Yoga Vasistha · Verses 6.78-2

aṣṭasaptatitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ bahūni varṣāṇi mithunaṃ nirbharaspṛham /
reme yauvanalīlābhiramandābhirdine dine

atha yāteṣu bahuṣu varṣeṣvāvṛttiśāliṣu /
śanairgalitatāruṇye bhinnakumbhādivāmbhasi

taraṅganikarākārabhaṅguravyavahāriṇi /
pātaḥ pakvaphalasyeva maraṇaṃ durnivāraṇam

himāśanirivāmbhoje jarā nipatanonmukhī /
āyurgalatyavirataṃ jalaṃ karatalādiva

prāvṛṣīva latātumbī tṛṣṇaikā dīrghatāṃ gatā /
śailanadyā raya iva saṃprayātyeva yauvanam

indrajālamivāsatyaṃ jīvanaṃ jīrṇasaṃsthiti /
sukhāni prapalāyante śarā iva dhanuścyutāḥ

patanti ceto duḥkhāni tṛṣṇā gṛdhra ivāmiṣam /
budbudaḥ prāvṛṣīvāpsu śarīraṃ kṣaṇabhaṅguram

rambhāgarbha ivāsāro vyavahāro vicāragaḥ /
satvaraṃ yuvatā yāti kāntevāpriyakāminaḥ

balādaratirāyātā vairasyamiva pādapam /
tadiha syācchubhākāraṃ sthiraṃ kimatiśobhanam

yadāsādya punaśceto daśāsu na vidūyate /
iti nirṇīya yugmaṃ tatsaṃsāravyādhibheṣajam

ciraṃ vicārayāmāsa śāstramadhyātmasaṃmatam /
ātmajñānaikamātreṇa saṃsṛtyākhyā viṣūcikā

saṃśāmyatīti niścitya tāvāstāṃ tatparāyaṇau /
taccittau tadgataprāṇau tanniṣṭhau tadvidāśrayau

tadā tadarcanaparau tadīhau tau virejatuḥ /
tatraivātighanābhyāsau bodhayantau parasparam

tatprītau tatsamārambhāvanyonyaṃ tau babhūvatuḥ /
atha sāvirataṃ rāma ramaṇīyapadakramān

śrutvādhyātmavidāṃ vakrācchāstrārthāṃstāraṇakṣamān /
itthaṃ vicārayāmāsa svamātmānamaharniśam

avyāpṛtā vyāpṛtā vā dhiyā dhavalayeddhayā /
prekṣe tāvatsvamātmānaṃ kimahaṃ syāmiti svayam

kasyāyamāgato mohaḥ kathamabhyutthitaḥ kva vā /
dehastāvajjaḍo mūḍho nāhamityeva niścayaḥ

ābālametatsaṃsiddhaṃ matau caivānubhūyate /
karmendriyagaṇaścāsmādabhinnāvayavātmakaḥ

avayavāvayavinorna bhedo jaḍa eva ca /
buddhīndriyagaṇo'pyevaṃ jaḍa eveti dṛśyate

preryate manasā yasmādyaṣṭyeva bhuvi loṣṭakaḥ /
manaścaiva jaḍaṃ manye saṃkalpātmakaśakti yat

kṣepaṇairiva pāṣāṇaḥ preryate buddhiniścayaiḥ /
buddhirniścayarūpaivaṃ jaḍā sattaiva niścayaḥ

khāteneva sarinnūnaṃ sā'haṃkāreṇa vāhyate /
ahaṃkāro'pi niḥsāro jaḍa eva śavātmakaḥ

jīvena janyate yakṣo bāleneva bhramātmakaḥ /
jīvaśca cetanākāśo vātātmā hṛdaye sthitaḥ

sukumāro'ntaranyena kenāpi parijīvati /
aho nu jñātametena cetyollekhakalaṅkinā

jīvo jīvati jīrṇena cidrūpeṇātmarūpiṇā /
cetyabhramavatā jīvaścidrūpeṇaiva jīvati

āmodaḥ pavaneneva khāteneva saridrayaḥ /
asatyajaḍacetyāṃśacayanāccidvapurjaḍam

mahājalagato hyagniriva rūpaṃ svamujjhati /
sadvāsadvā yadābhāti citsamādhau sati svataḥ

svarūpamalamutsṛjya tadeva bhavati kṣaṇāt /
evaṃ cidrūpamapyetaccetyonmukhatayā svayam

jaḍaṃ śūnyamasatkalpaṃ caitanyena prabodhyate /
iti saṃcintya cūḍālā kenaiṣā citpracetanī

iti saṃcintayāmāsa cirāyetthaṃ vyabudhyata /
aho nu cirakālena jñātaṃ jñeyamanāmayam

yadvai vijñeyatāṃ kṛtvā na kaściddhīyate punaḥ /
ete hi cidvilāsāntā manobuddhīndriyādayaḥ

asantaḥ sarva evāho dvitīyendupadasthitāḥ /
mahācidekaivāstīha mahāsatteti yocyate

niṣkalaṅkā samā śuddhā nirahaṃkārarūpiṇī /
śuddhasaṃvedanākārā śivaṃ sanmātramacyutam

sakṛdvibhātā vimalā nityodayavatī sadā /
sā brahmaparamātmādināmabhiḥ parigīyate

cetyacetanacittādi nāsyā bhinnaṃ na mānataḥ /
tayaiṣā caityate cicchrīḥ saiṣādyā ciditi smṛtā

acetyaṃ yadidaṃ cittvaṃ tattasyā rūpamakṣatam /
manobuddhīndriyādyartharūpaiḥ saiva vijṛmbhate

taraṅgakaṇakallolakalaneyaṃ cidātmani /
jagadrūpapadārthānāṃ sattā sphurati mātari

yadidaṃ tatparaṃ rūpaṃ tasyāḥ khalu mahāciteḥ /
śuddhacinmaṇivatsā hi seyaṃ samasamoditā

ananyayaiva yā śattayā jagajjṛmbhikayā sthitā /
sattā māyātirekeṇa nānyā saṃbhavatīha hi

vicitrateva bhāṇḍānāṃ nanu hematayā yathā /
sā tathodeti tadrūpamātmānaṃ cetati svayam

svacittena dravatvena taraṅgāditvamambuṣu /
mahācitau jagaccittādudetīvānudetyapi

tadātmaiva yathā yāto rūpavān jaladhau dravāt /
evaṃ cinmātramevāhamanahaṃbhāvamātatam

na tasya janmamaraṇe na tasya sadasadgatī /
na nāśaḥ saṃbhavatyasya cinmātranabhasaḥ kvacit

acchedyo'yamadāhyo'yaṃ cidādityo'tinirmalaḥ /
āho nu cirakālena śāntāsmi parinirvṛtā

nirvāmi bhramanirmuktamāse nirmandarābdhivat /
asadābhāsamatyacchamanantamajamacyutam

ātmākāśamanābādhamamalaṃ paramaṃ ciram /
anantamidamākāśaṃ phalaughāścāphalādikāḥ

surāsurayutaṃ viśvametanmayamakṛtrimam /
puṃstvakarmamayī senā sarvaṃ mṛnmātrakaṃ yathā

draṣṭṛdṛśyamayī sattā cinmātraikyamayī tathā /
idamaikyamidaṃ dvitvamahaṃ nāhamitīti ca

ka iva bhramasaṃmohaḥ kathaṃ kasya kutaḥ kva vā /
svamanantamanāyāsamupaśāntāsmi saṃsthitā

nirvāṇaparinirvāṇā gatamāse gatajvaram /
acetanaṃ cetana vā yo'yamābhāti cetati

bhāsamānātma tadrūpaṃ khaṃ mahāciti saṃsthitam /
nedaṃ nāhaṃ na cānyacca na bhāvābhāvasaṃbhavaḥ /
śāntaṃ sarvaṃ nirālambaṃ kevalaṃ saṃsthitaṃ param

itthaṃvicāraṇaparā paramaprabodhā-
dbuddhvā yathāsthitamidaṃ paramātmatattvam /
saṃśāntarāgabhayamohatamovilāsā
śāntā babhūva śaradambaralekhikeva

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mo० nirvāṇaprakaraṇe pūrvārdhe cūḍālāprabodho nāmāṣṭasaptatitamaḥ sargaḥ