્ભિતમ્

એતદ્ભૂયઃ ક્રમેણાહં શૃણુ વક્ષ્યામિ તેઽનઘ ।
દેહે સ્વે ચ યથોદેતિ ભૃશં સંવિન્મયક્રમઃ

ચેતનાચેતનં ભૂતજાતં વ્યોમ તથાખિલમ્ ।
સર્વં ચિન્માત્રસન્માત્રં શૂન્યમાત્રં યથા નભઃ

તદ્ધિ ચિન્માત્રસન્માત્રમવિકારં સ્વનામયમ્ ।
ક્વચિત્સ્થિતં સંવિદેવ ભૂતતન્માત્રપઞ્ચકમ્

તત્પઞ્ચધા ગતં દ્વિત્વં લક્ષસે ત્વં સ્વસંવિદમ્ ।
અન્તર્ભૂતવિકારાદિ દીપાદ્દીપશતં યથા

સ્વસત્તામાત્રકેણૈવ સંકલ્પલવરૂપિણા ।
પઞ્ચકાનિ વ્રજન્તીહ દેહત્વં તાનિ કાનિચિત્

કાનિચિત્તિર્યગાદિત્વં હેમાદિત્વં ચ કાનિચિત્ ।
કાનિચિદ્દેશતાદિત્વં દ્રવ્યાદિત્વં ચ કાનિચિત્

એવં હિ પઞ્ચકસ્પન્દમાત્રં જગદિતિ સ્થિતમ્ ।
ચિત્સંવિદત્ર સર્વત્ર વિદ્યતે રઘુનન્દન

કેવલં પઞ્ચકવશાદ્દેહાદૌ ચેતનાભિધા ।
જડસ્પન્દાભિધા ક્વાપિ સ્થાવરાદૌ જડાભિધા

યથા સ્તબ્ધઃ સ્થિતો વીચિરિવ સ્થલમિવાસ્થિતઃ ।
પઞ્ચકેષુ તથૈતચ્ચિલ્લોલરૂપા જડાન્વિતા

ઇતઃ સૌમ્ય ઇતો લોલઃ કિમબ્ધિરિતિ નો યથા ।
વિકલ્પાદૌ તથૈવૈતત્પઞ્ચકં હિ જડાજડમ્

દેહાદિપઞ્ચકં જીવઃ સ્પન્દઃ શૈલાદિકં જડમ્ ।
સ્થાવરાદ્યનિલસ્પન્દિ સ્વભાવવશતોઽનઘ

વાચઃ પર્યનુયોક્તવ્યાઃ સ્વભાવાદ્રઘુનન્દન ।
શીતોષ્ણાદિ હિમાગ્ન્યાદિ વાક્ચેતિ પરિદૃશ્યતે

ગૃહીતવાસનાંશાનાં પુષ્ટાભાવવિકારિણામ્ ।
સ્થિતયઃ પઞ્ચકાનાં હિ યોજ્યાઃ પર્યનુયોજને

વાસનાસ્તુ વિપર્યસ્તા ઇતો નેતુમિતશ્ચ તાઃ ।
પુંસા પ્રાજ્ઞેન શક્યન્તે સુખં પર્યનુયોજિતુમ્

અશુભે વા શુભે વાપિ તેન પર્યનુયોજ્યતે ।
પ્રબુદ્ધવાસનં ચાન્યત્પઞ્ચકં સુપ્તવાસનમ્

યત્ર પર્યનુયોગસ્ય ફલં સમનુભૂયતે ।
તત્ર તં સંપ્રયુઞ્જીત નાકાશં મુષ્ટિભિઃ ક્ષિપેત્

તૃણાગ્રનિષ્ઠા મેર્વાદ્યાઃ પઞ્ચકાનાં હિ રાશયઃ ।
વિવેકનિષ્ઠાઃ કીટાદ્યા એતે સ્થાવરજંગમાઃ

પ્રસુપ્તવાસનાઃ કેચિદ્યથા સ્થાવરજાતયઃ ।
પ્રબુદ્ધવાસનાઃ કેચિદ્યથા નરસુરાદયઃ

સવાસનાવિલાઃ કેચિદ્યથૈતે તિર્યગાદયઃ ।
પ્રક્ષિપ્તવાસનાઃ કેચિદ્યથૈતે મોક્ષગામિનઃ

અથ સ્વાસ્વેવ સંવિત્સુ મનોબુદ્ધ્યાદિકાઃ કૃતાઃ ।
હસ્તપાદાદિસંયુક્તૈઃ સંજ્ઞાઃ પઞ્ચકરાશિભિઃ

તિર્યગાદિભિરપ્યન્યૈરન્યાઃ સંજ્ઞાઃ પ્રકલ્પિતાઃ ।
સ્થાવરાદિભિરપ્યન્યૈરન્યાન્યાઃ સંવિદઃ કૃતાઃ

ઇતિ સાધો સ્ફુરન્તીમે ચિત્રાઃ પઞ્ચકરાશયઃ ।
રૂપૈરાદ્યન્તમધ્યેષુ ચલાચલજડાજડૈઃ

એષામેકોઽભિસંકલ્પઃ પરમાણુર્મહીપતે ।
બીજમાકાશવૃક્ષાણાં સર્ગાણાં તેષ્વિમાનિ તુ

ઇન્દ્રિયાણિ ચ પુષ્પાદિ વિષયામોદવર્તિ હિ ।
ઇચ્છાભ્રમર્યો રાજન્ત્યો મઞ્જર્યશ્ચઞ્ચલક્રિયાઃ

લોકાન્તરાણિ સ્વચ્છાનિ ગુલ્મા મૂલં સમેરવઃ ।
પલ્લવા નીલજલદા લતા લોલા દિશો દશ

વર્તમાનાનિ ભૂતાનિ ભવિષ્યન્તિ ચ યાનિ તત્ ।
જયન્તિ તાન્યસંખ્યાનિ ફલાનિ રઘુનન્દન

પઞ્ચબીજાસ્ત એતે હિ રામ પઞ્ચકપાદપાઃ ।
સ્વયં સ્વભાવાજ્જાયન્તે સ્વયં નશ્યન્તિ કાલતઃ

સ્વયં નાનાત્વમાયાન્તિ ચિરં જાડ્યાત્સ્ફુરન્તિ ચ ।
સ્વવિવિક્તાઃ શમં યાન્તિ તરઙ્ગા ઇવ વારિધૌ

ઇતો યાન્તિ સમુત્સેધમિતો યાન્તિ શમં સ્વયમ્ ।
એતે જાડ્યવિવેકાભ્યાં તરઙ્ગા ઇવ તોયધૌ

યે વિવેકવશમાલયં ગતા
રામ પઞ્ચકવિલાસરાશયઃ ।
તેન ભૂય ઇહ યાન્તિ સંસ્થિતિં
પ્રભ્રમન્તિ જગતીતરે મુહુઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષુ નિર્વાણપ્રકરણે પૂ૦ ચૂ૦ પઞ્ચકવિલાસો નામાશીતિતમઃ સર્ગઃ