યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 6.80

અશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ તે સર્વં આયાતા બ્રહ્મલોકનિવાસિનઃ ।
અદૃશ્યતામેવ ગતા દીપાઃ ક્ષીણદશા ઇવ

અથ તે દ્વાદશાદિત્યા બ્રહ્મણિ બ્રહ્મતાં ગતે ।
જગદ્વદ્બ્રહ્મલોકં તમદહન્ભાસ્વરાર્ચિષઃ

વૈરિઞ્ચનગરં દગ્ધ્વા ધ્યાનં કૃત્વા વિરઞ્ચિવત્ ।
તેઽપિ નિર્વાણમાજગ્મુર્નિઃસ્નેહદશદીપવત્

તત એકાર્ણવાપૂરો વિરિઞ્ચનગરાન્તરમ્ ।
રાત્રૌ ભુવમિવ ધ્વાન્તં પૂરયામાસ સૂર્મિમાન્

આબ્રહ્મલોકમભવજ્જગદાપૂર્ણમર્ણસા ।
તુલ્યં રસૈકપૂર્ણેન પક્વદ્રાક્ષાફલેન તત્

તત્તદૂર્મિગિરિવ્રાતખગૈરાવલિતાઃ ખિલાઃ ।
વિચ્છિન્નાઃ કલ્પજલદા જલ એવ નિલિલ્યિરે

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર દૃષ્ટવાનહમમ્બરાત્ ।
યાવદભ્યુદિતં ભીમં ભીતઃ કિંચિન્નભોન્તરાત્

કલ્પાન્તજગદાકારં કૃષ્ણમાપૂરિતામ્બરમ્ ।
આકલ્પં સંભૃતં નૈશં દેહેનેવોત્થિતં તમઃ

તરુણાદિત્યલક્ષાણાં તેજ આભાસ્વરં દધત્ ।
આદિત્યત્રયસંકાશૈઃ સ્થિરવિદ્યુચ્ચયોલ્વણૈઃ

નેત્રૈરાભાસ્વરમુખં જ્વાલાપુઞ્જસમુદ્ગિરમ્ ।
પઞ્ચાનનં દશભુજં ત્રિનેત્રં શૂલપાણિકમ્

આયાન્તમન્તમુક્તેઽપિ વ્યોમ્નીવ વિતતાકૃતિમ્ ।
ખમિવાસિ ઘનશ્યામં દેહમાસાદ્ય સંસ્થિતમ્

સ્થિતમેકાર્ણવાપૂર્ણાદ્બ્રહ્માણ્ડાદ્વહિરમ્બરે ।
વ્યોમેવ હસ્તપાદાદિસંનિવેશેન લક્ષિતમ્

ઘોણાનિલપરાવૃત્તિવિધૂતૈકમહાર્ણવમ્ ।
ગોવિન્દમિવ દોર્દણ્ડક્ષોભિતક્ષીરસાગરમ્

કલ્પાર્ણવજલાપૂરં પુંસ્ત્વેનેવ સમુત્થિતમ્ ।
મૂર્તિયુક્તમહંકારમસ્તકારણમાગતમ્

કુલાચલબૃહદ્વૃન્દમિવોડ્ડયનડમ્બરૈઃ ।
પક્ષૌઘૈરુત્થિતં વ્યોમ સમસ્તમભિપૂરયત્

તતસ્ત્રિશૂલનયનૈર્મયા રુદ્રોઽયમિત્યસૌ ।
દૂરાદેવ પરિજ્ઞાય પરમેશો નમસ્કૃતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કિં સ તાદૃગ્વિધો રુદ્રઃ કિં કૃષ્ણઃ કિં મહાકૃતિઃ ।
કિં પઞ્ચવદનઃ કસ્માદ્દશબાહુઃ સ તિષ્ઠતિ

કિં ત્રિનેત્રઃ કિમુગ્રાત્મા કિમેકઃ કિંપ્રયોજનઃ ।
કેનેરિતઃ કિમકરોચ્છાયાસીદ્વદ કા મુને

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
કાકુત્સ્થ રુદ્રનામાસાવહંકારતયોત્થિતઃ ।
વિષમૈકાભિમાનાત્મા મૂર્તિરસ્યામલં નભઃ

વ્યોમાકૃતિઃ સ ભગવામ્વ્યોમવર્ણો મહાદ્યુતિઃ ।
ચિદ્વ્યોમમાત્રસારત્વાદાકાશાત્મા સ ઉચ્યતે

સર્વભૂતાત્મભૂતત્વાત્સર્વગત્વાન્મહાકૃતિઃ ।
યાનિ તસ્યાનુષક્તાનિ પઞ્ચ ખાનીન્દ્રિયાણ્યલમ્

તાનિ તસ્ય મુખાન્યાહુસ્તપદ્રૂપાણિ સર્વતઃ ।
કર્મેન્દ્રિયાણિ વિષયાસ્તે હિ તસ્ય ભુજા દશ

સર્વભૂતનરૈઃ સાર્ધં બ્રહ્મણા પરમેયુષા ।
યદાસૌ સંપરિત્યક્તસ્તદા સ્વાં મૂર્તિમાગતઃ

સ ચૈકાંશૈકરૂપાત્મા નાસ્તિ તસ્ય હિ સાકૃતિઃ ।
તથા દૃશ્યત એવાસૌ ભ્રાન્તિમાત્રેણ મૂર્તિમાન્

ચિદાકાશગતે સ્ફારે ભૂતાકાશે સ તિષ્ઠતિ ।
દેહે ચ સર્વભૂતાનાં નિત્યં વાયુરિવેશ્વરઃ

સર્વભૂતપરિત્યક્તસ્તસ્મિન્કાલે ખમૂર્તિમાન્ ।
ક્ષોભયન્સ ક્ષણં ક્ષીણઃ પરમાં શાન્તિમેષ્યતિ

યે ગુણાકૃતયઃ કાલાશ્ચિત્તાહંકારબુદ્ધયઃ ।
પ્રણવસ્ય ચ યે વર્ણા યે ચ વેદાસ્તથા ત્રયઃ

રુદ્રસ્ય તસ્ય તે નેત્રસંનિવેશેન સંસ્થિતાઃ ।
ત્રિશૂલં તેન ત્રૈલોક્યં ગૃહીતં કરકોટરે

યસ્માત્તદ્વ્યતિરેકેણ સર્વભૂતગણેષ્વપિ ।
અન્યન્ન વિદ્યતે કિંચિદ્દેહાત્મૈવ તતઃ સ્થિતઃ

સર્વસત્ત્વોપલમ્ભાત્મા સ્વભાવોઽસ્ય પ્રયોજનમ્ ।
ઈરિતઃ શિવરૂપેણ ચિન્માત્રાકાશરૂપિણા

તેનૈવ ચ નિગીર્ણઃ સન્પરમાં શાન્તિમેત્યસૌ ।
નિર્મલાકાશરૂપાપ્મા કૃષ્ણ ઇત્યેષ ઈશ્વરઃ

કૃત્વા કલ્પં જગત્સર્વં તત્પીત્વૈકાર્ણવં તદા ।
સ પ્રયાતિ પરાં શાન્તિમભૂયઃસંનિવૃત્તયે

અનન્તરં મયા દૃષ્ટસ્તત્રાસૌ યાવદુદ્યમાત્ ।
પ્રવૃત્તઃ પ્રાણવેગેન તમાક્રષ્ટું મહાર્ણવમ્

અથ તસ્ય મુખં સ્ફારં જ્વાલામાલાકુલાન્તરમ્ ।
પ્રાણાકૃષ્ટો મહામ્ભોધિર્વાડવાગ્નિમિવાવિશત્

સ એવ વાડવો ભૂત્વા વહ્નિરાકલ્પમર્ણવે ।
અહંકારઃ પિબત્યમ્બુ રુદ્રઃ સર્વં તુ તત્તદા

પાતાલમિવ પાનીયં સર્પો બિલમિવ ક્ષણાત્ ।
પઞ્ચવાયુરિવાકાશમવિશત્તન્મુખં જવાત્

સમુપેત્યાપિબદ્રુદ્રઃ સ મુહૂર્તેન તત્પયઃ ।
કૃષ્ણાઙ્ગોઽર્ક ઇવ ધ્વાન્તં સત્સંપર્ક ઇવાગુણમ્

આબ્રહ્મલોકપાતાલં શાન્તં શૂન્યમથાભવત્ ।
રજોધૂમાનિલામ્ભોધિભૂતમુક્તં સમં નભઃ

કેવલં તત્ર દૃશ્યન્તે ચત્વારો વ્યોમનિર્મલાઃ ।
ઇમે પદાર્થા નિસ્પન્દાઃ શ્રૃણુ તાન્રઘુનન્દન

એકસ્તાવદસૌ મધ્યે રુદ્રઃ કૃષ્ણામ્બરાકૃતિઃ ।
નિરાધારઃ સ્થિતો વ્યોમ્નિ નિસ્પન્દામોદબિમ્બવત્

દ્વિતીયોઽવસ્થિતો દૂરે પૃથ્વ્યાકાશતલોપમઃ ।
ભાગો બ્રહ્માણ્ડસદનસ્યાધઃ પાતાલસપ્તકાત્

પાતાલભૂતલદિવાં સશૈલેન્દ્રદિવૌકસામ્ ।
વ્યાપ્તઃ પાર્થિવભાગેન પઙ્કમાત્રાત્મનાત્મભાક્

તૃતીયોઽત્ર પદાર્થોઽભૂદૂર્ધ્વં બ્રહ્માણ્ડભાગભૂઃ ।
દૃષ્ટિક્ષયાત્સુદૂરત્વાદ્દુર્લક્ષ્યગગનાસિતઃ

દૂરવિશ્લિષ્ટયોર્મધ્યં યત્તદ્બ્રહ્માણ્ડખણ્ડયોઃ ।
તદાકાશમનાદ્યન્તં બ્રહ્મ નિર્મલમાતતમ્

ચતુર્થોઽસૌ પદાર્થસ્તુ તદા સંલક્ષિતો મયા ।
ચતુષ્ટયાદત્ર નાન્યદેતસ્માદેવ કિંચન

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બહિઃ કિં વિદ્યતે બ્રહ્મન્બ્રહ્મસદ્મકટાહતઃ ।
કાસ્તત્રાવરણા બ્રૂહિ કિયત્યઃ સંસ્થિતાઃ કથમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
બ્રહ્માણ્ડખણ્ડયોઃ પારે તતો દશગુણં જલમ્ ।
સંધ્યાકાશમનન્તં તદ્વર્જયિત્વા તતઃ સ્થિતમ્

તતસ્તથૈવ જ્વાલાત્મ તેજો દશગુણં સ્થિતમ્ ।
તતસ્તથૈવ પવનઃ પવનો નિર્મલઃ સ્થિતઃ

તતસ્તથૈવ વિમલં નભો દશગુણં સ્મૃતમ્ ।
તતઃ પરમમત્યચ્છં બ્રહ્માકાશમનન્તકમ્

અન્યત્રાન્યત્ર તસ્યાથ દૃષ્ટયોઽન્યાસ્તથૈવ ખે ।
કચન્ત્યનન્તા દૂરસ્થા મિથો દૃષ્ટાત્મસૃષ્ટયઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ઊર્ધ્વે બ્રહ્માણ્ડખણ્ડસ્ય તથાધસ્તાન્મુનીશ્વર ।
તજ્જલાદિમહાકારં ક્વ કથં કેન ધાર્યતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ પાર્થિવપદાર્થાનાં સ્થિતઃ પુષ્કરપત્રવત્ ।
ભાગસ્તમેવાધાવન્તિ તે સુતા માતરં યથા

અતો યદેવ નેદીયો બ્રહ્માણ્ડાખ્યં મહાવપુઃ ।
તત્પદાર્થાઃ પ્રધાવન્તિ તૃષિતાઃ સલિલં યથા

અવલમ્બ્ય તદેવાન્તઃ સંસ્થિતાસ્તૈજસાદયઃ ।
ન સ્થિતિં પ્રવિમુઞ્ચન્તિ સ્વાં યથાવયવા ઇવ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બ્રહ્મન્બ્રહ્માણ્ડખણ્ડે તે તિષ્ઠતઃ કથમુચ્યતામ્ ।
કિમાકૃતી ધૃતે કેન કથં વા પરિનશ્યતઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અધૃતં ધૃતમેવોચ્ચૈરપતચ્ચૈવ વા પતત્ ।
અનાકૃત્યેવ સાકારં જગત્સ્વપ્નપુરં યથા

કિમસ્ય નામ પતતિ કિંવા કેનાસ્ય ધાર્યતે ।
યથા સંવિત્તિ કચનં તથૈતદવતિષ્ઠતે

યથા કેશોણ્ડ્રકં વ્યોમ્નિ યથા ચ વ્યોમ્નિ શૂન્યતા ।
યથા વા પવને સ્પન્દો જગચ્ચિદ્ગગને તથા

ચિતૌ સંકલ્પનગરં બ્રહ્માણ્ડાખ્યં જગદ્ગૃહમ્ ।
ખે ખમેવાપ્યનાકારં પ્રત્યાકારમિવ સ્થિતમ્

પાતસંવિત્સમુદ્ભૂતં પતદાસ્તે દિવાનિશમ્ ।
ગચ્છન્ત્યા સંવિદોદ્ભૂતં ગચ્છદાસ્તે દિવાનિશમ્

સ્થિતસંવિત્સમુદ્ભૂતં તિષ્ઠદાસ્તે દિવાનિશમ્ ।
ઉત્પતન્ત્યા ચિતોદ્ભૂતમુત્પતચ્ચૈવ તિષ્ઠતિ

એતિ નાશવિદા નાશં મહાકલ્પાદિવેદનૈઃ ।
જાયતે જન્મસંવિત્ત્યા વ્યોમ્નિ સર્વાદિવેદનૈઃ

આભાતિ મૌક્તિકગણઃ શરદમ્બરાન્ત-
ર્દૃષ્ટાવસત્ય ઉદિતોઽપ્યતિસત્યરુપઃ ।
ભ્રાન્ત્યા યથા નભસિ ચ સ્ફુરતાં તથૈષાં
સંખ્યાં વિધાતુમિહ કો જગતાં સમર્થઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મી૦ દે૦ મો૦ નિર્વાણપ્રકરણે ઉ૦ પાષા૦ ભ્રાન્તિમાત્રત્વપ્રતિપાદનં નામાશીતિતમઃ સર્ગઃ