Yoga Vasistha · Chapter 6.80

aśītitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
iti te sarvaṃ āyātā brahmalokanivāsinaḥ /
adṛśyatāmeva gatā dīpāḥ kṣīṇadaśā iva

atha te dvādaśādityā brahmaṇi brahmatāṃ gate /
jagadvadbrahmalokaṃ tamadahanbhāsvarārciṣaḥ

vairiñcanagaraṃ dagdhvā dhyānaṃ kṛtvā virañcivat /
te'pi nirvāṇamājagmurniḥsnehadaśadīpavat

tata ekārṇavāpūro viriñcanagarāntaram /
rātrau bhuvamiva dhvāntaṃ pūrayāmāsa sūrmimān

ābrahmalokamabhavajjagadāpūrṇamarṇasā /
tulyaṃ rasaikapūrṇena pakvadrākṣāphalena tat

tattadūrmigirivrātakhagairāvalitāḥ khilāḥ /
vicchinnāḥ kalpajaladā jala eva nililyire

etasminnantare tatra dṛṣṭavānahamambarāt /
yāvadabhyuditaṃ bhīmaṃ bhītaḥ kiṃcinnabhontarāt

kalpāntajagadākāraṃ kṛṣṇamāpūritāmbaram /
ākalpaṃ saṃbhṛtaṃ naiśaṃ dehenevotthitaṃ tamaḥ

taruṇādityalakṣāṇāṃ teja ābhāsvaraṃ dadhat /
ādityatrayasaṃkāśaiḥ sthiravidyuccayolvaṇaiḥ

netrairābhāsvaramukhaṃ jvālāpuñjasamudgiram /
pañcānanaṃ daśabhujaṃ trinetraṃ śūlapāṇikam

āyāntamantamukte'pi vyomnīva vitatākṛtim /
khamivāsi ghanaśyāmaṃ dehamāsādya saṃsthitam

sthitamekārṇavāpūrṇādbrahmāṇḍādvahirambare /
vyomeva hastapādādisaṃniveśena lakṣitam

ghoṇānilaparāvṛttividhūtaikamahārṇavam /
govindamiva dordaṇḍakṣobhitakṣīrasāgaram

kalpārṇavajalāpūraṃ puṃstveneva samutthitam /
mūrtiyuktamahaṃkāramastakāraṇamāgatam

kulācalabṛhadvṛndamivoḍḍayanaḍambaraiḥ /
pakṣaughairutthitaṃ vyoma samastamabhipūrayat

tatastriśūlanayanairmayā rudro'yamityasau /
dūrādeva parijñāya parameśo namaskṛtaḥ

śrīrāma uvāca /
kiṃ sa tādṛgvidho rudraḥ kiṃ kṛṣṇaḥ kiṃ mahākṛtiḥ /
kiṃ pañcavadanaḥ kasmāddaśabāhuḥ sa tiṣṭhati

kiṃ trinetraḥ kimugrātmā kimekaḥ kiṃprayojanaḥ /
keneritaḥ kimakarocchāyāsīdvada kā mune

śrīvasiṣṭha uvāca /
kākutstha rudranāmāsāvahaṃkāratayotthitaḥ /
viṣamaikābhimānātmā mūrtirasyāmalaṃ nabhaḥ

vyomākṛtiḥ sa bhagavāmvyomavarṇo mahādyutiḥ /
cidvyomamātrasāratvādākāśātmā sa ucyate

sarvabhūtātmabhūtatvātsarvagatvānmahākṛtiḥ /
yāni tasyānuṣaktāni pañca khānīndriyāṇyalam

tāni tasya mukhānyāhustapadrūpāṇi sarvataḥ /
karmendriyāṇi viṣayāste hi tasya bhujā daśa

sarvabhūtanaraiḥ sārdhaṃ brahmaṇā parameyuṣā /
yadāsau saṃparityaktastadā svāṃ mūrtimāgataḥ

sa caikāṃśaikarūpātmā nāsti tasya hi sākṛtiḥ /
tathā dṛśyata evāsau bhrāntimātreṇa mūrtimān

cidākāśagate sphāre bhūtākāśe sa tiṣṭhati /
dehe ca sarvabhūtānāṃ nityaṃ vāyuriveśvaraḥ

sarvabhūtaparityaktastasminkāle khamūrtimān /
kṣobhayansa kṣaṇaṃ kṣīṇaḥ paramāṃ śāntimeṣyati

ye guṇākṛtayaḥ kālāścittāhaṃkārabuddhayaḥ /
praṇavasya ca ye varṇā ye ca vedāstathā trayaḥ

rudrasya tasya te netrasaṃniveśena saṃsthitāḥ /
triśūlaṃ tena trailokyaṃ gṛhītaṃ karakoṭare

yasmāttadvyatirekeṇa sarvabhūtagaṇeṣvapi /
anyanna vidyate kiṃciddehātmaiva tataḥ sthitaḥ

sarvasattvopalambhātmā svabhāvo'sya prayojanam /
īritaḥ śivarūpeṇa cinmātrākāśarūpiṇā

tenaiva ca nigīrṇaḥ sanparamāṃ śāntimetyasau /
nirmalākāśarūpāpmā kṛṣṇa ityeṣa īśvaraḥ

kṛtvā kalpaṃ jagatsarvaṃ tatpītvaikārṇavaṃ tadā /
sa prayāti parāṃ śāntimabhūyaḥsaṃnivṛttaye

anantaraṃ mayā dṛṣṭastatrāsau yāvadudyamāt /
pravṛttaḥ prāṇavegena tamākraṣṭuṃ mahārṇavam

atha tasya mukhaṃ sphāraṃ jvālāmālākulāntaram /
prāṇākṛṣṭo mahāmbhodhirvāḍavāgnimivāviśat

sa eva vāḍavo bhūtvā vahnirākalpamarṇave /
ahaṃkāraḥ pibatyambu rudraḥ sarvaṃ tu tattadā

pātālamiva pānīyaṃ sarpo bilamiva kṣaṇāt /
pañcavāyurivākāśamaviśattanmukhaṃ javāt

samupetyāpibadrudraḥ sa muhūrtena tatpayaḥ /
kṛṣṇāṅgo'rka iva dhvāntaṃ satsaṃparka ivāguṇam

ābrahmalokapātālaṃ śāntaṃ śūnyamathābhavat /
rajodhūmānilāmbhodhibhūtamuktaṃ samaṃ nabhaḥ

kevalaṃ tatra dṛśyante catvāro vyomanirmalāḥ /
ime padārthā nispandāḥ śrṛṇu tānraghunandana

ekastāvadasau madhye rudraḥ kṛṣṇāmbarākṛtiḥ /
nirādhāraḥ sthito vyomni nispandāmodabimbavat

dvitīyo'vasthito dūre pṛthvyākāśatalopamaḥ /
bhāgo brahmāṇḍasadanasyādhaḥ pātālasaptakāt

pātālabhūtaladivāṃ saśailendradivaukasām /
vyāptaḥ pārthivabhāgena paṅkamātrātmanātmabhāk

tṛtīyo'tra padārtho'bhūdūrdhvaṃ brahmāṇḍabhāgabhūḥ /
dṛṣṭikṣayātsudūratvāddurlakṣyagaganāsitaḥ

dūraviśliṣṭayormadhyaṃ yattadbrahmāṇḍakhaṇḍayoḥ /
tadākāśamanādyantaṃ brahma nirmalamātatam

caturtho'sau padārthastu tadā saṃlakṣito mayā /
catuṣṭayādatra nānyadetasmādeva kiṃcana

śrīrāma uvāca /
bahiḥ kiṃ vidyate brahmanbrahmasadmakaṭāhataḥ /
kāstatrāvaraṇā brūhi kiyatyaḥ saṃsthitāḥ katham

śrīvasiṣṭha uvāca /
brahmāṇḍakhaṇḍayoḥ pāre tato daśaguṇaṃ jalam /
saṃdhyākāśamanantaṃ tadvarjayitvā tataḥ sthitam

tatastathaiva jvālātma tejo daśaguṇaṃ sthitam /
tatastathaiva pavanaḥ pavano nirmalaḥ sthitaḥ

tatastathaiva vimalaṃ nabho daśaguṇaṃ smṛtam /
tataḥ paramamatyacchaṃ brahmākāśamanantakam

anyatrānyatra tasyātha dṛṣṭayo'nyāstathaiva khe /
kacantyanantā dūrasthā mitho dṛṣṭātmasṛṣṭayaḥ

śrīrāma uvāca /
ūrdhve brahmāṇḍakhaṇḍasya tathādhastānmunīśvara /
tajjalādimahākāraṃ kva kathaṃ kena dhāryate

śrīvasiṣṭha uvāca /
sa pārthivapadārthānāṃ sthitaḥ puṣkarapatravat /
bhāgastamevādhāvanti te sutā mātaraṃ yathā

ato yadeva nedīyo brahmāṇḍākhyaṃ mahāvapuḥ /
tatpadārthāḥ pradhāvanti tṛṣitāḥ salilaṃ yathā

avalambya tadevāntaḥ saṃsthitāstaijasādayaḥ /
na sthitiṃ pravimuñcanti svāṃ yathāvayavā iva

śrīrāma uvāca /
brahmanbrahmāṇḍakhaṇḍe te tiṣṭhataḥ kathamucyatām /
kimākṛtī dhṛte kena kathaṃ vā parinaśyataḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
adhṛtaṃ dhṛtamevoccairapataccaiva vā patat /
anākṛtyeva sākāraṃ jagatsvapnapuraṃ yathā

kimasya nāma patati kiṃvā kenāsya dhāryate /
yathā saṃvitti kacanaṃ tathaitadavatiṣṭhate

yathā keśoṇḍrakaṃ vyomni yathā ca vyomni śūnyatā /
yathā vā pavane spando jagaccidgagane tathā

citau saṃkalpanagaraṃ brahmāṇḍākhyaṃ jagadgṛham /
khe khamevāpyanākāraṃ pratyākāramiva sthitam

pātasaṃvitsamudbhūtaṃ patadāste divāniśam /
gacchantyā saṃvidodbhūtaṃ gacchadāste divāniśam

sthitasaṃvitsamudbhūtaṃ tiṣṭhadāste divāniśam /
utpatantyā citodbhūtamutpataccaiva tiṣṭhati

eti nāśavidā nāśaṃ mahākalpādivedanaiḥ /
jāyate janmasaṃvittyā vyomni sarvādivedanaiḥ

ābhāti mauktikagaṇaḥ śaradambarānta-
rdṛṣṭāvasatya udito'pyatisatyarupaḥ /
bhrāntyā yathā nabhasi ca sphuratāṃ tathaiṣāṃ
saṃkhyāṃ vidhātumiha ko jagatāṃ samarthaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmī० de० mo० nirvāṇaprakaraṇe u० pāṣā० bhrāntimātratvapratipādanaṃ nāmāśītitamaḥ sargaḥ